Aty jeńil bolǵanymen, joly aýyr...

О́ńirdegi ónerkásiptiń ózekti máselesi qandaı?

Keshe

Batys Qazaqstan oblysy keńestik Qazaqstannyń ón­di­ris­ti óńirinen sanalatyn. Je­ńil ónerkásip salasynda Klara Setkın atyndaǵy tigin fab­rı­ka­synyń ataǵy Odaqqa dáýirlep tur­di. Erler kostıýmin, kúrte men áıelderdiń qystyq kıimderin tigetin kásiporyn 1989 jyly Japonııa, AQSh, Italııa jáne Fransııanyń ónimdiligi joǵary qural-jabdyǵymen jasaqtalyp, jylyna 1 mln 230 myń dana tigin ónimderin shyǵarǵan. Sondaı-aq, 1924 jyly baı­paq-kıiz basý fabrıkasy retinde qu­rylǵan «Aıaz» kásiporny da jy­lyna 240 myń jup baıpaq pen 240 tonna tehnıkalyq kıiz basý qýatyna ıe bolǵan. Halyqaralyq kórmelerde asa joǵary baǵalanǵan qarakól el­ti­risin aıtpaǵanda, Oral qa­la­synyń ózinde mal terisin óń­deıtin «Zemlıachka», «Teri-shı­ki­zat zaýyty», «Meh kombınaty» se­kildi kásiporyndar bolǵan. Joǵaryda atalǵandardan qazir qalǵany – «Aıaz» JShS ǵana. Pıma, rezeńke tabandy baıpaq, metall súıekti kıiz úı, t.b. ónim shyǵaratyn kásip­oryn ázir bankrottyqtan aman. Ba­tys Qazaqstan obly­sy­­nyń ká­sipkerlik jáne ındýs­trııa­­lyq-ınnovasııalyq damý bas­qar­ma­synyń málimetine qara­ǵan­da, «Aıaz» JShS-da 2016 jyl­dyń qo­rytyndysy boıynsha júnnen ba­sylǵan aıaq kıim óndi­ri­si 2015 jyl­ǵa qaraǵanda 2 esege ul­ǵaıǵan. Al kezinde 1300 adamǵa deıin qyz­met etken tigin fabrıkasynyń izi de joq. Oraldyń ortalyq kó­she­sinde turǵan fabrıka ǵı­ma­ra­ty búginde saýda orta­ly­ǵyna aı­nalǵan...  

Búgin

Batys Qazaqstan oblysynyń statıstıka departamentiniń de­rek­terine qaraǵanda, óńirde ótken jy­ly 1620,0 mlrd teńgeniń ónimi óndirilgen. Biraq munyń negizgi bóligi, ıaǵnı 1437,5 mlrd teńgesi ken ıgerýge tıesili. О́ńdeý óner­kásibinde barlyǵy 128,8 mlrd teń­geniń ónimi alynǵan. Et jáne uqsas ónimder óndirisiniń kó­lemi 19,5 paıyzǵa ósip, jyl ishin­de 42,2 mlrd teńgeniń tamaq ónim­deri, 1,5 mlrd teńgeniń sýsyny óndirilipti. Jalpy, óńdeý óner­ká­sibiniń 34 paıyzy dál osy tamaq óner­kásibiniń úlesine tıesili. Degenmen, jeńil ónerkásiptiń jaǵdaıy jaqsy emes. Bul salada 2016 jyldyń óndiris kólemi 845,8 mln teńgege baǵalanǵan. 2015 jylmen salystyrǵannyń ózinde toqyma buıymdaryn óndirý 62,4 paıyzdy, kıim óndirý 83,7 paıyzdy ǵana qurady. Batys Qazaqstan oblysy áýel­den mal sharýashylyǵy ba­sym­dyqqa ıe óńir sanalady. 2017 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı bo­ıynsha iri qara mal basynyń sany 496,2 myń, qoı – 960,3 myń, eshki – 191,6 myń, jylqy – 146,5 myń, shoshqa – 25,4 myń, túıe – 2,7 myń, qus 934,1 myń  bolǵan. Kórip otyrǵanymyzdaı, negizgi tú­likterdiń ósýi baıqalady. De­gen­men, turǵyndar baǵyp otyr­ǵan ma­lynyń etin ǵana saýdalaıdy. Mal­dyń terisi, qoıdyń júni on­da­ǵan jyldan beri kereksiz ta- ýar bolyp qalǵan. Aýyldaǵy mal baq­qan aǵaıyn jylyna eki ret qyr­qyp alatyn qoıynyń júnin da­laǵa tastaıdy. Sebep bireý – jún alatyn oryndar joq, bolsa da jún baǵasy óte arzan. Qalaǵa alyp kelip, tapsyrǵan ýaqytyń men shyǵynyńa turmaıdy. Mal terisi de solaı – soǵym naý­qa­nyn­da sıyr terisi saýdalanaty­ny bol­masa, qalǵan teriniń qy­zy­ǵyn ıt pen kúıe-kóbelek kórip ja­tyr...  

