Konstıtýsııalyq reformalar baǵdarlamasy

 «Qazir boı jarystyratyn zaman emes, oı jarystyratyn zaman»

Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi Úndeýi ýaqyt talabymen úndes jatyr. «Aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen us­tanymy arqyly 25 jyldyń ishinde Qazaqstandy álemniń básekege qabiletti ozyq 50 eliniń qataryna qosqan Nursultan Nazarbaevtyń ár sheshimi tabysqa bastary haq. Onyń saıası reformalardy jedeldetý jónindegi oı-tujy­rym­darynyń jarııalanýyn búgin­de tek qazaqstandyqtar ǵana emes, sheteldik dıplomatııalyq ókil­dikterdiń jetekshileri men álemniń kórnekti saıasatkerleri qyzý talqylaı bastady. Bul ózge­risti demokratııalyq, zaıyrly qoǵam qurýdy maqsat etken jáne oǵan qol jetkizýge qadam basyp kele jatqan álemniń damýshy elderi úshin úlgi-ónege retinde usynýshylar jetkilikti. Elbasynyń «Qur­metti qazaqstandyqtar! Sizderdiń nazar­laryńyz­ǵa elimiz úshin asa mańyzdy, taǵdyrly máseleni usynbaqpyn» dep bastalatyn bul Úndeýin shet eldegi 5 mıllıonǵa jýyq qazaq dıasporasynyń ókilderi de jyly qabyldap, tyń bastamaǵa tileýles ekendikterin jetkizýde. Sondyqtan olarmen mádenı-rýhanı qarym-qatynasty júrgizip kele jatqan Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵy shet eldegi qan­dastar oı-pikirin jurtshylyq nazaryna usynýdy óz paryzy sanaıdy. Konstıtýsııa men zańdarǵa engiziletin ózgeristerdiń eki baǵyty da qoǵam úshin asa mańyzdy másele bolyp tabylady. Bul, ásirese, jahandyq ekonomıkadaǵy sońǵy ózgeristerden keıin der kezinde qabyldanǵan oń sheshim deýge bolady. N.Nazarbaevtyń «Qazir boı jarystyratyn zaman emes, oı jarystyratyn zaman» degen sózi dál búgingi tańda barsha qazaqstandyqtar úshin óziniń ózektiligin sezindirýde. Sondyqtan aýqymdy konstıtýsııalyq reforma jasaý jóninde bastama kóterip, ony jurtshylyq talqysyna salyp otyrǵan Elbasynyń bul tarıhı sheshiminiń nátıjeli júzege asýyna atsalysamyz. Talǵat MAMAShEV, Dúnıe júzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóralqa tóraǵasynyń birinshi orynbasary  

