Prototıp

«Kóktemniń on jeti sáti» fılmindegi basty keıipker ómirde bolǵan adam. Soǵystan keıin ol Qaraǵandy qalasynda turyp, jumys istegen Iá, jazýshy Iýlıan Semenovtiń keńes dáýirinde jaryq kórgen ataqty týyndysy jaı qııaldyń jemisi emes. Ondaǵy basty keıipker Maksım Isaevtyń (Shtırlıs) prototıpi – aty ańyzǵa aınalǵan barlaýshy Norman Borodın. О́miri men qyzmeti qupııaǵa toly osy bir jan týraly, onyń beıbit kúndegi taǵdyry qalaı órbigeni jaıly belgili jýrnalıst, «Indýstrıalnaıa Karaganda» gazetiniń bas redaktory Vladımır Ivanovıch Ryjkov kópten beri zertteý jumystaryn júrgizip keledi.  Munyń ózi kezdeısoqtyq emes. О́ıtkeni, Norman Borodın belgili sebeptermen bir jyldary Qaraǵandy qalasynda turǵan, oblystyq gazette qyzmet istegen. «Egemen Qazaqstannyń» oqyrmandaryna qyzyqty bolar degen oımen biz jaqynda barlaýshy týraly biraz derekterge qol jetkizgen Vladımır RYJKOVTY áńgimege tartqan edik. – Vladımır Ivanovıch, sebepsiz saldar joq. Sizdiń osy taqyrypqa den qoıýyńyzǵa túrtki bolǵan ne?  – Biraz jyl buryn «Indýs­trıal­naıa Karaganda» gazetiniń redaksııa­syna turaqty avtor­lary­myzdyń biri, tarıhshy, ólke­tanýshy Iýrıı Grıgorevıch Popovtan qomaqty sá­lem­deme kelip tústi. Qazir ol Sankt-Peterbýrg qalasynda turady. Kóp ýaqytyn Sankt-Peterbýrg pen Máskeý muraǵattarynda ótkizip, birtalaı izdengen. Jibergen materıaldarynyń ishinde, ásirese, bireýi meni erekshe eleń etkizdi. Popovtyń aıtýynsha, jazýshy Iýlıan Semenovtiń «Kóktemniń on jeti sáti» romanynyń, keıin sol kitap boıynsha túsirilgen áıgili fılmniń bas keıipkeri Shtırlıstiń prototıpi belgili barlaýshy Norman Borodın ke­zinde bizdiń redaksııada qyzmet iste­gen eken. «Qaraǵandy muraǵat­tarynan qarańyzdarshy, ol týraly qujattar tabylýy múm­kin», – dep jazypty hatynda Iýrıı Grıgorevıch. Izdestirý jumystaryn redak­sııanyń ózinen-aq bastadyq. Sátin salǵanda, bizge naǵyz kerek, sonaý 1952 jyldyń 31 mamy­rynda gazet redaktory shyǵar­ǵan №78-shi buıryqty taýyp aldyq. Bir paraq sarǵaıǵan qaǵaz­da bylaı delingen: «Osy kúnnen bastap Norman Mıhaılovıch Borodın joldas redaksııanyń aǵa ádebı qyzmetkeri retinde ýaqytsha jumysqa alynsyn. Jalaqysy keste boıynsha. «Sosıalıstıcheskaıa Qaraganda» gazetiniń redaktory Iа.Mýlıar.». Biz bul týraly birden gazet arqyly oqyrmandarymyzǵa súıinshi habar taratyp, Iýrıı Popovtyń materıalyn da jarııaladyq. Biraq sol kezde kóp syrdyń beti ashylmaı qaldy. Borodın Qaraǵandyǵa qalaı kelip júr? Onyń keıingi taǵdyry ne boldy? Kórkem shyǵarmadaǵy ataqty Shtırlıs obrazy nege tap sol kisi arqyly jasalǵan? Osy saýaldarymyzǵa jaýap tabý úshin izdestirý, surastyrý jumystaryn jalǵastyra berdik. – Barlaýshy Norman Bo­rodın týraly ne bile aldy­ńyzdar? Týǵan, ósken jeri, ata-anasy men naqty qyzmeti týraly derekter bar ma? – О́z oblysymyzdaǵy biz suraý salǵan muraǵattardan mardymdy jaýap ala almadyq. «Ol kisi Qaraǵandydan ketkennen keıin qujattarynyń bárin Máskeý suratyp alǵan», – dep qysqa qaıyrdy muraǵat qyzmetkerleri. Biraq biz ne kerektiń bári tabylatyn ınternet zamanynda ómir súrip jatqan joqpyz ba, ǵalamtordan biraz maǵlumattarǵa qanyq boldyq. Norman Borodın týraly áń­gi­melegende, óz zamanynda ataqty bolǵan ákesi Mıhaıl Markovıch Grýzenberg týraly da aıtyp ótkenimiz oryndy.  