Konstıtýsııaǵa engiziletin túzetýler

memlekettik bılik tarmaqtarynyń el erteńine qyzmetin qamtamasyz etedi Memlekettik organdardyń, depýtattyq korpýstyń, sot júıesiniń, Qazaqstan zańgerleri odaǵynyń ókilderinen jáne belgili zańger-ǵalymdardan turatyn Jumys toby memlekettik bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri boıynsha túsken usynystardy qarastyrdy. Biz osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııa­lyq Keńesiniń tóraǵasy Igor ROGOVQA jolyǵyp, atal­ǵan jumys tobynyń usynystardy taldaýy men bas­qa da máseleler tóńireginde aıtyp berýin suraǵan edik. – Igor Ivanovıch, mem­le­ket­tik jáne qo­ǵamdyq qury­lym­dar, ǵylymı-zertteý meke­me­leri men ǵalymdar ju­mys to­bynyń atyna atal­ǵan máse­leler boıynsha úlken qy­­zy­ǵý­shylyq týdyratyn on­daǵan usynys jiberdi. Áńgi­me­mizdi osydan bastasaq. – Iá, Jumys tobyna kóptegen usynystar tústi. Olardy qorytý nátıjesi boıynsha Jumys toby Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar jónindegi naqty usynystardy ázirlep, respýblıka Prezıdentiniń qaraýyna engizdi. Olardy daıyndaý kezinde Elbasynyń, ıaǵnı qa­byldanatyn sharalar osy jyldar ishinde óziniń tıim­diligin dáleldegen prezı­denttik basqarý nysany sheń­berinde júzege asyrylýy tıis degen tapsyrmasy eskerildi. Usynylyp otyrǵan jańa­­lyq­tardyń aıryqsha mańyz­dylyǵyn eskere kele, ústimizdegi jylǵy 25 qań­tarda respýblıka Prezı­denti ultqa Úndeý tastap, óz eliniń taǵdyryna beıjaı qaramaıtyn árbir qazaq­stan­dyqtyń osy usynystar boıynsha óz oıyn ortaǵa salýyna jáne alda turǵan mindetterdi sheshýdiń ózindik jolyn usy­nýyna múmkindik jasaı otyryp, bul usynystardy búkil halyqtyń talqylaýyna shyǵardy. – Al endi buqaralyq aq­parat quraldarynda jarııa­­lanǵan zań jobasynda usy­nylyp otyrǵan konstıtý­sııa­lyq ózgeristerdiń mán-maǵy­nasy týraly aıtyp ótseńiz. – Bul týraly aldymen jeke menshik quqyǵyn qorǵaý tetik­terin kúsheıtý týraly aıtqan jón. Qazirgi ýaqytta Konstı­týsııanyń 26-baby Qazaqstan Res­pýblıkasy azamattarynyń jekemenshik quqyǵyna kepil­dik beredi. Negizgi Zańnyń 12-babynyń 4-tarmaǵyna saı Konstıtýsııada, zańdarda jáne halyqaralyq sharttarda óz­geshe kózdelmese, shet­eldikter men azamat­ty­ǵy joq adamdar respýb­lıkada azamattar úshin belgi­lengen quqyqtar men bostan­dyq­tardy paıdalanady, sondaı-aq, mindetter atqarady. Azamattyq kodekstiń (Jal­­py bólim) ekinshi taraýy Qa­­zaqstan Respýblıkasy aza­mat­tarynyń, ózge memleket­­ter azamattarynyń, sondaı-aq azamattyǵy joq adam­dardyń menshik quqyǵyna kepildik beredi. Sheteldik­ter men azamat­tyǵy joq adam­dar­dyń menshik quqyǵyna kepil­dikterdi, olar­dyń teńdigin, ádilettilikti qam­tamasyz etý jáne ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda bul kórsetilgen konstıtýsııalyq normadaǵy «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń azamattary» degen sózderdi «árkim» degen sózben aýystyrý usynylady. Konstıtýsııalyq