Astanadaǵy «Ramada Plaza» qonaqúıinde ornalasqan Saılaýǵa septesý ortalyǵy sheteldik baıqaýshylar men osy saılaý úshin Astanaǵa arnaıy atbasyn tiregen ózge elderdiń jýrnalısterine qyzmet kórsetti. Jalpy, sheteldikterdiń saılaýǵa degen yqylasynyń ózgesheligin mynadan ǵana baıqaýǵa bolatyndaı. Aıtqan oılary men jarııalanǵan árbir pikirlerine álem qulaq túretin azýly-azýly BAQ Qazaqstanda ótkiziletin kezekten tys prezıdenttik saılaýǵa degen qyzyǵýshylyǵyn jýrnalısterin issaparlarǵa jiberýmen bildirgen. Muhıt asyp «Vashıngton post», «Assosheıted Press», «Taıms» kelse, kári qurlyqtan «Frans Press», «Reıter» jáne Eýropa elderiniń ózge irgeli memleketterinen kelgen jýrnalıstermen qatar, azııalyq «Ál Jazıra», «Sınhýa» agenttikteri, «Jenmın jıbao» syndy kóptegen basylymdar óz ókilderin bizdiń elimizge attandyrypty. Ne kerek, tek jýrnalısterdiń ǵana sany 220-dan asty.
Saılaý bastalǵan tórt jarym saǵat ótken soń alǵashqy baıqaýshy Islam konferensııasy uıymynyń ókilderi brıfıng ótkizetin nıetin bildirgen. IKU-nyń Bas hatshysy Kabınetiniń shefi Shýkrý Týrfan, IKU dırektorlary Tarıg Alı Bahyt jáne Alı Abdolhasan Shahreza kóp kúttirgen joq. Áriptesteriniń atynan jalǵyz ózi sóılegen Shýkrý Týrfan tań atqannan beri birneshe saılaý ýchaskelerine barǵandaryn, olardyń qaı-qaısynan da eshqandaı bir keleńsizdikke kýá bolmaǵandyqtaryn, qaıta barlyǵy óz mánimen, ashyq túrde ótip jatqanyna kózderi jetkendikterin aıtty. Daýys berý barysynda azamattardyń quqyqtary buzylmaǵandyǵyn kórdik, keıbireýlerimen tildestik te. Saılaýdyń uıymdastyrylýy da, ótkizilýi de joǵary deńgeıde degen.
Saılaýǵa Bolgarııadan kelip, baıqaýshylyq atqarǵan halyqaralyq ister, ekonomıka jáne tarıh salasynyń doktory Nına Dıýlgerova men «Móldir erejeler qorynyń» qyzmetkeri Todor Blagev pikirleri de IKU ókilderiniń pikirimen úndes shyqty. Daýys berilip jatqan 4-5 saǵattyń ishinde biz saılaý uıymdastyrylýynyń joǵary dárejede ekenin baıqadyq. Eshqandaı asyǵý-úsigýsiz, baıypty túrde, ári ashyq ótip jatqan saılaýdy kórdik. Tipti, daýys berýshiler ózderin tizimnen tappaı qalǵan kúnde ol sheshimin tabatyndaı jaǵdaı jasalynǵan. Jáne bir aıta ketetin másele – saılaýshylar senimdi, olar ózderiniń kimge daýys beretinin anyq biletin jandar.
Áriptesimniń pikirine tolyǵymen qosylamyn dep sózin bastaǵan Todor Blagev bir jaıdy qosymsha aıtaıyn dedi. Ol – saılaýshylardyń ózderiniń tarapynan ketken kemshilikteri. Máselen, azamattar saılaý bolatyn kúnge deıin ózderiniń tizimde bar, ııa joq ekendigin bilýdi qajetsinbegen. Eger olar azamattyq belsendilik tanytyp, aldyn-ala bilgen jaǵdaıda, joǵaryda áriptesim aıtqan jaı bolmas edi. Jalpy bul jaıt – álemdik saılaý tájirıbesinde bar másele. Tizimde joq azamatty sol jerde esepke alyp, daýys berý bıýlletenin berip jatqandyqtan, men muny kemshilik qataryna jatqyzbaımyn.
Osy jerde zaldan suraq tústi.
– Sarapshylar saılaý ótpeı jatyp-aq qazirgi is basyndaǵy prezıdent jeńiske jetip qoıdy degen pikir aıtty. Sizder osyndaı paıymǵa ne deısizder?