Ol kisi V.I.Lenınniń senimdi serikteriniń biri, dıplomat, Komınternniń beldi qaıratkeri bolǵan adam. 1884 jyly Belorýssııanyń Vıtebsk aýdanyna qarasty Iаnovıchı degen jerde dúnıege kelgen. 1903 jyly RSDRP qataryna ótip, bir jyldan soń Shveısarııaǵa qonys aýdarady. Odan keıin astyrtyn jumystar júrgizý maqsatymen Rıgaǵa kóship, sonda RSDRP qalalyq ko­mı­tetiniń hatshylyǵyna saılanǵan. 1907 jyly bul kisi Borodın degen laqap atpen AQSh-qa baryp turaqtaıdy. Sonda saıası emıgranttarǵa arnalǵan mektep uıymdastyryp, Amerıkadaǵy orys saıası emıgrasııasynyń kórnekti ókiline aınalady. Ony qazir de AQSh-ta kommýnıstik partııany alǵash qurýshylardyń biri retinde ataıdy. 1911 jyly Grýzenberg – Borodınniń otbasynda ekinshi uly – bolashaq keńes barlaýshysy Norman dúnıege keledi. Sodan alty jyl ótkende bárimiz biletin Qazan tóńkerisi dúnıeni dúr silkindirgennen keıin Mıhaıl Markovıch Reseıge otbasymen qaıtyp oralyp, Komınternge qyzmetke turady. Al 1919 jyly V.I.Lenın ony RSFSR-diń Meksıka úkimetindegi birinshi bas konsýly etip taǵaıyndaý týraly sheshimge qol qoıǵan. Sóıtip, oǵan Meksıkada kommýnıstik partııa qurý týraly qupııa tapsyrma qosa júkteledi. 1922 jyly Ulybrıtanııada Mıhaıl Grýzenberg – Borodınniń basy daýǵa qalady. Glazgoda ol Djordj Braýn degen búrkenshik atpen jergilikti kompartııany qaıta qurýǵa kirisedi. Sol áreketiniń barysynda tutqynǵa alynyp, jarty jyldan soń elden shyǵarylǵan. 1923 jyly Mıhaıl Mar­ko­vıchke odan da joǵary jaýapty tapsyrma júkteledi. «Joldas Kırıll» degen laqap atpen ol Qytaıda Sýn Iаtsenniń saıası keńesshisi bolady. AQSh-tan uldary Fred jáne Normanmen birge jańa ǵana oralǵan zaıyby Fanıa Semenovna da Kantonǵa, otaǵasynyń qasyna kóship barady. Grýzenberg – Borodınniń bul jerde atqarǵan jumystary ońaı bolmaǵan. Sýn Iаtsen qaıtys bolǵannan keıin ony tutqyndap, Keńes Odaǵyna qaıtarady. Az ýaqyt Eńbek jónindegi halyq komıssarynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan ol odan keıin Máskeý metrosyn salyp jatqan amerıkalyq ınjenerler men jumysshylarǵa arnalǵan shet tilindegi «Moscow news» gazetiniń bas redaktory bolyp taǵaıyndalady. Osy qyzmetti 1949 jylǵa deıin atqarǵan. Keńes Odaǵynda «kosmopolıtızmmen jáne antıpatrıottyq kúshtermen» kúres qarqyn alǵan kez edi bul ýaqyt. Sonda Shepılov degen adam Jdanovqa aryz jazyp, «Moskow news» gazetinde «bir orys, bir armıan, basqa da ulttardan úsh adam jáne 23 evreı qyzmet isteıdi», dep kórsetken. Osydan keıin gazet jabylady. Mıhaıl Grýzenberg – Borodın stalındik qýǵyn-súrginge ushyraıdy. Eki jyl Lefortovo túrmesinde otyryp, jantúrshigerlik qınaýǵa shydamaı, tergeýshi talap etken moıyndaýlardyń bárine qol qoıyp beredi. Damylsyz uryp-soǵýlar saldarynan aqyry sol abaqtyda 1951 jyldyń 29 mamyrynda dúnıe salady. – Endi osy Grýzenberg – Bo­ro­dınniń balasy Nor­man Boro­dınge keleıik. «Kók­temniń on jeti sáti» romanyn­da oqıǵalar fashıstik Ger­manııada, onyń astanasy Ber­lınde órbigen ǵoı. Ol, ıaǵnı, Norman Borodın soǵys ýaqy­tynda onda qalaı baryp, nemen shuǵyldanǵan? Otanyna qa­shan oraldy?    – Belgili jazýshy Georgıı Vaıner bir suhbatynda osy Norman Borodın týraly áńgi­melegen. Onyń aıtýynsha, Nor­man óz ákesiniń amanatyn oryndap, jas kezinen shetelderde barlaýshy bolǵan, Eýropanyń negizgi tilderin óte jaqsy bilgen. Shynynda da, «bolashaq Shtır­lıs» nebári 19 jasynda NKVD-niń shetelder bóliminde qyzmet etipti. 