Keńestiń 2003 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy №12 normatıvtik qaýly­synda, Konstıtýsııa «Qazaq­stan Respýb­lıkasynyń azama­ty», «árbir», «bári», «shetel­dikter» jáne «aza­mattyǵy joq adamdar» degen uǵym­dardy paıdalana otyryp, adamnyń quqyqtyq márte­besin saralaıdy. Bul oraıda, Konstıtýsııanyń mátinin­de «árbiri» jáne «bári» týraly aıtylǵan kezde, respýblıka azamaty da, respýblıka azamat­tyǵyna ıe emes adamdar da nazarda ustalady dep túsingen jón, dep túsindirme berildi. Jumys toby menshik quqy­ǵyna qol suǵylmaıdy degen kons­tıtýsııalyq qaǵıdatty beki­týdi usyndy. Odan tys, eger Konstıtýsııada ózgeshe kózdel­mese, zańdy jolmen alynǵan múlikke menshik quqyǵyn shekteıtin nemese odan aıyratyn zańdardy jáne ózge de quqyqtyq akti­lerdi qabyldaýǵa jol beril­meıdi degen norma usynyl­dy. Bul rette, osy baptyń 3-tarmaǵynyń, erekshe jaǵ­daılarda memleket muq­tajy úshin múlikten kúsh­tep aıyrý onyń quny teń ba­ǵamen ótelgen kezde júrgi­zilýi múmkin, degen nor­masynyń erejeleri saqta­lyp qalady. Bul másele boıyn­sha Konstıtýsııalyq Keńes óz ustanymyn birneshe ret aıt­qan bolatyn. Bul konstı­tý­sııalyq nor­maǵa egjeı-tegjeıli túsin­dirme berildi. Menshik quqyǵyna qol suǵyl­maı­tyndyǵy týra­ly atalǵan nor­many Kons­tıtý­sııaǵa engizý arqyly, naryq­tyq ekonomı­kanyń, kásip­kerlik belsendiliktiń negizi bolyp tabylatyn jekemen­shik quqyǵyna kepil­dikter aıtar­lyqtaı nyǵaıa túsedi jáne bul quqyq belgi­li dárejede adam­nyń ózge qu­qyqtary maz­munyn aıqyn­daıdy dep aıtýǵa bolady.         – Al jalpy Parla­ment­tiń jáne, ásirese, Parlament Má­ji­lisiniń rólin arttyrý máselesi týraly ne aıtar edińiz? – Munda Parlament Má­ji­li­siniń Úkimetti qurý kezin­degi rólin keńeıtý, sondaı-aq, Par­lament pen onyń palatalarynyń Úkimettiń jáne Úkimet múshe­leriniń qyzmetin baqylaý ókilet­tigin kúsheıtý arqyly iske asyrý usynylady. О́zińiz jaqsy bilesiz, Memleket basshysy óz sózinde, biz bıliktiń barlyq tarmaqtary tıimdi jáne jaýaptylyqpen jumys isteýi úshin, olardyń arasynda tıisti teńgermelik jasaý úshin bul qadamǵa baramyz, dep atap ótti. Premer-Mınıstrdi taǵaı­yn­daýdyń qoldanystaǵy tárti­bin saqtap qalý usynylady. Konstıtýsııanyń 44-babynyń 3) tarmaqshasyna saı Respýblıka Prezıdenti Parlament Máji­lisinde ókildigi bar saıası par­tııalar fraksııalarymen kon­sýltasııalardan keıin kelisim berý úshin Májilistiń qaraýyna respýblıka Premer-Mınıstriniń kandıdatýrasyn engizedi; Parlament Májilisiniń kelisimimen respýblıkanyń Premer-Mınıstrin qyzmetke taǵaıyndaıdy. Árıne, bul tártipti túbegeıli ózgertý, atap aıtqanda, Mem­leket basshysynyń Premer-Mınıstrdi Parlament Máji­lisiniń usynysy boıynsha  taǵaıyndaýy týraly usynystar da qaraldy. Alaıda, taldaý kór­setkendeı, elderdiń kópshiliginde, tipti parlamenttik respýb­lıkalardyń ózinde, premer-mınıstrdi usynýǵa bastama jasaý jáne ony taǵaıyndaý el