– Sarapshylar dep atynyń ózi aıtyp turǵandaı, olar qoǵamdaǵy túrli máselelerge qatysty aldyn-ala bir boljamdar jasap, ony jarııalap jatady. Týra kelip jatsa, meniki durys boldy dep marqaıady, al keıde durys kelmeı jatqanyn da ýaqyt kórsetip júr. Bolgar halqynda «Kúni buryn jospar qurǵan janǵa qudaı kúledi», degen maqal bar. Biz siz aıtqandaı sarapshy emespiz, baıqaýshy bolǵandyqtan, saılaý ótpeı bireý jeńiske jetti dep aıta almaımyz. Biz barǵan jerlerde shamaly ýaqyt qana ótkendigine qaramastan, daýys berýshilerdiń 25 paıyzy saılaýǵa qatysyp úlgergen. Al bizdiń Bolgarııada saıasatkerlerdiń solaqaılyǵynan halyqtyń olarǵa degen senimi az. Sondyqtan halyqtyń saılaýǵa kelý paıyzy tómen. Sizderdegi kórsetkish óte joǵary.
Belgııanyń qurmetti senatory Pol Vılle:
– Meniń oıymsha, barlyǵy jaqsy ótip jatyr. Biz qysqa 
merzimdegi, tek saılaý ótetin mezgildegi baıqaýshy bolǵandyqtan bizdiń kózqarasymyz EQYU /AQQDB-dan ózgesheleý. Sondyqtan bizderdiń esepterimizde alshaqtyq bolýy ǵajap emes. Meniń kórgenim boıynsha oı túıýimde barlyǵy qalypty jaǵdaıda ótip jatyr.
– Oppozısııa biz saılaýǵa daýys bermeımiz dep jurtshylyqty da daýys bermeýge shaqyrdy. Osy boıynsha ne aıtar edińiz?
– Oppozısııa daýys bermeımiz dese, ol – olardyń tańdaýy. Al negizinde, myqty demokratııa bar jerde oppozısııa bolýy zańdylyq. Jáne oppozısııanyń mindeti – tek mynaý durys emes dep aıtý ǵana emes, kemshiliktiń ornyn toltyratyn joldardy da kórsetip, aıtyp otyrý. О́kinishke oraı, sizderdegi oppozısııa tarapynan osyndaı jaqsy usynystar estimegenimdi aıta keteıin.
Eýroparlament depýtaty Mıloslav Ransdorf Qazaqstandaǵy saılaýǵa buryn da baqylaýshy retinde qatysqan eken. Burynǵyǵa qaraǵanda 1999 jylmen salystyrǵandaǵydan jaǵdaı áldeqaıda ózgergen. О́zderińiz bilesizder, onda ekonomıkalyq jaǵynan elderińiz qıyn jaǵdaıda bolatyn. Saılaýda OSK-dan aqparat alýdyń ózi kúshke túsetin. Qazirgi jaǵdaı ózgeshe, barlyǵy eýropalyq standartqa óte jaqyndaǵan, dedi depýtat.
Belgııalyq baıqaýshylar Irnerıo Semınatore men Bodýen de Sonıs, burynǵy senator Elke Tındemans ótkizgen brıfıngte de saılaýdyń demokratııa qaǵıdattarynan aýytqymaı júrip jatqanyna mán berildi. Belgııa koroldigi bolǵandyqtan ózderiniń elinde prezıdent saılaýy ótkizilmeıtinin, tek parlament saılaýy arqyly demokratııalyq prınsıpter ornaǵan memlekettiń ókilderi de Qazaqstandaǵy kezekten tys prezıdenttik saılaýdyń zań aıasynda, halyqaralyq normalarǵa sáıkes júrgenin atap ótti.
Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Bas hatshysy Muratbek Imanalıev saılaýǵa baıqaýshylyq atqaratyn bizdiń Mıssııanyń qurylǵanyna eki apta boldy, onyń quramyna óz elderinde belgili saıasatkerler men dıplomattar, Ortalyq saılaý komıssııalarynyń músheleri engizildi dep bastaǵan sózin. Mıssııa úsh topqa bólinip, jumys atqarýda, onyń bir úlken toby Astanada, ekinshisi – Almatyda jáne Qaraǵandyda júr. Biz osy ýaqyttyń ishinde 24 ýchaskede bolyp, prezıdenttikke úmitkerlermen de kezdestik. Saılaý demokratııa prınsıpterine sáıkes ótýde. Daýys berýshilerdiń quqyqtaryna kedergi keltiretin eshteńe kórmedik. Bir sózben aıtqanda, saılaýda halyqaralyq standarttar men normalardan aýytqý bolǵanyn baıqaǵanymyz joq.
