Ádildikti kimnen kútemiz?..

«Egemen Qazaqstannyń» ár sanyn bir betin qaldyrmaı oqý – qashannan bergi ádetim. Eleń etkizer materıaldar jıi shy­ǵady. Elý jyldan artyq jazdyryp alyp oqyp júrgen bul basylym elimizdiń túkpir-túkpirinde bolyp jatqan jańalyqtardy oqyrmandaryna jan-jaqty ári ýaqytynda jetkizip turady. Gazettiń arnaıy «Qoǵam» betinde «Janaıqaı» aıdarymen berilgen Qaırat Ábildınovtiń «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly ol» degen materıalyn oqyp, qolyma eriksiz qalam aldym. Arystaı azamattyń qanypezerler qoly­nan qaza tapqany janǵa batady. Mate­rıaldy oqyp otyryp biraz oıǵa qaldym. Osy biz «demokratııa», «zaıyrly» degen uǵymdardy durys túsinip júrmiz be ózi?! Ata Zańymyzdyń 1-babynyń 1-tar­maǵyn­da «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demo­­kratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­mettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adam­­nyń ómiri, quqyqtary men bostan­dyq­­tary» dep jazylǵan. Adam eń qymbat qazy­na bol­sa, onyń quqyqtary nege qol­dany­lyp júr­gen zańdar boıynsha qorǵal­maı­dy? Qyryq­qa da jetpegen qylshylda­ǵan aza­matty Aslan Sarbaev degenniń ózi­men taǵy eki jigitti ertip baryp urý sebebi nede? Aıtpasa da túsi­nikti. Qasaqana jasal­ǵan qylmys. Zańǵa taǵy da úńileıikshi. Ata Zańy­myz­dyń 15-babynyń 1-tarmaǵynda «Ár­kim­niń ómir súrýge quqyǵy bar» dep jazylǵan. 2-tarmaǵynda «Eshkimniń óz betinshe adam ómirin qııýǵa haqysy joq» delingen. Janbolat marqum Aslandy tanymasa, esikti ashar ma edi? Árıne, joq. Ishke tany­ǵan soń ǵana kirgizgen.Úsh bala tár­bıe­lep otyrǵan Janbolattyń jazyǵy ne? Bala­­lary Araı men Jalǵasty joǵary oqý oryn­darynda oqytyp, eki jumysty qatar istegeni sol urpaqtarynyń qamy edi ǵoı. Kenjesi Oljas úshinshi synypta ǵana oqı­tyn kórinedi. «Adam aqylymen symbatty, urpaǵymen qymbatty», – deıdi dana halqymyz.Urpa­ǵymyz basty qundylyq bolǵandyqtan, Janbolat balalarym bilimdi bolyp ósip, táýelsiz elimizdiń gúldenýine úles qossyn dep júrdi-aý. Kim erikkennen eki jumys isteıdi? Qazirgideı aqshanyń zamanynda bir jalaqymen ómir súrý qıyn. Basyńa tartsań aıaǵyńa, aıaǵyńa tartsań basyńa jetpeıdi. Bilim alýdyń ózi aqshaǵa kelip tireledi. Armanda ketken Janbolattyń Oljasy buǵanasy bekimesten osyndaı qaıǵy men ádiletsizdikke tap bolyp jatsa, onyń qoǵamǵa degen oı-pikiri qandaı bolyp qalyptasady eken?.. «Osy qylmystyq isti úsh tergeýshi júrgizgen» dep jazady Qaırat Ábildınov. Álgilerdiń bul qylmysqa barýyna ne sebep bolǵanyn, qalaı áreket etkenin tolyq anyqtaý sol shirkinderdiń biriniń de oıyna kelmegen be? Uıymdasyp jasaǵan qylmystyń jazasy aýyr bolýy tıis. Bul jerde is Qylmystyq kodekstiń 192-baby 3-tarmaǵynyń 1-tarmaqshasy boıynsha qozǵalyp, tergeý amaldary da soǵan sáıkes júrgizilgen. Atalǵan Kodekste «192-bap. Qaraqshylyq. Qaraqshylyq, ıaǵnı bótenniń múlkin jymqyrý maqsatyndaǵy shabýylǵa ushyraǵan adamnyń ómirine nemese densaý­lyǵyna qaýipti kúsh qoldanýmen nemese tike­leı osyndaı kúsh qoldaný qaterin tóndirýmen ulasqan shabýyl» delingen. Osy baptyń jańaǵy aıtqan 3-tarmaǵy boıynsha dáleldengen qylmys úshin taǵaıyndalatyn jaza – múlki tárkilenip, jeti jyldan on eki jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrylady. Sonda bul qalaı? Qylmys jasaǵandar úsheý emes pe? Bul naǵyz uıymdasyp jasal­ǵan qylmys qoı! Men zeınet demalysyna shyqqanǵa deıin jıyrma eki jyl boıy quqyq qorǵaý bólimi men jergilikti ákimdikte qyzmet ettim. Aldymnan talaı oqıǵa ótti. Zańdy da, zańsyz da jaǵdaılardyń talaıyn kórdim. Sodan túıgenim: qandaı qylmys bolǵanda da tıisti zań baptaryn árdaıym durys, burmalamaı qoldaný kerek. Onyń artynda adam taǵdyry turady, tereń oılaný kerek! Aıtaıyn degenim, Aslan Sarbaev ertip kelgen astanalyqtar jaı shaı ishýge kelgendeı bolyp otyr. Bolǵan qylmys aıaq astynan týyndaǵan janjaldyń da saldary emes. Olar aldyn ala ýaǵdalasyp, qasaqana qylmys jasaýǵa bekinip kelgen. Aldymen kásiporyndy tonaýdy kózdep, qylmystaryn jasyrý úshin Janbolatty ólimshi etip sabaýyn sot-saraptama qorytyndysy da dáleldep otyr. Osy arada taǵy da zańǵa júginip kórelik. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııa­sy­nyń 83-baby 1-tarmaǵynda: «Prokýra­týra memleket atynan Respýblıka­nyń aýmaǵynda zańdardyń, Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Prezıdenti jarlyqtary­nyń jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq akti­­­lerdiń dálme-dál ári birkelki qol­da­nylýyn, jedel-izdestirý qyzmetiniń, anyqtaý men tergeýdiń, ákimshilik jáne oryndaýshylyq is júrgizýdiń zańdylyǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyrady, zańdylyqtyń kez kelgen buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldanady, sondaı-aq, Respýblıka Konstıtýsııasy men zańdaryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerdiń dálme-dál ári birkelki qoldanylýyn, jedel izdestirý qyzmetiniń, anyqtaý men tergeýdiń, ákimshilik jáne oryndaýshylyq is júrgizýdiń zańdy­ly­ǵyn joǵary qadaǵalaýdy júzege asyra­dy, zańdylyqtyń kez kelgen buzylýyn anyqtaý men joıý jóninde sharalar qoldana­dy, son­daı-aq, Respýblıka Konstıtýsııasy men zań­daryna qaıshy keletin zańdar men basqa da quqyqtyq aktilerge narazylyq bil­di­redi. Prokýratýra sotta memleket múd­d­esin bil­diredi, sondaı-aq zańmen belgi­len­gen jaǵ­daıda, tártipte jáne shekte qylmys­tyq qýǵyn­daýdy júzege asyrady», – delingen. Ata Zańymyzda osylaı jazylsa, qyl­­mystyq is nege tıisti bap boıynsha qozǵal­maǵan? Tergeý amaldaryn júrgizgen ter­geýshiler isti nege 192-baptyń 4-tar­maǵyna sáıkes júrgizbegen? Bul 4-tarmaqta: «Osy baptyń birinshi, ekinshi nemese úshinshi bólikterinde kózdelgen is-áreketter, eger olardy qylmystyq top jasasa, múlki tárkilenip, on jyldan on bes jylǵa deıin­gi merzimge bas bostandyǵynan aıy­rý­ǵa jaza­lanady», – delingen. Úkim atal­ǵan bap­­tyń osy tarmaǵy boıynsha shyǵa­ryl­ǵanda, eshqandaı kúmán da, daý da týmas edi. Sondyqtan, árıne, mert bolǵan azamattyń aǵasy Jeńis Kenjeulynyń apellıasııalyq shaǵym berýge quqy bar. On alty ret ótken sot otyrystarynyń nátıjesi osyndaı bolǵanyna tańym bar! Adam ómiri oıynshyq bolyp bara ma dep jabyrqadym. Maqalada aıtylǵandaı, sot qylmysker­lerden marqumnyń aǵasyna, jary men balalaryna jábirlenýshi retinde materıal­dyq-moraldyq shyǵyndy óndirý týraly sheshim qabyldapty. Biraq olar áli kúnge óndirilmegen. Sheshim shyqqannan beri aılar emes, bir jyldan asyp ketken. Bul ne?! Sot sheshiminde de qadir qalmaǵany ma?! Qylmystyq is Qaraǵandy qalasynyń Qazybek bı aýdandyq sotynda qaralǵan eken. Moıyndaryna qan júktegen qanypezerler 9 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyry­lyp, jazalaryn jalpy tártiptegi túzeý oryndarynda óteıtin bolypty. Árıne, bul da jaza, biraq, uıymdasyp jasalǵan qylmys ashylmaı qaldy. Aldyn ala tergeý amaldary tıisti deńgeıde júrgizilmegen. Sot sony kórip otyryp, isti nege qaıta ter­geýge jibermegen? Bul zańǵa qaıshy emes. Sonda olarǵa ne bóget boldy? Árıne, zań bo­ıynsha bárimiz de sot sheshimine baǵynýymyz kerek. Ata Zańymyzdyń 77-babynyń 1-tar­maǵynda: «Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady», 2-tarmaǵynda: «Sot tóre­ligin iske asyrý jónindegi sottyń qyz­metine qandaı da bolsyn aralasýǵa jol berilmeıdi jáne ol zań boıynsha jaýapkershilikke ákep soǵady. Naqty ister boıynsha sýdıalar esep bermeıdi», – dep taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Bári de zańmen qorǵalyp otyr. Al jábir kórgen, arystaı azamatynan aıyrylǵan Janar men balalarynyń, marqumnyń aǵasy Jeńistiń janaıqaıyna kim qulaq túredi?! Qazybek bı babamyzdyń esimimen ata­la­tyn aýdandyq sot qyzmetkerleriniń qula­ǵyna altyn syrǵa. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen sóz bar edi ǵoı halqymyzda!.. Aıdyń-kúnniń amanynda asqar taýdaı ákesinen aıyrylǵan shıetteı balalardyń kóz jasyn qalaı tyıýǵa bolady?! Artynda ańyrap jary Janar qaldy.Táńirimniń kózi oń bolsa, balalary da jeter, Janar kelin baýyr eti balalaryn eshkimge jaýtańdatpas. «Ornynda bar ońalar» degen. Aǵasy Jeńis te Janbolattan qalǵan tuıaqtarǵa qamqor bolar degen senimdemiz. «О́lgen artynan ólmek joq», myqty bolyńdar, aınalaıyndar! Ádildik áli de ornar dep úmittenemiz.  Amangeldi ESTAI, zeınetker Aqmola oblysy