pre­zıdentiniń quzyretine jatady. Bul rette, memleket basshylary, árıne, parlamenttiń partııalyq quramyn eskeredi. Áıtpese, olardyń kandıdatýralaryn depýtattar keri qaıtarýy múmkin. Úkimettiń quramyn jáne onyń qurylymyn jasaqtaǵan kezde mynadaı tártip ornata otyryp, Parlament Májilisiniń rólin kúsheıtý usynylady: Parlament Májilisimen konsýltasııalardan keıin Premer-Mınıstr Úkimettiń quramy jáne onyń músheleriniń kandıdatýralary týraly Memleket basshysyna usynys engizedi. Úkimet múshelerin qyzmetinen osy tártippen de, ıaǵnı Premer-Mınıstrdiń Májilispen konsýltasııalaryna negizdelgen usynysy boıynsha bosatý usynylady. Prezıdent ózdiginshe qyzmetke taǵaıyndaıtyn jáne qyzmetinen bosatatyn Syrtqy ister jáne Qorǵanys mınıstrlerine bul tártip qoldanylmaıdy. Mundaı konsýltasııalar ótkizý rásimin konstıtýsııalyq zańdarda (Parlament jáne onyń depýtattarynyń mártebesi týraly, Úkimet týraly jáne t.b.) aıqyndaý qajet shyǵar. Úkimettiń, qazirgi kezdegideı, jańadan saılanǵan respýblıka Prezıdentiniń aldynda emes, jańadan saılanǵan Parlament Májilisiniń aldynda óz ókilettigin doǵarýyn belgileıtin norma jańalyq bolyp tabylady. Úkimet Májiliste ókildigi bar saıa­sı kúshtermen birlese otyryp qurylatyn jaǵdaıda bul ábden qısyndy. Alaıda, bul Memleket basshysy endi shette qalady degendi bildirmeıdi. Úkimettiń ókilettigin toqtatý týraly óz bastamasy boıynsha sheshim qabyldaý quqyǵy Memleket basshysynda saqtalyp qalady (Konstıtýsııanyń 70-babynyń 7-tarmaǵy). Úkimettiń Parlamentke jáne onyń palatalaryna esep berýi jáne baqylaýynda bolýy tetikterin kúsheıtý memlekettik bılik tarmaqtarynyń jumys tıimdiligin arttyrýǵa qyzmet etedi. Osy maqsatta, Úkimet óziniń qyzmetinde Prezıdenttiń, Parlament Májilisiniń jáne tutas alǵanda Parlamenttiń aldynda jaýapty dep belgileý usynyldy. Premer-Mınıstr Úkimet qyzmetiniń negizgi baǵyttary jóninde jáne onyń asa mańyzdy sheshimderi jóninde Prezıdentke ǵana emes, Parlament Májilisine de baıan­dap otyrady. Parlament palatalaryna Úkimet múshesiniń esebin tyńdaý nátıjesi boıynsha depýtattardyń jalpy sanynyń úshten ekisiniń kópshilik daýysymen zańdardy oryndamaǵan jaǵdaıda mınıstrdi qyzmetinen bosatý týraly respýblıka Prezıdentine ótinish qabyldaý quqyǵy beriledi. Bul jaǵdaıda Memleket basshysy Úkimet múshesin qyzmetinen bosatady. – Al Prezıdenttiń keıbir ókilettikterin Úkimet pen Parlament arasynda qaıta bólý týraly másele qalaı bolmaq? – Úkimetke Memleket bas­shy­synyń mynadaı ókilettikterin berý usynylady: memlekettik baǵdarlamalardy, memlekettik bıýdjet esebinen ustalatyn barlyq organdardyń qyzmet­kerlerine arnalǵan qarjylan­dyrý men eńbekaqy tóleýdiń biryń­ǵaı júıesin bekitý, bulardy Úkimet Memleket basshysy­men kelise otyryp iske asyrady; Úkimettiń quramyna kirmeı­tin ortalyq atqarýshy organ­dardy qurý, taratý jáne qaıta qurý, olardyń basshylaryn qyz­metke taǵaıyndaý jáne qyzme­tinen