Italııa delegasııasynyń atynan brıfınge eki ókil keldi. Olar – Italııa Parlamentiniń depýtattary Djankarlo Massýka men Massımo Vanýchchı boldy.
Budan keıin Ispanııa Koroldigi baıqaýshylar delegasııasy ókilderi – Ispanııa Parlamenti Senaty spıkeriniń orynbasary Hýan Hose Lýkas Hımenes, Ispanııa Parlamentiniń senatorlary Haver Markes Lopes, Dıonısıo Garsııa Karnerno jáne Lýıs Fraganyń qatysýymen brıfıng ótti.
Alǵashqy bolyp sóz alǵan Ispanııa Parlamentiniń senatory Haver Markes Lopes ózderiniń jýrnalıstermen kezdesip otyrǵandaryna alǵys bildirip, saılaý naýqanynan alǵan áserlerimen bóliskisi keletinderin jetkizdi. «Klımattyq turǵydan alǵanda búgingi kún salqyn bolǵanymen, demokratııalyq turǵydan alyp qaraǵanda óte «ystyq» kún boldy. Ispanııadan kelgen 4 senator, ıaǵnı bizder baıqaǵan kúnniń atmosferasy qalypty jaǵdaıda ótti. Saılaý naýqanyna turǵyndar asqan belsendilikpen qatysty. Keıbir saılaý ýchaskelerine áıel azamatshalar men jastardyń kelý qarqyny óte joǵary boldy. Saılaý naýqany kezinde ony baıqap, baqylaǵan túrli saıası kúshtermen aradaǵy pikirlesý barysynan túıgenimiz – biz saılaý úderisindegi qandaıda bir qaqtyǵystar men basqa da keri oqıǵanyń oryn almaǵanyna kózimiz jetti. Saılaý ýchaskelerindegi saılaýshylardyń daýys berý úderisi arnaıy jabdyqtalǵan kabınada jabyq túrde ótti. Kelgen saılaýshylardyń erkin baryp, qandaıda bir qysymǵa urynbaı daýys berýine barlyq jaǵdaı jasalynypty. Al ózge saıası partııalar atynan saılaýǵa kelgen azamattar esh kedergisiz saılaýdy baqylaýǵa múmkindik aldy. Sóz sońynda aıtarym, búgin Qazaqstanda halyq sóıledi. Al erteń, sol halyqtyń oı-pikiri qandaı ekenin biletin bolamyz», dedi ol.
Kezdesý barysynda jýrnalıster tarapynan birqatar saýaldar tústi. Olardyń alǵashqysy «Ispanııa men Qazaqstandaǵy saılaý júıesiniń aıyrmashylyǵy týraly qandaı pikir aıtasyz?» degen saýal boldy. Atalǵan suraqqa jaýap bergen Ispanııa Parlamenti Senaty spıkeriniń orynbasary Hýan Hose Lýkas Hımenes eń birinshi aıyrmashylyq, ol Ispanııada prezıdent saılaýy bolmaıtynyn jáne Ispanııada Qazaqstanda ótetin saılaýǵa jaqyn, sáıkes keletin eshqandaı úderis ótpeıtinin atap ótti. «Iаǵnı, Qazaqstanda Prezıdent saılansa, al Ispanııada el basshysy – Korol. Al eger, parlamenttik saılaý týraly aıtar bolsam, myna jáıtterge basa nazar aýdarar edim: máselen, Ispanııada saılaý naýqany kezinde saılaý bıýlletenderi arnaıy kabınanyń ishinde jatady. Al Qazaqstanda ol bıýlletender saılaýshylardyń qolyna kabınaǵa kirer aldynda úlestiriledi eken. Ekinshiden, Ispanııada saılaý kezinde eki másele nazarda turady. Olar: barlyq saılaýshylar múmkindiginiń qamtamasyz etilýi jáne eshqandaı qorqytýshylyqsyz saılaýǵa qatysýǵa jaǵdaı jasaý»,– dedi Hýan Hose Lýkas Hımenes. Sóz sońynda ol búgin qazirgi is basyndaǵy prezıdentpen kezdesip, onyń halyq tarapynan qanshalyqty qoldaýǵa ıe bolatynyn bilgisi keletinderin jetkizdi.