Reforma júrgizýge negiz daıyn

Elimiz táýelsizdigin alǵannan bergi jyldary zamanaýı naryq­tyq ekonomıkany qalyp­tastyryp, álemdik eko­no­mıkanyń ajyramas bóligi bola bildi. Osy oraıda, Memleket basshysy N.Nazarbaev usynǵan kons­tıtýsııalyq reforma der ýaqy­tynda qolǵa alyndy ári ol elimizdiń odan ári damýy úshin óte qajet dep sanaımyn. Elbasy Qazaqstan halqyna arnaǵan Úndeýinde «Bizdiń aldymyzda bılik tarmaqtarynyń ókilettikterin qaıta bólý min­deti tur. Qazir zamannyń dıdary ózgerdi, biz de ózgerýge tıis­piz» dep atap ótken bolatyn. Qazaq­stan da damyǵan elderdiń basty qaǵıdasy «aldymen – ekonomıka, sodan keıin saıasat» degen ustanymdy baǵyt-baǵdary etip tanyǵan. Eldiń ekonomıkasy, ha­lyqtyń áleýmettik ahýaly jaq­sarǵannan keıin ǵana bılik óki­lettilikterin bólý syndy asa mańyzdy másele kóterilip otyr. Táýelsizdiktiń 25 jylynda eli­mizde demokratııalyq qoǵamnyń negizgi ınstıtýttary qa­lyptasty. Qazaqstanda par­­lamentarızmniń bir­shama baı tájirıbesi, at­qarýshy bıliktiń qalyp­­tasqan vertıkali, tu­raqty sot bıliginiń júıe­si bar. Saılaýlarǵa qatysyp, Májiliste fraksııalardy qa­lyptastyratyn partııalar da bar. Osylaısha, saıası júıe­ni odan ári demokratııalandyrý baǵytyndaǵy reformany júr­gizýge negiz daıyn dep sanaý­ǵa bolady. Sondyqtan  bılik tar­maq­tarynyń ókilettikterin qaıta bólýge qatysty atalǵan sheshim – eldiń damýyndaǵy qalypty qadam bolmaq. Jalpy, bıznes turǵysynan alyp qaraǵanda, konstıtýsııalyq reforma mańyzdy ózgerister alyp kelýge tıis.  Memleket basshysy atap ótkendeı, bıliktiń barlyq tarmaqtary tıimdi jumys jasaý úshin olardyń arasynda tıisti teńgerimdi qalyptastyrý qajet. Kásipkerlikti damytýǵa qatysty, bıznes múddesin kózdeıtin zań jobalaryn talqylaýǵa bıznes-qoǵamdastyqtyń belsendi túrde qatysýy  el ekonomıkasyn turaqty damytýdaǵy eń tıimdi qural bolmaq. Aldaǵy ýaqytqa jos­par quryp, bıznesin órkendetýdi qalaıtyn, sol arqyly elimizdiń ekonomıkasy men áleýmettik ahýalyn gúldendirýge ózindik úles qosýdy paryz sanaıtyn kásipkerler qaýymy Memleket basshysynyń Úndeýinde aıtylǵan máselelerdi qoldaıtyny sózsiz. Konstıtýsııalyq reforma  adam quqyǵyn, jalpy jekemen­shik quqyǵyn qamtamasyz etýdegi mańyzdy qadam. Álem tájirı­besi kórsetip otyrǵandaı, elimizde kásipkerlikti qarqyndy damytý úshin bıznesti zańsyz áreket­terden qorǵaıtyn normalardy tıisti zańnamalarǵa engizý arqy­ly memleket tarapynan naqty ke­pildiktiń bolýy oryndy. Refor­ma elimizde bıznes ahýaldy jaq­sartý jolyndaǵy basty faktor bolatyndyǵyna nyq senimdimin. Nurjan ÁLTAEV, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary  

Endigi sóz halyq talqysynda

Áý basta irgetasy myqty qalan­ǵan úı qandaı da bolsyn ta­bıǵattyń tosyn qubylystaryna shydas beredi. Eger osy túsi­nikti memleket turǵysynda paı­dalansaq, ekonomıkalyq qýaty kúshti Qazaqstan zaıyrly memleket retinde muqym dúnıege belgili boldy. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynda álemdegi keıbir myqty memleketterdiń ǵasyrlap ótetin jolynan ótip, qaı jaǵynan alsańyz da tamasha tabystarǵa jetkenimiz Elbasymyzdyń syndarly saıasaty, oǵan tireý bolǵan halqymyzdyń yntymaǵynda der edik. Osyndaı jaǵdaıdy maldanyp qala berýdiń túbinde zardap shektiretinin bajaılaǵan Prezıdent Konstıtýsııa men zańdarǵa ózgeris engizý ar­qy­ly bılik tarmaqtarynyń ókilettikterin qaıta bólý máselesin kún tártibine qoıdy. Nursultan Ábishuly Pre­zıdenttiń áleýmettik-ekono­mıkalyq pro­ses­terdi retteýdegi birshama ókilettikterin Úkimetke jáne basqa da atqarýshy organdarǵa bergen jón ekendigin aıtady. Ekinshiden, odan da kúrdeli mindet – bılik tarmaqtary ara­syndaǵy qarym-qatynasty kons­tıtýsııalyq deńgeıde teńgerimdi etýdi usynyp otyr. Osy reformanyń aıasynda Úkimetti jasaqtaýdaǵy Par­la­menttiń róli kúsheıtilmek. Parlament saılaýynda jeń­gen partııa Úkimet quramyn anyq­taýǵa túbegeıli yqpal etetin bolady. Bul sol sııaqty Úkimettiń óki­letti bılik aldyndaǵy jaýap­ker­shiligin arttyrady. Sonymen qatar, bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń atqa­­rý­shy bılikke baqylaýyn kú­sheıtedi. Aıtylǵan eki baǵyttyń qaı-qaısysy da jaýapkershilik pen kásibılikti arttyrý arqyly memlekettik basqarý tıimdiligin kúsheıtedi. Qazir jahandaný jańǵyryǵy esigińizdi ishten qulyptap alǵandy kótermeıdi. Kósh sońynda qal­dyryp ketedi. Osynyń bárin oı eleginen ótkizgen Memleket bas­shysy elimizdiń keleshegin odan ári nyǵaıtý úshin osyndaı qadamǵa bardy. Biz Úndeýdi tolyqtaı qol­daımyz. Prezıdent naqtylaǵan eki baǵyt memlekettik basqarýdyń tıim­diligin arttyratyndyǵy sózsiz. Sondyqtan, jumysshy to­by­­na qoǵamdyq talqylaýǵa shy­ǵa­­ry­­latyn máseleler barynsha zert­­tep, naqtylaǵan jón bolar edi. Zaman bir ornynda turmaıdy. Jahandyq qaýip qaterler álem­degi myqty sanalatyn talaı mem­leketterdiń qabyrǵasyn kúı­retpegenimen, aıtarlyqtaı zar­dabyn tıgizip jatyr. Ún­deý­degi baılamda Elbasy reformalardy ýaqytynda qabyldaýdy usynyp, elimizdiń bolashaǵyn kemel etýdiń tetikterin usyndy. Endigi sóz halyq talqy­synda. Qaırat BALABIEV, Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń hatshysy ShYMKENT  