1930 jyly Lenın­grad teńiz ýchılıshesin támamdap, arada birneshe aı ótkende Oslo ýnıversıtetine «stýdent» keıpinde baryp júrgen. Beıresmı barlaýshy budan soń Berlın ýnıversıteti men Sorbonna kolledjinde de «stýdent» bolǵan. 1934 jyly Norman Boro­dın Qyzyl Armııanyń Áskerı-hımııa akademııasynda tyńdaýshy bolady. Al úsh jyldan keıin syrt kózge AQSh-taǵy radıo­teh­nıkalyq ınstıtýttyń «stýdenti» retinde kórinip júrip, shyn má­ninde Amerıkadaǵy beıresmı rezıdent Ishak Abdýlovıch Ah­merovtiń orynbasary bolady. Belgili barlaýshy, KSRO Syrtqy barlaý ınstıtýtynyń burynǵy basshysy Vıtalıı Pavlov «Operasııa «Sneg» degen kitabynda Norman Borodın ómiriniń osy bir kezeńi týraly bylaı dep jazǵan: «Borodın 1937 jyly Ahmerovtiń orynbasary boldy. Bastamashyl ári shıraq qımyldy áriptesimiz Norman Mıhaılovıch asa bilikti úsh agentke jetekshilik etti. Keıinnen Berııanyń buıryǵy boıynsha ony shet elden keri shaqyryp alǵanda ol otyzǵa da tolmaǵan jas jigit bolatyn. Solaı desek te, Borodın astyrtyn jumysta ájeptáýir tájirıbe jınap, tóselip úlgergen edi... Men Norman Mıhaılovıchpen AQSh-tan keri shaqyrylǵanynan keıin tanystym. Ol maǵan óte jaqsy áser qaldyrdy: árkez baısaldy, adamdarmen ońaı sińisip, tez til tabysýǵa beıim, ózindik ázili de bar ádepti kisi edi. О́kinishke qaraı, Ishki ister halyq komıssarıatynyń sheshimimen Borodın syrtqy barlaý qyzmetinen shy­ǵaryldy da, Uly Otan soǵysy bas­talǵannan keıin ǵana qaıta oraldy». Norman Borodın men Ishak Ahmerovtiń keri shaqyrylýynda qupııa mán bar edi. Burynǵy barlaýshylardyń biri satqyndyq jasaǵany belgili bolyp, bas­qa­lardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda AQSh-ty shyrmap alǵan zańdy da, zańsyz da barlaý jumystary ýaqytsha tegis toqtatylǵan. Ýaqytsha bos qalǵan kezin Norman Borodın Ádebıet jáne baspa isi basqarmasynyń shetelder bóliminde ótkizedi. 1941 jyly ol amerıkalyq bolyp Berlınge baryp, shveısarııalyq Qyzyl Krest qoǵamynda eńbek etedi. Barlaýshy sodan Uly Jeńis saǵaty soqqansha Berlınde Keńes Odaǵynyń paıdasyna jumys istegen. Ol Máskeýge tek 1947 jyly oralyp, shet el tilin jaqsy bilgendikten «Moscow news» gazetine tilshi bolyp ornalasady. – Aty ańyzǵa aınalǵan barlaýshy Qaraǵandyǵa qalaı tap bolyp júr? Munda ol qansha ýaqyt bolǵan jáne nemen aına­lysqan? – Ákesi ólgennen keıin Nor­mandy da tutqyndaıdy. Ony Qa­ra­ǵandyǵa jer aýdarady. Ol mun­da eki jyldan artyq ýaqytyn ótkizgen. Kolonııa qonysta turǵan. MQK basshylyǵy barlaýshynyń burynǵy eńbekterin eskerse kerek, onyń ózi qalaǵan qyzmetpen shuǵyldanýyna ruqsat beredi. Sóıtip ol «Sosıalıstıcheskaıa Karaganda» gazetinde aldymen ádebı qyzmetker, odan keıin bólim meńgerýshisiniń mindetin atqarýshy bolǵan. Norman óz maqalalaryna «N.Borodın», endi birde «N.Borısov» dep qol qoıyp otyrǵan. Ol ne týraly jazǵan deı­sizder ǵoı. Kóbinese qala men oblystyń partııalyq ómiri, saıası úıirmelerdiń qyzmeti sııaqty aǵymdaǵy máselelerdi qozǵapty.  