Ýkraına delegasııasy atynan kelgen ókil – Ýkraınanyń Joǵarǵy Radasy apparatynyń qyzmetkeri Iýrıı Golýb ózi barǵan birqatar saılaý ýchaskelerindegi halyqtyń daýys berý úderisine qatysty kórgen-túıgeni men oı-paıymyn ortaǵa saldy. «Keıbir azamattar túrli sebeptermen: bireýleri naýqastanyp, endi biri basqa da jaǵdaılarmen saılaýǵa kelip daýys bere almaǵan. Biraq ondaı jandardyń sany óte az eken. Taǵy bir atap óterligi, saılaý ýchaskelerine kelgen keıbir azamattardyń arasynda ózderiniń aty-jónin tappaǵan jandar da kezdesti. Saılaý komıssııasynyń músheleri olardyń qaı jerde tirkelýi múmkin ekendikterin anyqtap qana qoımaı, tıisinshe jol kórsetip, jón siltep jatty», – dedi Ýkraınadan kelgen ókil.
Jýrnalısterdiń: «Memleketterdiń bir-birlerinen qandaıda bir másele jóninde tájirıbe alýy qanshalyqty tıimdi?» degen saýalyna: «Árıne, kez kelgen ult, kez kelgen memleket tájirıbesinen oqyp-úırenýge bolady» dep jaýap berdi.
Nıderlandy Koroldigindegi saraptama ınstıtýty sarapshynyń qatysýymen bolǵan brıfıngte sheteldik baıqaýshy óziniń saıası naýqanǵa qatysty pikirimen bólisti. Ol: Amsterdam ýnıversıtetiniń adıýtant-professory Laslo Karolı Marash. Nıderlandydan baıqaýshy óz sózinde Qazaqstanǵa kelip, ondaǵy prezıdenttik saılaý úderisine halyqaralyq baıqaýshy retinde qatysyp otyrǵanyna rızashylyq sezimin jetkizdi. Onyń Qazaqstanǵa birinshi kelýi eken. «Men bul eldegi saılaý kampanııalary jumysyn ınternet arqyly jáne ýnıversıtet ishinde júrip, baqylap otyrdym. Men 8 saılaý ýchaskesin aralap kórdim. Bul ýchaskelerdiń barlyǵyna halyq óte kóp keldi. Batys Eýropada azamattardyń saılaýǵa kelip, daýys berýi óte kúrdeli másele. Sebebi, saılaýǵa qatysatyn azamattardyń sany az. Máselen, Eýroparlamenttegi saılaý úderisine qatysý paıyzdyq kórsetkishpen alyp qaraǵanda óte tómen. Ol ortasha eseppen alǵanda 40 paıyzdy ǵana quraıdy. Al Qazaqstandaǵy azamattar ne úshin saılaýǵa kelip, daýys berý kerektigin jaqsy túsinetinin bildim. Men úshin bul kóńil súısindiretin, jaǵymdy jańalyq boldy. Bul – demokratııalyq saılaý úderisine halyqtyń úlken belsendilikpen qatysýy der edim», – dedi Amsterdam ýnıversıtetiniń adıýtant-professory.
Germanııadan kelgen ókil, R. Lıýksembýrg atyndaǵy qordyń beıbitshilik máseleleri jónindegi sarapshysy Volfgang Grabovskı óz sózinde saılaýdan jaqsy áser alǵanyn, al eldegi saıası naýqannyń demokratııalyq prınsıpke negizdelgenin jetkizdi. «Jastardyń belsendiligi óte joǵary. Bul halyqtyń bolashaǵyn kórsetedi. Qazir saıasatta da, jýrnalıstıkada da jastar óte kóp shoǵyrlanǵan. Bul jaqsy úrdis», dedi sheteldik baıqaýshy.