bosatý. Memleket basshysynyń Úkimet jáne Premer-Mınıstr aktileriniń qoldanylýyn toqtata turý quqyǵyn joıý usynylady. Sonymen birge, respýblıka Prezıdentine, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti, memlekettiń egemendigi men tutastyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda kúshine engen zańdy nemese ózge de bir quqyqtyq aktini, sonyń ishinde úkimettik aktini, Konstıtýsııaǵa sáıkestigi turǵysynda qaraý týraly Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish joldaý quqyǵyn berý usynylady. Jobada respýblıka Prezıdentiniń mynadaı zań shyǵarýshylyq ókilettikterin alyp tastaý da kózdeledi: zań jobasyn Parlament Májilisine engizý týraly Úkimetke tapsyrma berý (bul rette Prezıdenttiń zań shyǵarý bastamasy quqyǵy saqtalady); zańdar nemese zań kúshi bar jarlyqtar shyǵarý; Parlament ózine bergen jaǵdaıda, zań shyǵarýshylyq ókilettikterin iske asyrý. Sonymen birge, Prezıdenttiń zań jobalary qaralýynyń basymdyqtaryn aıqyndaý quqyǵy saqtalady, ıaǵnı olar Parlamenttiń aǵymdaǵy sessııasy ishinde birinshi kezektegi tártippen qabyldanýǵa tıis. Sonymen qatar, Memleket basshysynyń aıryqsha mańyzdy máseleler boıynsha Úkimettiń otyrystaryna tóraǵalyq etý quqyǵy saqtalady, biraq «qajet bolǵan jaǵdaıda» degen siltememen negizdeledi. Osylaısha Prezıdent úshin jańa jaǵdaıda strategııalyq fýnksııalar, bılik tarmaqtary arasyndaǵy qatynastardaǵy joǵary tóreshi róli, syrtqy saıasat, ulttyq qaýipsizdik, elimizdiń qorǵanys qabileti basymdyqqa aınalady. – Sot júıesi men proký­ra­týranyń konstıtýsııalyq negizderin naqtylaýǵa asa mán berilip otyr ǵoı. –  Konstıtýsııanyń 79-ba­bynyń 3-tarmaǵynda respýb­lıka sottarynyń sýdıalaryna qoıylatyn talaptar kons­tıtýsııalyq zańda aıqyndalady dep belgileý usynylady. Sý­dıalarǵa qoıylatyn talap­tardyń Konstıtýsııa mátininde egjeı-tegjeıli jazylýy zaman shyndyǵyna jáne praktıka qajettiligine sáıkes kelmeıdi. Sondyqtan bul máselelerge ıkemdirek qaraýǵa múmkindik beretin norma qajet. Negizgi Zańnyń 81-babynyń jańa redaksııasynda Joǵarǵy sottyń mynadaı fýnksııasyn naqtylaý kózdeledi – jergilikti jáne ózge de sottardyń qyzmetin qadaǵalaýdy júzege asyrady degen erejeniń ornyna, Joǵarǵy sot zańda kózdelgen jaǵdaılarda óziniń sottylyǵyna jatqyzylǵan sot isterin qaraıdy dep aıqyndaý usynylady. Konstıtýsııanyń 83-babynyń usynylyp otyrǵan redaksııasynda, prokýratýra zańda belgilengen shekterde jáne nysandarda zańdylyqtyń saqtalýyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady dep bekitiledi, sondaı-aq, ol memleket atynan qylmystyq qýdalaýdy júzege asyrady dep tikeleı kórsetiledi. Sol arqyly, shekteri zańmen aıqyndalatyn prokýrorlyq qadaǵalaýdyń sulbasy naqtyraq kórsetiledi. Bul Konstıtýsııaǵa qaıta-qaıta túzetý engize bermeı, prokýratýra ókilettiginiń kólemin rettep otyrýǵa múmkindik beredi. – Jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý organdarynyń