Basqarý júıesi de jańǵyrady

Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdentiniń bılik tarmaqtary arasynda ókilettilikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi úndeýi – qoǵamǵa oı salarlyq oqıǵa. Ǵasyrlar boıy ata-baba armany bolǵan Táýel­siz­dik – búginde bizge jetken baqyt­ty qundylyq. Endi biz sol qun­dylyqtyń qadirine jetip, ony baǵalaýǵa tıispiz. Tarıhtan belgili, Táýelsizdik jolynda tartysty da, taǵdyrly da kezeńder boldy. Búginde álemde aıbyny asqan, meılinshe kemeldengen memleketke aınalyp otyrmyz. Azattyqtyń alǵashqy jyldary elge de, Elbasyna da ońaı bolǵan joq. Degenmen, shırek ǵasyr ýaqyttyń ishinde elimiz álemdegi órkenıetti elderdiń qa­tarynan kórinip, óziniń jan-jaqty damý qarqynymen da­my­ǵan memleketter qataryna endi. Prezıdent Úndeýi – elimizdegi demokratııalyq máselelerdi damytý joldary boıynsha qolǵa alynǵan mańyzdy shara. Árkim óz salasyna jaýapty bolsa, bul jaýapkershilik biz úshin ǵana emes, urpaqtarymyz úshin de mańyzdy bolatyny sózsiz. Demokratııalandyrý jónindegi ıgi bastamalardy paıdalana otyryp, barlyq saladaǵy jumysty qarqyndy damytýǵa bolady dep bilemin. Elbasy óz Úndeýinde Konstıtýsııa men zańdarǵa óz­gerister engizý, sondaı-aq, memleket aldynda bılik tarmaqtarynyń ókilettilikterin qaıta bólý mindeti turǵanyn atap ótti. Endigi jerde Elbasy sheshimimen birge memlekettiń basqarý júıesi de jańǵyrady degen senim bar. Qaıyrbek ASANOV, aqyn TARAZ  

Tarazdyq bolashaq pedagogtar da ún qosty

Taraz memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń ujymy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstanda bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jóninde el halqyna joldaǵan Úndeýin qoldaıdy, dep habarlady TarMPI-diń Aqparattyq-ımıdjdik qyzmeti. Oqý ornynyń professor-oqytý­shy­lary men stýdentteri bas qosyp, Mem­leket basshysynyń Qazaqstandy demokratııalandyrý jolyndaǵy jańa qadamyn ózara talqylady. Jıyndy TarMPI-diń Tárbıe ju­mysy jáne áleýmettik máseleler jónin­degi prorektory Orynqyz Joldasova ashyp, júrgizip otyrdy. «Qazir bas­qarýdyń ıkemdik júıesin engizý – zaman talaby. Ýaqyttyń ózi ony kórsetip otyr. Muny Elbasy erekshe atap ketti. Osyndaı ózgerister nátıjesinde Par­lament pen Úkimettiń el turǵyndary al­dyn­daǵy jaýapkershiligi artady. Úkimet Qazaqstannyń áleýmettik damýyn óz baqylaýyna alyp, jiti qadaǵalaıdy. Al quzyreti keńeıgen Parlament halyqtyń jaǵdaıyn eskere otyryp, baqylaý mindetin atqarady. Bul reformalardyń ha­lyqtyq talqyǵa salynýy negizinen bı­liktiń ashyqtyq qaǵıdatyn, árbir basta­many halyqpen birlesip talqylaýǵa daıyn­dyǵyn kórsetedi», dedi O.Jol­dasova. Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Tursynaı Ábdiqadyrova atalǵan reformanyń kúnde ózgerip jatqan qym-qýyt álemdegi jańa kózqaras bolyp tabylatynyn, Qazaqstan naqty saıası reformalardyń aldynda turǵanyn aıtyp ótti. Sondaı-aq, jıyn barysynda tarıhshylar, saıasattanýshylar jáne oqý ornynyń stýdentteri el ómirindegi mańyzdy saıası ózgeris turǵysynda paıym­dy pikirlerin bildirdi. Jambyl oblysy  

