Qoǵamdy jańǵyrtýdyń túpqazyǵy

Elbasynyń Qa­zaq­stan Res­pýb­lıkasynyń Kons­tı­týsııasyna ózge­rister men to­lyq­tyrý­lar engizý týraly zań jo­basy búkil elimizde qyzý tal­qy­lanyp jatyr. Bul halyq kóp­ten kút­ken ózgerister bol­maq. Elimiz jyldan-jylǵa zor tabystarǵa qol jetkizip keledi. Máselen, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes mú­shesi atanýymyzdyń ózi úl­ken jetistik. Ýnıversıada ótip jatyr. Jazda EKSPO qana­tyn jaıady. Qazaqstan­nyń dú­nıejúzilik mańyzy bar isterge aralasýy aldyńǵy qatarly da­myǵan demokratııalyq qu­qyq­tyq memleket ekendigin kórsetedi. Bul zań jobasynda pre­zıdenttik ókilettiktiń biraz fýnksııasyn Úkimetke berý, Parlament jumysyn jaqsartý, sonymen birge, sot, prokýratýra organdarynyń jumysyn jetildirý sııaqty úlken usy­nys­tar aıtylyp otyr. Eń birinshi, menshik quqyǵyna zańda, Konstıtýsııada kór­se­tilgen túzetýler engizilgen. Endi qandaı da bir jekemenshik múlik memlekettiń quqyqtyq qorǵaýynda bolyp, oǵan eshkim­niń qol suǵýyna jol beril­meıdi. Bul adal eńbekpen men­shik quqyǵyna ıe bolǵan aza­mat­tardyń memleketti damytýǵa degen úlesin quqyqtyq aktiler arqyly jetildirý bolyp tabylady. Sonymen qatar, muragerlik quqyq máselesi de tuńǵysh ret kórsetilip otyr. Osy zań jo­basyna sáıkes, Parlament Májilisine buryn bolmaǵan jańa zańdar engizilgen eken. Mysaly, bizde birneshe saıası partııa bar. Zań boıynsha, qaı partııa saılaýda jeńedi, sol partııanyń úkimet qurýǵa degen quqyǵy kórsetilip otyr. Partııanyń úkimet qu­rýy, premer-mınıstrdiń kan­­dıdatyna usynys ja­saýy, burynǵy úkimettiń orny­­nan ketýi, osynyń bári kór­se­tilgen. Taǵy bir erekshe má­­sele, úkimet bir premer-mı­nıstr­diń oryntaǵynan tur­maı­dy ǵoı. Onyń ishinde Syrtqy ister mınıstrligi men Qor­ǵanys mınıstrligi degen eki mınıstrlikti memlekettiń múd­desine sáıkes tek qana Pre­zı­dent saılaıdy. Úkimet bul má­selege aralaspaıtyn bolady. Sodan keıin azamattardyń quqyǵy, bostandyǵy, qaýip­siz­dik máseleleriniń bári Kons­tıtýsııalyq Keńestiń, Úki­mettiń quqyqtyq fýnksııalarynda belgilengen. Memleket basshysy óziniń áleý­mettik-ekonomıkalyq qyz­metteriniń kópshiligin Úkimetke tapsy­ryp otyr, bul Úkimettiń jaýap­kershiligin arttyra túspek. Úki­met músheleri belgilegen qyz­metterin at­qa­ryp, Par­lament aldynda jaýap beredi. Eger ondaı jaýap­­ker­­shilikti atqara almasa, Par­lament depýtat­tarynyń kóp­shilik daýy­symen jańa joba boıynsha olardy qyzmet­teri­nen alyp nemese aýystyryp jiberýge qaqysy bar. Biz – prezıdenttik mem­leketpiz. О́ıtkeni, Úkimet qaı ýa­qytta da Prezıdenttiń saıa­sı baǵytyn, ekonomıkalyq-áleý­mettik reformalaryn rettep, atqaryp otyrady. Son­dyqtan Prezıdent bılikten yǵy­syp qalady degen másele tý­maıdy. Prezıdent ózine tıesili qyzmetterdiń bir­azyn Úkimetke tapsyrý arqy­ly, olardyń fýnksııalyq qabiletterin tekserip, olardyń halyq aldynda qalaı jumys istep otyrǵandyǵyna baǵa berý júıesin arttyrady. 