Balýan Sholaq pen Kenen aqyn

Tórt tarabynda tektilik pen rýh patshalyǵy saltanat qurǵan uly qazaq dalasynyń qaı qıyry da shalqyǵan kúı, tógilgen án, jóńkilgen jyr bolyp elesteıdi. Alataýdan Arqa tósine deıingi alyp keńistik, Altaı men Atyraý arasyndaǵy ulan-ǵaıyr dala uly perzentterine kende emes. Ejelden eldik múdde turǵysynda qońyr tirlik keshken qazaqtyń bir-birimen jattyǵy bolmaǵan. Qasıetti quba dala, saǵym órgen sary bel, kemerin tepkilep aqqan kók ózen, syryn bermegen qońyr qum – barlyǵy da óziniń topyraǵynan jaratylǵan perzentteri jaıly tolǵanady. Ataqty Balýan Sholaqtyń Áýlıe­atanyń Qordaı óńirine kelgeni tarıhtan belgili. Jazýshy Sábıt Muqanov óziniń «Balýan Sholaq» povesinde áıgili Balýan Sholaqtyń Kenen Ázirbaevpen kezdeskenin sýretteıdi. «...Kenen ánge shyrqaı bas­taǵanda, Balýan onyń keskinine qadala qarap, qatty da qaldy. Ana jyly balalyq lebi esetin jińishke daýysy endi qalyńdap jáne tym bıiktep ketken eken. Balýan Dýlatta Sarybas deıtin aqyndy kórip edi, ol ánin aıǵaılap bastap, oń jaq qulaǵyn qolymen burap-burap jiberetin. Kenen de sóıtedi eken. Biraq, bul Sarybastaı qylqyna aıǵaılamaıdy, erkin shyrqaıdy, sonda múltiksiz qońyr daýysy jer-kókti jańǵyryqtyryp, keń dalany tundyryp jiberdi. Balýannyń baǵalaýynsha mundaı daýys, ol estip júrgen únderde, Birjan saldan basqaǵa bitken emes!..» – dep eki alyptyń arasyndaǵy rýhanı baılanys­ty kórsetedi. Mundaı kezdesý jas ta bolsa jasyndaı bolǵan Kenen aqynnyń jadynda saqtalyp, talaı jyldar boıyna jańǵyryp turǵan. «Balýan Sholaq ózi dáý, ánshi, aqyn kisi eken. Qordaı óńirinde bedeli zor, Qordaı bolysynyń ardaqty adamy, oryssha oqyǵan, tilge jetik Erkebaı aýylyna túsip, qonaq bolady. Sharshy top aldynda sóz sóılegen Balýan bylaı deıdi: – Án kóp, biraq naǵyz oryndaýshysyn tapqan án ǵana baqytty. Sizdiń elde de óner qýǵan jas býyn Kenen degen ánshi bar dep estip edim, múmkin bolsa sol ánshi balany aldyrsańyzdar eken. Men ne de bolsa ol kisini kórýim kerek dep, qalaı barýdyń esebin keltire almaı júrgenimde, Erkebaıdan «tez jetsin» degen habar keldi. Kelsem, el qujynap jınalyp jatyr. Alty qanat aq orda toly saýyqshylar. Úlkender úıde, jastar dalada, bári án tyńdaıdy. Men de tyńdap otyrdym. Ánderi asqaq shyǵady, óziniń de daýysy zor eken. Yntyǵa tyńdaımyn. Kirip-shyǵyp júrgen Erkebaı meni kóre sala «keldiń be?» dep dereý úıge kirgizdi de: – Mynaý Kenen aqyn, – dep tanystyrdy. Ol meniń bas-aıaǵyma qarady da: – Á, Kenen degen ánshi sen be? Men seniń ánderińdi jolshybaı ár elden estip kelemin, qane, shyraǵym, shyrqashy? – dedi. Men áýeli «Boztorǵaı», onan soń «Kóksholaq», «Kópshilik, tyńda ánimdi» degen ánderimen birge batyr aǵaǵa arnap: Men keldim sálem bere, batyr aǵa, Ataǵyń keń jaıylǵan Saryarqaǵa. Bala edim, jańa talap izdep keldim О́zińnen suraıyn dep aqyl, aǵa, – degen án joldarymen shyrqap berdim. Ol únsiz tyńdap otyrdy da: – Páli, naǵyz ánshi óz aýyldaryńda eken ǵoı, daýsy da qulaqqa jaǵymdy eken, – dep maqtady. Erkebaı meniń jaıymdy túsindirip: – Bul balanyń baǵy ashylmaı júr. Erteli-kesh qoı sońynda júredi. «Qý joqshylyq ónerińdi ósirýshi me edi?» – dep jatyr. – Tobyma qosyp, shákirt etip alaıyn, – dedi Balýan, men bolsam: – О́zim jas, ákem qart, – dep syltaý aıtyp edim, ol taǵy da: – О́ner jastyqty talǵamaıdy, úırenip ketesiń, al ákeń bolsa, el ishi ǵoı, bir shaldy jalǵyzsyratpas, – dedi. Men batyr, ánshi aǵamyzdyń janynda bir aıǵa jýyq birge júrip, Nurmaǵambet, Oljabaı, Noǵaıbaı, Baıbolat, Qosabek aýyldaryna, taǵy da basqa jerlerde bolyp úlken mektepten óttim. Balýan Sholaqtyń talaı ánin ózi tanystyrǵan kezde shyrqadym», – dep eske alady eken Kenen atamyz sol tarıhı kúnderdi. Bul áńgimeni bizge Qordaı aýdanyn­daǵy Kenen Ázirbaev atyndaǵy ádebı-me­mo­rıaldyq mýzeıiniń ǵylymı qyzmet­keri, aqynnyń urpaǵy Murat Kenenov aıtty. – Kenen atamyzdyń aqyn ǵana emes, ataqty ánshi bolyp qalyptasýyna Balýan Sholaqtyń yqpaly zor boldy. Ataqty ánshi ári seri Balýan Sholaqtyń Jetisý óńirine kelip, el aralap óner kórsetip, kúresetin balýandardy, jaqsy ánshilerdi izdegenin jurt jaqsy biledi. Balýan Sholaq jas Kenenge on eki ánin úıretip, amanat etip tapsyrǵan eken. Balýan Sholaqtyń kóptegen ánderi elge Kenen atamyzdyń aıtýymen taraǵan. Balýan Sholaqtyń «Saryn», «Ǵalııa», «Sentıabr», «Qulan kisines», «Dikildek», «Yńǵaıtók», «Jeldirme», «Jaı qońyr», «Kenje qońyr», «Qos baraban», «Kókshetaý», «Qos perne», «Sursha qyz», «Qos qalqa» sııaqty tamasha ánderi bar. Uly ónerpazben birge júrgen bir jazdyń sapary Kenen atamyzǵa óle-ólgenshe sabaq boldy. Onyń júreginde Balýan Sholaqqa degen qurmet qaldy, – deıdi Murat Kórkemjanuly. Ulylar úndestigi qaı ýaqytta da bolǵan. Ekeýi eki dáýirde ómir súrse de Abaı men Pýshkınniń, jaqyn pikir­les bolǵan Shoqan Ýálıhanov pen Fedor Dostoevskııdiń, Shákárim men Tolstoıdyń, taǵy da basqa uly kemeńger­lerdiń úndestigi tarıhtyń altyn qazyǵy. Al, talaı alyptyń taban izi men taǵdyrynyń sáýlesi qalǵan Áýlıeata óńirinde bolǵan bul oqıǵa – urpaqqa umytylmas sabaq. Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan» Jambyl oblysy