Qazaq fýtbolynyń kósegesin kim kógertedi?..

Osy kúni fýtbol klýbynyń hal-qadirin transfer aıqyndaıtyn boldy. Táýir degen fýtbolshylar da neǵurlym aqshaly klýbtardy tóńirekteıdi. «Real Madrıd», «Barselona», «Manchester Iýnaıted» sııaqty álemniń aıbarly fýtbol klýbtarynyń negizgi prınsıpiniń ózi sol. Kózi túsip, kóńiline jaqqan fýtbolshyny ózine tartý úshin ondaǵan mıllıon eýro qarajat shyǵarý olarǵa sonshalyqty bir problema emes sııaqty. Biraq osy jaǵdaı álemniń fýtbol degen halqyna dertteı bolyp tarap jatyr. Ulttyq fýtboldy damytýǵa kesirin tıgizip otyr. Byltyr jazda «Manchester Iýnaıted» Pol Pogbanyń trans­ferine shimirikpesten 120 mıllıon eýro bergende álem aýzyn asha ańtarylyp qaldy. Dúnıeni aqshamen ólsheıtinder súıindi, qandaı myqty jospary bolsa da ondaı qarajatty túsinde de kórmegender kúıindi. Sol mıllıondardy balalar men jasóspirimder fýtbolyn damytýǵa salsa, álemge ortaq oıynnyń keleshegi jarqyraǵan ústine jarqyraı túser me edi. Shyntýaıtynda, dúnıede bir­de-bir oıynshy ondaı aqsha turmaıdy, bul tek aqshadan aqsha jasaýdyń amaly da. Búgingi fýtboldyń shyndyǵy sol! О́zen bop aqqan aqshany belýarynan keshken fýtbol fýnksıonerleri jas urpaqtyń ósip, jaraý attaı bolǵanyn kútip otyrýǵa múddeli emes. Qazir bergen aqshasyn ese­lep qazir qaıtaryp alǵan mańyzdy olarǵa. Sondyqtan, aty shyqqan, áleýeti joǵary fýtbolshyny kez kelgen jolmen qolǵa túsirýge baryn salady. Burynǵysyn kóksedi demeńiz, keńes dáýirinde ǵoı, fýtbol memle­kettiń qadaǵalaýynda boldy. Aǵyl-tegil aqsha bolmasa da, fýtbol klýbtary qalypty ju­mys istedi. Daryndy fýtbolshylar da barshylyq edi. Fýtbol ǵana emes, sporttyń basqa túrle­rinde de aqsha surap, jaǵdaı talap etken eshkim bolǵan emes. Tek el men jer namysy úshin janyn salǵandar boldy. Tym qury­ǵanda jeke basynyń namysy úshin tabandylyq tanytqan Keńes Odaǵynyń sportshylary jer betindegi jankúıerlerge kók tıynsyz-aq tańdaı qaqtyrdy. Al qazir klýbqa jańa basshy nemese ınvestor kelse de burynǵy quramdy, tipti keıde komanda men stadıon ataýyn ózgertýge beıim turady. Budan qalyptasqan dástúr buzylady, buǵan deıin bolǵan bapkerler men oıynshylardyń eńbegi esh bolyp, sabaqtastyq joıylady. Aınalyp kelgende, komandanyń ózi kezekti bıznes-jobaǵa aınalady. Ulttyq fýtboldy damytý úshin eń durysy seleksııany, ıaǵnı fýtbolshylardy jastaıynan durys iriktep, darynyn ushtaý jaıyn jolǵa qoısa abzal. Sonda qanshama qarajat shyǵyndap, syrttan oıynshy shaqyrý degen tyıylar edi. Kóldeneń kók attylarǵa ketip jatqan aqshany Fýtbol akademııalaryna quıyp, óz ulandarymyzdy tárbıelesek, kim qoı dep jatyr?! Onyń tıimdi tustary da, kúni erteń ákeler paıdasy da shash-etekten. Otandyq akademııanyń túlekteri aqsha úshin ǵana emes, el namysy úshin de aıanyp qalmas edi. Mundaı tájirıbe, aıta ketý kerek, azýyn aıǵa bilegen «Atletıko Madrıd», «Portý» sııaqty klýbtardyń ózinde de bar. Qazaqstan Premer-lıga­synda transferge shekteý qoıý máselesi buryn da talaı kóteril­gen, shekteý qoıylǵan da. Sonyń ózinde Premer-lıgadaǵy ár klýb áli kúnge syrttan segiz oıynshyǵa deıin jaldaýǵa quqyly. Jáne bir oıynda sonyń beseýi alańǵa shyǵa alady. Soǵan táýbe, dep otyrǵan jaıymyz bar. Alańda bir komandadan afrıkalyq segiz shoı qara, úsh qazaq júrse, qandaı sezimde bolar edińiz?! «Legıonerlerdi bir esepten bizdiń balalar men jastar úıren­sin dep shaqyramyz» dep jaqaýratatyn klýbtar da bar. Syrttan qaı bapker nemese qaı oıynshy bizdiń daryn­dy jetkinshekterimizge birdeńe úıretip júr? Olar aqsha tó­lenetin kelisimshart sheńbe­rinen artyq saýsaǵyn da qımyl­datpaıdy. Al bizdiń balalar men jasóspirimder ásheıin olardyń oıynyn qarap úırenedi deseńiz, taǵy qatelesesiz, qarap úırenýge álemniń aýzymen qus tistegen sańlaqtaryn kúnine san márte kórsetetin teledıdar men ınternet te jetedi. Transferge durys shekteý qoıylsa, qazaqstandyq klýbtar oıynshylarmen meılinshe uzaq merzimdik