Erteń

Árıne, jeńil ónerkásiptiń mun­shalyq aýyr hali mamandar men sala basshylaryn oılandyrmaı qoımaıdy. – 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha jeńil ónerkásip sala­syn­­da jalpy somasy 845,9 mln teńgeniń ónimi óndirildi. Atal­­ǵan salanyń óńdeý óner­ká­­si­bindegi úlesi nebári 0,6 paı­yz­­dy quraıdy, –  deıdi Ba­tys Qazaqstan oblysynyń kásip­ker­lik jáne ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damý basqarmasy óner­ká­sip bóliminiń jetekshisi Tur­syn О́tebaeva. Degenmen, bul salada qazir qyz­­met etip júrgen ne­giz­gi kásiporyndar óndiris kó­le­­­min arttyrǵan. Joǵaryda aıt­­qan­daı,«Aıaz» JShS ne­gi­z­in­de ón­diriletin júnnen ba­syl­ǵan aıaq kıim óndirisi 2 esege ulǵaısa, «Nadejda» TTF» JShS-da jumys kıimin shyǵarý kó­lemi 10,2 paıyzǵa ósipti. Soń­ǵysy shyǵaratyn ónim tú­rin kó­beıtpek kórinedi. Osy maq­sat­ta alda ýaqytta Reseı eliniń jabdyqtaryn tasymaldap, qaıta jańǵyrtý júrgizýdi josparlaýda. Osymen birge, kásiporyn dýaldy júıe boıynda shet elderdiń mamandaryn tarta otyryp, kadrlardy daıarlaýǵa atsalyspaq. Atalǵan sala kásip­oryn­da­ry­na memlekettik baǵ­darlamalar aıa­synda tómen­­de­gi­deı qoldaý kór­setilýde. My­sa­­ly, «Bıznestiń jol kartasy-2020» biryńǵaı baǵ­darlamasy sheń­­­berinde 2016 jyly eki je­ke kásipker – «Mol­da­sheva» JK «Qoı júnin qaı­ta óńd­eý», «Janargýl» JK «Sý­ve­nırler daıarlaý» jobalaryn usynyp, grantqa ıe boldy. – Jeńil ónerkásip sa­la­syn­daǵy kásiporyndar qazirgi tań­da qoldanystaǵy memlekettik baǵ­­­darlamalar, sonyń ishinde «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasy sheń­berinde óndiristi qaıta jań­ǵyr­týǵa daıyn. Alaıda, sala ká­sip­oryndary úshin baǵdarlama shart­tary tym kúrdeli, óıtkeni sala negizin shaǵyn jáne orta ká­sip­oryndar quraıdy ǵoı, – deıdi taǵy Tursyn Fazyl­ǵa­lı­qyzy. О́ńirdegi óńdeý ónerkási­bi, son­­daı-aq jeńil ónerkásip sa­la­s­y kásiporyndarynyń múm­­kin­dikterimen tanys­tyrý maq­­­satynda oblysta ınves­tı­­­sııa­lyq sharalar: forýmdar, kór­­meler, konferensııalar uıym­­dastyrylady. 2016 jyl­­­dyń ­qyrkúıek aıynda ót­­k­en «WESTKAZ INVEST» ha­lyq­ara­­­lyq forýmyna Reseıdiń she­kara­las aımaqtar kásipkerleri de belsendi qatysty. Osy ju­mys­­tardyń nátıjesinde atal­ǵan sa­la kásiporyndarymen ınves­tı­sııalyq jobalardy júzege asyrý boıynsha jumys júrgizilýde. Mysaly, kásipkerlikti qoldaý kartasy aıasynda «Posh RÝNO» kompanııasy 2016 jyldyń aıaǵynda teri óńdeý boıynsha tyń jobany iske qosty. Ispan kompanııasynyń jabdyqtary ornatylatyn bul kásiporyn jylyna 182 myń dana iri qara mal terisin, 624 shaǵyn qara mal terisin óńdemek. Jeńil ónerkásip salasyndaǵy ká­siporyndar kezdesetin negizgi qıyn­dyq mynaý: otandyq ká­sip­oryn ónimderi baǵasy arzan, sapasy tómen sheteldik, sonyń ishinde qytaılyq taýarlarmen básekelese almaıdy. «Bul máseleni sheshý jáne otandyq jeńil ónerkásip salasyn damytý úshin mundaı kásip­oryn­dardy keminde 3 jyldyq kepildendirilgen mem­lekettik tapsyryspen qam­ta­masyz etý qa­jet. Sonyń ishinde kúshtik qu­ry­lym­dar, densaýlyq saqtaý obek­t­ileri jáne bilim berý salasy sııaqty qurylymdardyń tapsyry­sy otandyq kásiporyndarǵa beri­lýi tıis. О́ıtkeni, bizdiń jeńil óner­kásip kásiporyndary ázirge ál­siz, ózindik bos qarajaty bol­maǵan­dyq­tan, nesıe tartý qıyndyq tý­ǵy­zady», deıdi Batys Qazaqstan obly­­sy­nyń kásipkerlik jáne ın­dýs­­­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý bas­­qarmasynyń basshysy Rýslan Saparǵalıev.  

Túıin

Bıyl kásipkerlik salasyndaǵy azamattar úshin múmkindik kóp. 2017 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń ákimdigi men «Damý» qory 1,5 mlrd teńge qarjy bólip, ol soma qala men aýdandarǵa 8,5 paıyzben nesıe retinde berilmek. Ár kásiporynnyń 50 mln teńgege deıin shekti mólsherde qarjy alýyna múmkindik týady. Al oblys ákimdigi men «Atameken» óńirlik kásipkerlik palatasy 600 mln teńge bólip, aýdandarǵa 7 paıyzben nesıe qarastyrmaq. Aýdandyq kásiporyndarǵa beriletin qarjynyń kólemi – 18 mln teńgege deıin.Sondaı-aq, bıyl «Bıznestiń jol kartasy-2020» bıznesti qoldaý men damytýdyń biryńǵaı baǵdarlamasy aıasynda jeke kásipkerlikti qoldaýǵa 1,6 mlrd teńge qarjy qarastyrylǵan. Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan oblysy