Qaraǵandylyq jastar qoldaýy

Barshamyzǵa málim, Elbasy Nursultan Nazarbaev Prezıdent, Úkimet jáne Parlament arasynda ókilettikterdi qaıta bólý maqsatynda Konstıtýsııaǵa ózgerister engizý máseleleri boıynsha Qazaqstan azamattaryna arnaıy Úndeýin jarııalady. Osyǵan oraı, Qaraǵandy oblysynyń jastar saıasaty máseleleri jónindegi basqarmasynyń uıymdastyrýymen atalǵan tarıhı mańyzdy qadamdy talqylaýǵa arnalǵan jastarmen kezdesý ótti. Qaraǵandy oblysynyń jas­tar saıasaty máseleleri jónindegi bas­qarmasynyń basshysy Mıras Quttybaı júrgizgen kezdesýde El­basymyzdyń saıası rejimdi neǵurlym demokratııalandyrý barysyndaǵy tarıhı qadamy egjeı-tegjeıli áńgi­melendi. Sondaı-aq, atalǵan is-sharaǵa «Saıasatkerler kongresi» Qaraǵandy oblystyq fılıalynyń dırektory E.Esenǵaraev jáne Qaraǵandy oblysy «Damý» kásipkerlikti damytý qory» fılıalynyń, «Tehnopark Sary-Arqa» JShS, sonymen qatar, Qaraǵandy oblysynyń jastar resýrstyq ortalyǵynyń mamandary qatysty. Odan ári «Saryarqa» kıno­teatry­nyń aldyndaǵy alańda joǵaryda atap ketken jastar resýrstyq ortalyǵynyń qolǵa alýymen Elbasy Úndeýin qoldaý maqsatynda «Biz jarqyn bolashaq úshin» atty fleshmob uıymdastyryldy. Jalpy is-sharaǵa 150-ge jýyq jastar qatysty. Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY  

Zańdyq turǵydan durys qadam

Elbasynyń bı­lik tarmaqtary ara­syndaǵy ókilettikterdi qaıta bólý máseleleri jónindegi Úndeýi – kútpegen jerden týa qalǵan dúnıe emes. Esterińizde bolsa, Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy merekesinde sóılegen sózinde de Prezıdent demokratııa iske asý úshin, azamattyq qoǵam alǵa jyljý úshin barlyq másele bir jerde ǵana sheshile bermeý kerektigi qandaı tapsyrma, qandaı sharýa atqarylý kerek bolsa da berilgen tapsyrma aınalyp ózine keletini jaıynda aıtqan. Iаǵnı sol kezde-aq keıbir ókilettilikterdi depýtattarǵa, basqa da atqarýshy bılik organdaryna berý týrasyndaǵy másele sóz bolǵan. Endi, mine, arada aı óter-ótpes ýaqytta arnaıy Úndeý joldap otyr. Osy Úndeýdi talqylaý jóninde arnaıy qurylǵan on eki adamnan turatyn komıssııanyń quramyna tek depýtattar emes, qoǵamdyq jumysqa qatysqan bilgir adamdar, zań salasynyń bilikti mamandarynyń kirýi bul sheshimniń jan-jaqty qaralǵanyn, aldaǵy ýaqytta da jiti baqylaýda bolatynyn dáleldeıdi. Bul buǵan deıin qaǵazbastylyq pen bir-birine silteýdiń kóleńkesinde qalyp kete beretin naqty is-qımyldar endigi ýaqytta eldiń kóz aldynda ótedi degen sóz. Bul aldymen jaýapkershilikti arttyrady. Árkim óz mindetin bilýi tıis. О́z mindetin biletin adam – óz salasynyń bilgirine aınalady. Árkim óz isin sheber meńgergen qoǵamda eshqandaı tapsyrma orta jolda qalmaıdy. Jeń ushynan jalǵasý, paraqorlyq máseleleriniń joly qıylady, sebebi, árkim ózi úshin, óziniń isi úshin tolyq jaýapty bolady. Bul jerde Elbasy Úkimet pen Parlamentke ókilettilik berip qana otyrǵan joq, úlken jaýapkershilik júktep otyr. Halyq aldyndaǵy jaýapkershilik! Qarapaıym tilmen aıtsaq, osy sheshim júzege asqannan keıin kez kelgen iske zańdyq turǵyda ókimet jaýap berse, iske asýyna atqarýshy bılik jaýap beredi. Mundaı jaǵdaıda ár istiń betalysyn baqylaý da ońaıǵa túsedi. Elbasy Úndeýin talqylaý maq­satynda Almaty qalalyq Ardagerler keńesiniń kezekten tys otyrysy ótti. On­daǵy áriptester de Konstıtýsııaǵa en­gi­ziletin túzetýlerdiń el ıgiligi úshin mańy­zy zor ekenin aıtyp, biraýyzdan qol­dap otyr. Erenǵaıyp ShAIHÝTDINOV, Almaty qalalyq Ardagerler keńesiniń tóraǵasy, UǴA akademıgi