25 jylda biz ózimizdiń táýel­­siz memleket ekenimizdi, jeke zań qabyldaýǵa qabi­letti ekenimizdi kórsettik. Kons­tı­­týsııa boıynsha biz zaıyr­­ly quqyqtyq-demokra­tııalyq memleket bolyp taby­la­tyn­dyqtan, shyqqan zańdar­ǵa Par­lament der kezinde túsinik­teme berip, nege óz­ger­tildi, qandaı jańalyqtary bar, sony halyqqa jetkizip, keńirek tanystyryp, maǵynasyn ashyp kórsetip otyrýy kerek. Ekin­shiden, Parlamenttiń ózi Má­jilis jáne Senat degen eki palatadan turady ǵoı. Olardyń árqaısysynyń Konstıtýsııada kórsetilgen óz ókilettikteri bar. Al zań qabyldaǵanda da osynd­aı termınderge abaı bolý kerek. Mysaly, myna zań jo­basyndaǵy 77-baptyń ekinshi tarmaǵynda jáne 64-bap­tyń ekinshi tarmaǵynda bylaı dep kórsetilgen: «Úkimet alqaly organ bolyp tabylady jáne ózi­niń qyzmetinde respýb­lıka Pre­zıdentiniń, Parla­ment Má­jilisiniń jáne Parla­ment­tiń aldynda jaýapty». Bul jerde «Prezıdenttiń aldynda» degeni túsinikti, biraq «Parlament májilisi men Parlamenttiń aldynda jaýapty» degen sóz maǵan túsiniksiz bolyp tur. О́ıtkeni, Parlament bireý-aq. Onyń palatasy ekeý: Májilis jáne Senat. Sondyqtan bul jerde «Parlament aldynda jaýapty» dese jetip jatyr. Nemese bólip, anyqtap jazsa bolar edi. Mine, osyndaı zań shyǵarý organdarynda termınologııalyq qatelikterge jol bermeý kerek. Sodan keıin sottardyń, prokýratýra organdarynyń fýnksııalaryna da biraz ózgerister engen. Endi qazir bizdiń sot júıemizde úsh satyly sot quryldy. Ondaı sottar sırek kezdesedi. Úsh satyly sot tez ári ádiletti túrde sheshim qabyldaýǵa jaǵdaı jasaıdy. Degenmen de, Joǵarǵy sotta buryn qadaǵalaý fýnksııa­sy degen bar edi. Ony alyp tas­tap jatyrmyz. Munda birin­shi saty apellıasııalyq-kassa­sııalyq sot bolyp tur. Al qa­daǵalaý fýnksııasy Joǵar­ǵy sotta qalý kerek edi. О́ıt­keni, kassasııalyq tártippen qa­ralmaıtyn ister bar, qarala­tyn ister bar. Olar zańdy kúshine engen sot úkimderi, jar­lyqtarynyń bárin Joǵarǵy sottyń qadaǵalaý satysy re­tinde qaraý quqyǵy saqtalar edi. Qadaǵalaý satysyn alyp tastasaq, kassasııalyq ıns­tansııadan ótkennen keıin eshqandaı is qaralmaı ma degen suraq týyndaıdy. Sodan soń prokýratýra organdarynyń da fýnksııasyn arttyrý kerek. Qazir sotta qaralatyn kóp isterge prokýrorlar qatyspaıtyn boldy. Menińshe, prokýrorlardyń sotta qaralatyn isterge zań­dylyqtyń saqtalýyn qada­ǵalaýshy memlekettik organ ókili retinde qatysýy durys bolar edi. Eger olar qatyspasa, zańdylyqtyń buzylǵandyǵyn qalaı anyqtaıdy degen oı týa­dy. Bul – meniń jeke pikirim. Ol jaǵyna tıisti organdar pikirin aıta jatar. Konstıtýsııa jyl saıyn ózgermeıdi ǵoı. Bul – sırek oryn alatyn qubylys. Jal­py, bul konstıtýsııalyq ózge­rister men tolyqtyrýlar biz­diń elimizdiń demokratııalyq jolmen damyǵandyǵyn, zań­dy­lyqty betke ustaı­tyn­dyǵymyzdy kórsetedi. Jáne Prezıdenttiń osy máselege sanaly túrde nazar aýdaryp otyr­ǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Kele­shekte halyqtyń ǵylymı, eko­nomıkalyq, quqyqtyq saýa­tynyń arta túsýine úlken jol ashylady. Bılik tarmaqtarynyń ara­syndaǵy ókilettikterdi qaıta bólý máselesi jaıynda jarııa­lanǵan Úndeý Qazaqstan halqy Assambleıasynda, mınıstr­likterde, barlyq eńbek ujym­darynda keńinen talqy­laný ústinde. Jáne tıisti konstı­týsııalyq ózgerister men to­lyqtyrýlar týraly usynys-pikirler Prezıdent Ákim­shiligine jiberilýi kerek. Bul da ońaı jumys emes. Osy talqylaýlardyń nátı­jesin qorytyndylaıtyn Kons­tı­týsııalyq Keńeske de úl­ken jumys isteý kerek bolady. Qys­qasy, elimizdiń barlyq azamat­tary óziniń kons­tıtýsııa­lyq quqyǵyn júzege asyrý maq­satynda osy ózgeris­ter men tolyqtyrýlarǵa pikir­lerin bil­dirse, qup bolar edi. Aryqbaı AǴYBAEV, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, zań ǵylymdarynyń doktory ALMATY