kelisimsharttar jasa­sýǵa múddeli bolar edi. Bir ornynda uzaǵyraq oınaǵan oıynshy da komandaǵa boıy ábden úırenip, jankúıerlerdiń de kóńilinen shyǵa alady. Bul, eń aldymen, óńirlerdegi fýtbolǵa qyzy­ǵýshylar sanyn arttyryp, negizgi quramǵa jergilikti jas daryndardy tartýǵa da ıgi yqpalyn tıgizeri sózsiz. Byltyrǵy Qazaqstan Kýbogy­nyń fınalynan soń, jeńilgen «Qaırattyń» quramyndaǵy An­dreı Arshavın alańnan ketip bara jatyp kúmis medalin jankúıer­lerge qaraı laqtyryp jiberdi. Bul onyń qaı qylyǵy ekenin baǵamdaý qıyn: mensinbegeni me, eserligi me? Ol medaldy qaǵyp alǵan bozbala keıin sol mártebeli marapatty ınternette saýdaǵa saldy. Otandyq fýtbolymyzǵa osy abyroı ma?! Bul jerde Andreı Arshavınniń fýtbolshy retindegi sheberligi týraly sóz joq. Ony «Qaıratqa» bas bapker kezinde Aleksandr Borodıýk shaqyrǵanyn bilemiz. Shetten keletin bapkerler ózine abyroı ákeletin oıynshylardy tartýǵa tyrysady, biraq oǵan aqshany ol óz qaltasynan tólemeıdi ǵoı. Borodıýk jaıyna ketti, al Ar­shavın kelisimshart boıynsha bıylǵy maýsymda da «Qaıratta» oınaıdy. «Baıdyń asyn baıǵus qyzǵanypty» degen emes, tolyp jatqan legıonerlerge ketip jatqan mıllıondaǵan bıýdjet qarajatyna ishtiń ashıtyny bar. Bıýdjet degen salyqtan quralsa, salyq halyqtan, ıaǵnı siz ben bizden alynyp jatqanyn túsinýge sonsha bir aqyldyń kere­gi joq-aý... Memleket qarajatyn, ásire­se, maýsymdar araly­ǵyndaǵy transferler kezinde agentter men kóterme syıaqylarǵa shashýdy doǵaratyn kez jetti. О́ńirlerde baqylaýdy kúsheıtken lázim. Byl­tyr Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev fýtbol klýbyndaǵy tym joǵary jalaqy men shekten tys shyǵyndar týraly narazylyǵyn bildirgen bolatyn. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Danıal Ahmetov balalar men jasóspirimder fýtbolyn damytýdy qolǵa alyp, Fýtbol akademııasyn ashty. Osyndaı ıgi bastamalardan úlgi alýǵa bolady ǵoı. «Aqtóbe» fýtbol klýbynyń bas dırektory Dmıtrıı Vasılev bir oılanarlyq usynys aıtyp edi. Ol bylaı: Premer-lıga klýbtarynyń bıýdjetin birinshi jyly eń kóbi 2,5 mlrd teńge qylý kerek te, odan keıin jyl saıyn sol qarajatty 500 mln teńgege azaıtyp otyrý qajet. Sol bes jyl ishinde klýbtar óz­deriniń paıda tabatyn ınfra­qurylymdaryn jasap alýy tıis. Iаǵnı, bes jyldan keıin klýbtardy bıýdjetten qar­jylandyrý toqtatylady. Bul, árıne, ázirge jaı usynys, tipti, kerek deseńiz, qııal ǵana. Degen­men, ákim-qaralardyń, fýt­bol tóńiregindegi basshylar men ma­mandardyń basyn qosyp keńinen aqyldasýǵa turatyn usynys. О́ńirlerde sporttyq bıýdjet­tiń 30-dan 60 paıyzǵa deıingi bóligi fýtbolǵa jumsalatyny bul kúnde jasyryn bolmaı qaldy. Onyń deni legıonerlerdiń jalaqysyna, qaıdaǵy bir agent­terdiń syıaqysy men kóterme aqylarǵa jumsalady eken. Qaı­sybir derek kózderine sensek, sóıtip, bizdiń kásibı fýtbol 2004 jyldan beri mıllıard eýrodan astam qarjyny joq qylǵan!? Al balalar men jasóspirimder fýtbolyna tıse tıyn-teben tıdi, tımese ol da joq. Kim biledi, Qazaqstanda Afrıka men Balqan elderinen kelip oınaǵan legıonerlerdiń bala-shaǵasy osy kúnderi bizdiń aqshamyzǵa alańsyz daıyndalyp, ósken soń men de Qazaqstanǵa baryp aqsha tabam dep júrgen shyǵar!.. 25 sáýirde Qazaqstan Fýt­bol odaǵynyń ÝEFA-ǵa múshe bolǵanyna 15 jyl tolady. Bul sonsha bir kóp ýaqyt emes jáne Qazaqstan fýtbolyn álemniń fýtbol derjavalarynyń deńgeıimen salystyryp, sondaı bola qoımadyń dep sógý de orynsyz. Qazaqtan sóz qalǵan ba, «Attyǵa erem dep jaıaýdyń tańy aıyrylypty» demeı me!? Sondyqtan, eń durysy – ónbeıtin iske aqsha shashýdy qoıyp, aýyldar men aýlalarda sómkesin tepkilep, «jer betine syımaı júretin» qaradomalaqqa kóńil bólgenimiz abzal. Qolyna dop ustatyp, kekilinen sıpasańyz, kúni erteń el namysyn sol qorǵaıdy, qazaq fýtbolynyń atyn shyǵarsa – sol shyǵarady, kógertse – sol kógertedi. Fýtbol tóńiregindegi ultjandy azamattar osy jaǵyn oılasa... Bolatbek QAÝYSOV  QARAǴANDY