Damýdyń jańa dańǵyly

Qazirgi kezde álemdegi órkenıetti mem­leketter damýdyń de­mo­kratııalyq úrdis­terin odan ári tereń­detýge den qoıyp otyr. Sonyń nátı­je­sinde bul úrdis jyl­dan-jylǵa tamyryn tereńge jaıyp keledi. Álbette mundaı ózgerister men jańǵyrtýlardan Qazaqstan da tys qalmaq emes. Tipti, bul máselede egemen elimiz onyń bel ortasynda júr dese bolady. Osy oıymyzdyń basty bir mysaly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń memlekettik basqarý júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan bastamasy dep batyl túrde aıta alamyn. Al Úndeý osy bastamanyń basty qozǵaýshy kúshi rólin atqarmaq. Bul – búgingi qazaqstandyq damý talaby usynǵan zańdy ári demokratııalyq úrdisterge tolyqtaı sáıkes keletin asa qundy qujat. Elbasy atap kórsetkendeı, kúshti Prezıdenttik bılik pen ókilettik bizge táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary men ótpeli kezeńde asa qajet boldy. Biz onyń ıgiligin jáne jemisteri men nátıjelerin táýelsizdiktiń 25 jyly ishinde kórip úlgergenimiz anyq. Elbasymyzdyń eń jaqsy jospar – ýaqyt talabyna beıimdele alatyn jospar degen sózi bar. Men Memleket basshysynyń atalǵan qaǵıdatyn qashan da nazarymnan tys qaldyrǵan emespin. Keshegi Úndeý joldary da osy kózqaraspen úılesim ári úndestik taba alady. Elbasy aıtqandaı, zamannyń dıdary ózgerdi. Qoǵamdyq qundylyqtar tereń ózgeristerdi bastan keshýde. Solaı eken dep Memleket basshysynyń sarabdal saıasatynyń arqasynda elimiz daǵdaryp otyrǵan joq. Bir sózben aıtqanda, mejesi – anyq, maqsaty – aıqyn. Búgingi kúni osy meje men maqsattyń basty kórsetkish ındeksi bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy qarym-qatynasty konstıtýsııalyq deńgeıde teńgerimdi etý dep túsine alamyz. Eń bastysy, Úndeýde kórsetilgendeı, bılik tarmaqtary ózderine júktelgen iske degen jaýapkershilikti kótere túsetin bolady. Ásirese, bul tujyrymnyń Úkimet pen Parlamentke tikeleı qatysy bar ekenin Úndeý tabıǵaty tanytady. Zań shyǵarýshy organnyń atqarýshy bılikke degen baqylaýy kúsheıse, demokratııalyq jańǵyrýdyń budan artyq mysaly tabyla qoıar ma eken?! Túpteı kelgende, bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý máselesiniń artynda el múddesi tur. Mem­le­ketimizdiń taıaý kezde de jáne alys kele­shektegi damý baǵyttarynyń basty joldary da Úndeýdiń basty ózegine aınalǵan. Altaı TAIJANOV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor AQTО́BE