qyzmetin odan ári jetildirý tártibi qalaı bolmaq? – Konstıtýsııanyń 86-babynda jańa talap engizý usynylady, oǵan saı respýblıka Prezıdenti Premer-Mınıstrmen jáne Parlament palatalarynyń tóraǵalarymen konsýltasııalardan keıin máslıhattyń ókilettigin merziminen buryn toqtatady. Bul – osyndaı sheshim qabyldaý kezinde onyń zańdylyǵyn jáne negizdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan alqalyqtyń elementteri paıda bolady degen sóz. Oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń ákimderin taǵaıyndaýdyń qoldanystaǵy tártibin saqtap qalý usynyldy. Alaıda, ózge bir ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń ákimderin taǵaıyndaýdyń nemese saılaýdyń tártibin Memleket basshysynyń aktisimen emes, zańmen aıqyndaý usynylady, bul belgili bir dárejede osy fýnksııanyń Parlamentke berilýin kózdeıdi. – Konstıtýsııalyq qu­ry­lys negizderin qorǵaý tetik­terin kúsheıtý boıynsha ne aıtasyz?   – Qazirgi zamanǵy qaterlerdi eskere otyryp, Konstıtýsııanyń 91-babynyń 2-tarmaǵynda belgilengen, eshbir jaǵdaıda da, tipti, Negizgi Zańnyń ózin qaıta qaraý arqyly da ózger­tilmeıtin konstıtýsııalyq qundy­lyqtardyń tizbesin tolyqtyrý usynylady. Ol qundy­lyq­tardyń qataryna respýb­lıkanyń birtutastyǵyn, aýmaqtyq tutastyǵyn, basqarý nysanyn qosa otyryp, memleket táýelsizdigin de jatqyzý usynylady. Memleket basshysy ótken jylǵy 15 jeltoqsanda saltanatty jınalysta sóılep turyp, memlekettiń saıası birtektiligin saqtaý, qalyptasqan jańa qazaqstandyq memlekettiliktiń irgesin shaıý áreketteriniń aldyn alý máseleleri qashanda ózekti bola bermek, dep atap ótti. Bul konstıtýsııalyq erejelerdiń myzǵymastyǵyn qamtamasyz etý úshin atalǵan baptyń 3-tarmaǵynda res­pýblıka Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý, olardyń atalǵan talaptarǵa sáıkes keletindigi týraly Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndysy bolǵanda, respýblıkalyq referendýmge nemese respýblıka Parlamentiniń qaraýyna shyǵarylady. Osy kórsetilgen konstıtýsııalyq qaǵıdattardyń quqyq shyǵarmashylyǵy jáne quqyq qoldanylýy prosesinde saqtalýyn baqylap otyratyn qurylymdar (prokýratýra, ádilet organdary jáne t.b.) bizde zańnamalyq jáne zańǵa táýeldi deńgeılerde bar bolǵanymen, konstıtýsııalyq deńgeıde mundaı tetiktiń joqtyǵyn aıtqan jón. Endi ony Konstıtýsııalyq Keńeske júkteý kózdeledi, sóıtip, ol elimizdiń Negizgi Zańyna engiziletin túzetýler respýblıkanyń birtutastyǵy, aýmaqtyq tutastyǵy, onyń basqarý nysany jáne memlekettiń táýelsizdigi sekildi qundylyqtarǵa nuqsan keltirmeı me degen másele boıynsha qorytyndy beretin bolady. Mundaı tájirıbe shet elderdiń kópshiliginde bar. Prezıdent Jumys tobyna jalpy halyqtyń talqylaýy kezinde aıtylǵan usynystardy únemi baqylap, olardyń saralanyp turýyn, nátıjesi bo­ıynsha zań jobasy pysyqtalýyn jáne Memleket basshysynyń qaraýyna engizilýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»