Reseıden kelgen baıqaýshylar mıssııasy ókili – Reseı Federasııasy qarjylyq-óndiristik assosıasııasy tobynyń múshesi, Ulttyq strategııa ınstıtýtynyń Halyqaralyq jobalar jónindegi dırektory Iýrıı Solozobov óziniń postkeńestik keńistik boıynsha birinshi ret baıqaýshy qyzmetin atqaryp otyrmaǵanyn, onyń ishinde Qazaqstandaǵy úsh saılaýǵa baqylaýshy retinde qatysqanyn jetkizdi. «Olar 2005 jylǵy prezıdenttik saılaý, 2007 jylǵy májilis saılaýy jáne bıylǵy jylǵy prezıdenttik saılaý. Bizdi, ıaǵnı TMD elderi, sondaı-aq, sheteldik baıqaýshylardy myna másele qýantty: halyqtyń belsendiligi. Saılaý naýqany bastalǵan tańǵy saǵat 7-den bastap daýys berýge kelgen halyqtyń úlken nópiri aıqyn kórindi. Bul Qazaqstannyń joǵary saıası belsendi el ekendigin aıqyndap berdi. 20 jyl ishinde Qazaqstan demokratııa jolyn, jańarý jolyn myqtap tańdaǵan el retinde tanyldy», – dedi Iý. Solozobov.
Grekııadan kelgen baıqaýshylar: atalǵan eldegi 
Amerıkalyq kolledjdiń ǵalamdyq qarym-qatynastar jónindegi dıplomatııalyq ınstıtýtynyń rektory Andreas Andrıanopýlos, sondaı-aq «European Profiles» kompanııasynyń keńesshisi Stefano Aýgleas óz sózderinde kóptegen saılaý ýchaskelerinde júrgizilgen jumystan keıin úlken kemshilikterdiń oryn almaǵanyn, belgili bir deńgeıde tártip bolǵanyn, saılaý ýchaskelerindegi daýys berý úderisi jaqsy jolǵa qoıylǵanyn jetkizdi. Sondaı-aq, olardyń aıtýynsha, halyqtyń belsendiliginiń kórsetkishi jaqsy deńgeıde.
Ulybrıtanııa memleketinen Qazaqstanǵa arnaıy at basyn tiregen taǵy bir sheteldik baıqaýshy, Brıtan-Qazaqstan zańgerler assosıasııasynyń hatshysy Rýpert De Krýz óziniń 5 saılaý ýchaskesinde bolǵanyn jáne olardaǵy saılaý úderisine jan-jaqty baqylaý júrgizgenin, jalpy alǵanda saılaý naýqany qalypty deńgeıde ótip jatqanyn atap ótti. «Ulybrıtanııanyń Qazaqstandaǵy saılaý úderisinen qandaı ereksheligi bar?» degen saýalǵa ol: «Bizdegi saılaý jeksenbi emes, beısenbi kúni ótedi. Alaıda, jeksenbi kúni ótken saılaý halyqtyń kóptep daýys berý belsendiligin qamtamasyz etetini anyq. Al jalpy alǵanda, eki eldegi saılaý júıesi arasynda sonshalyqty aıyrmashylyq joq. Keıbir ózgeshelikter ǵana baıqalady. Men mynany basa aıtqym keledi. Batysta halyqtyń saılaýǵa qatysýy neken-saıaq. Jáne bıliktiń halyqtyń daýysyna degen zárýligi de shamaly. Sondyqtan, halyq saılaýǵa kelip, daýys berýdi asa bir aıtarlyqtaı qajettilik sanamaıdy. Bálkim, bul «saıasatkerdiń barlyǵy birdeı degen pikirdiń oryn alýyna da baılanysty bolýy múmkin», – dedi ol. Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda halyqtyń daýys berýge degen belsendiligi olardyń kóńil kúıinen, áleýmettik jaǵdaıynan da habar beretin kórinedi.
Al Ulybrıtanııadan kelgen endi bir ókil Lord Ýeıverlı kezekten tys prezıdenttik saılaýǵa baıqaýshy retinde qatysyp otyrǵanyna rızashylyq sezimin jetkizdi. Ol Qazaqstandaǵy saılaýǵa 1999 jyly qatysypty. Al bıylǵy jylǵy saılaý kezinde ol basty basymdyqty Astana aýmaǵynan syrt jerdegi eldi mekenderdegi saılaý ýchaskelerine bergen kórinedi. Onyń pikirinshe, ózi barǵan jerlerde eshqandaı kedergiler, kemshilikter, zań buzýshylyqtar oryn almaǵan.