Mádenı taqyryptarǵa qalam terbep, teatr spektaklderine, kenshiler ansambliniń repertýarlaryna resenzııalar jarııalaǵan. Aýyl-aýdandarǵa shyǵyp, eńbek­ker­ler ómirinen ocherkter jaz­ǵan. Materıaldarynyń birazy­na fotosýretterdi ózi túsir­gen, burynǵy barlaýshy fotoap­parattyń tilin de jaqsy bilse kerek. О́kinishke qaraı, Qaraǵandyda bul kúnderi tilshi Norman Bo­ro­dındi kórgen-bilgen eshkim qal­mapty. Ony jýrnalıst retinde kórgenin, birge qyzmet etken adam tabylǵan kúnde de, kezinde onyń ataqty barlaýshy bolǵanyn munda eshkim bilmegeni anyq. – Jazýshy Iýlıan Semenov roman keıipkeriniń prototıpi retinde nelikten naq osy Norman Borodındi aldy eken? Ony, múmkin, muraǵat qujattary boıynsha tańdap alǵan bolar? Álde ǵajaıyp erlik ıesi retinde MQK-niń ózi usynys bildirdi me eken? – Máskeýge qaıtyp oralǵannan keıin kóp uzamaı ol aqtalǵan, KSRO MQK-degi qyzmeti de qalpyna keltirilgen. Sheteldik tilshilermen jumys jónindegi bólimdi basqaryp, odan keıin partııalyq jáne mem­le­kettik mekemeler rezervi bóli­mi­niń meńgerýshisi bolǵan. 1961 jyly Norman Borodın «Novostı» baspa agenttigi saıası jarııalanymdar re­da­ksııasynyń bas redaktory, odan keıin sondaǵy saıası sholýshy qyzmetin atqarypty. Sol kezde ol kópshilikke áli tanyla qoımaǵan aǵaıyndy Vaınerlermen tanysady. Olarǵa oqıǵany detektıv janrynda jazyp kórýge alǵash keńes bergen de osy Norman Mıhaılovıch bolǵan. «Aqymaqtar-aý, – depti olarǵa ataqty barlaýshy, – jınalyp alyp, bos sózdi qur sapyrǵansha, bir-birińe júıeli áńgime aıtyp, ony qaǵazǵa túsirip, detektıv romandar jazsańdarshy». Bul týraly Georgıı Vaıner óziniń esteliginde de aıtqan. Norman Borodın olarǵa shyǵarmalaryn bes-alty bettik áńgime jazýdan bastaýǵa keńes bergen. Áńgime jazsańdar, bastyryp beremin dep te ýáde aıtqan. Aǵaıyndy Vaınerler naqty bir oqıǵany negizge alyp, iske kirisedi. Jazýǵa ábden berilgen ekeýi eki aı ishinde alty emes, alty júz bet jazyp tastaıdy. Keıin tanymal bolǵan «Chasy dlıa mıstera Kellı» romany ómirge solaı kelgen.  Ony bular qoljazba kúıinde Normanǵa ákelip kórsetedi. Ol kisi ony «Sovetskaıa mılısııa» jýrnalyna aparyp beredi. Aǵaıyndy Vaınerler romandy jazýshy Iýlıan Semenovqa da kórsetedi. Ol bolsa qoljazbany «Nash sovremennık» jýrnalyna usynady. Sátin salǵanda, shyǵarmany eki jýrnal da unatyp, basyp shyǵarady. Osydan soń aǵaı­yndylar Norman Borodındi qa­lamger Iýlıan Semenovpen ta­nys­tyrǵan. Nátıjesinde «Kók­tem­niń on jeti sáti» ómirge keledi… – Norman Borodınniń qaıtys bolǵan ýaqyty belgili me? Ol kisi Iý.Semenovtiń romany boıynsha túsirilgen T. Lıoznovanyń «Kóktemniń on jeti sáti» fılmin kórdi me eken? Kórse, onyń atalmysh kıno týraly pikirin estigen adam bar ma? – Norman Borodın qaıtys bolarynan bir jyldaı buryn, ıaǵnı 1973 jyly teledıdardan Tatıana Lıoznova túsirgen áıgili «Kóktemniń on jeti sáti» serıalynyń premerasyn kórgen. Sol kezde qasynda bolǵandar tek oǵan fılmniń unaǵanyn aıtady. Al negizi talantty barlaýshy Norman Borodınniń Shtırlıstiń prototıpi ekenin sol kezde jaqyndary men roman avtorynan basqa eshkim bilmegen. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimeleskender, Janbolat AÝPBAEV, Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan»  QARAǴANDY  Sýretterde: «Indýstrıalnaıa Karaganda» gazetiniń bas redaktory V.I.Ryjkov; aty ańyzǵa aınalǵan barlaýshy, ómiri Shtırlıs obrazyna negiz bolǵan N.Borodın