Bul kúni Saılaýǵa septesý ortalyǵy túrli kózqarastaǵy pikirlerdiń alańyna aınaldy. TMD óńirinen jáne Eýropa elderinen kelgen baıqaýshylar mıssııasynyń ókilderi jalpy alǵanda Qazaqstandaǵy saılaý úderisine kóńili tolatyndyqtaryn jetkizdi. Árıne, túrli synı pikirler bildirilip, kóńil toǵaıatyn sózder de aıtyldy. Bireýler: «О́te jas memleket – Qazaqstan men ondaǵy óte jas demokratııany Batys Eýropadaǵy aıaǵynan nyq turǵan, tájirıbeli demokratııamen salystyrý qısynsyz, degen pikirimen bólisip, alaıda, endi bir 20 jyldan keıin bul jas eldegi saılaýdyń uıymdastyrýshylyq deńgeıi tipti de kóterile túsedi degen senimin jetkizse, endi bir baıqaýshylar Qazaqstan «Ortalyq Azııa – demokratııalyq úderisten syrt, artta qalǵan keńistik» degen jańsaq túsinikti joqqa shyǵarǵan memleket boldy degen oıyn ortaǵa saldy.
Desek te, qandaı pikir oryn almasyn, bul Qazaqstannyń óziniń damý, onyń ishinde demokratııalyq úderistiń ózindik ólshemge negizdelgen jolyn tańdap alǵanyn aıqyndap berdi.
Anar TО́LEÝHANQYZY, Láıla EDILQYZY.
Saılaý bastalǵan tórt jarym saǵat ótken soń alǵashqy baıqaýshy Islam konferensııasy uıymynyń ókilderi brıfıng ótkizetin nıetin bildirgen. IKU-nyń Bas hatshysy Kabınetiniń shefi Shýkrý Týrfan, IKU dırektorlary Tarıg Alı Bahyt jáne Alı Abdolhasan Shahreza kóp kúttirgen joq. Áriptesteriniń atynan jalǵyz ózi sóılegen Shýkrý Týrfan tań atqannan beri birneshe saılaý ýchaskelerine barǵandaryn, olardyń qaı-qaısynan da eshqandaı bir keleńsizdikke kýá bolmaǵandyqtaryn, qaıta barlyǵy óz mánimen, ashyq túrde ótip jatqanyna kózderi jetkendikterin aıtty. Daýys berý barysynda azamattardyń quqyqtary buzylmaǵandyǵyn kórdik, keıbireýlerimen tildestik te. Saılaýdyń uıymdastyrylýy da, ótkizilýi de joǵary deńgeıde degen.
Saılaýǵa Bolgarııadan kelip, baıqaýshylyq atqarǵan halyqaralyq ister, ekonomıka jáne tarıh salasynyń doktory Nına Dıýlgerova men «Móldir erejeler qorynyń» qyzmetkeri Todor Blagev pikirleri de IKU ókilderiniń pikirimen úndes shyqty. Daýys berilip jatqan 4-5 saǵattyń ishinde biz saılaý uıymdastyrylýynyń joǵary dárejede ekenin baıqadyq. Eshqandaı asyǵý-úsigýsiz, baıypty túrde, ári ashyq ótip jatqan saılaýdy kórdik. Tipti, daýys berýshiler ózderin tizimnen tappaı qalǵan kúnde ol sheshimin tabatyndaı jaǵdaı jasalynǵan. Jáne bir aıta ketetin másele – saılaýshylar senimdi, olar ózderiniń kimge daýys beretinin anyq biletin jandar.
Áriptesimniń pikirine tolyǵymen qosylamyn dep sózin bastaǵan Todor Blagev bir jaıdy qosymsha aıtaıyn dedi. Ol – saılaýshylardyń ózderiniń tarapynan ketken kemshilikteri. Máselen, azamattar saılaý bolatyn kúnge deıin ózderiniń tizimde bar, ııa joq ekendigin bilýdi qajetsinbegen. Eger olar azamattyq belsendilik tanytyp, aldyn-ala bilgen jaǵdaıda, joǵaryda áriptesim aıtqan jaı bolmas edi. Jalpy bul jaıt – álemdik saılaý tájirıbesinde bar másele. Tizimde joq azamatty sol jerde esepke alyp, daýys berý bıýlletenin berip jatqandyqtan, men muny kemshilik qataryna jatqyzbaımyn.
Osy jerde zaldan suraq tústi.
– Sarapshylar saılaý ótpeı jatyp-aq qazirgi is basyndaǵy prezıdent jeńiske jetip qoıdy degen pikir aıtty. Sizder osyndaı paıymǵa ne deısizder?
– Sarapshylar dep atynyń ózi aıtyp turǵandaı, olar qoǵamdaǵy túrli máselelerge qatysty aldyn-ala bir boljamdar jasap, ony jarııalap jatady. Týra kelip jatsa, meniki durys boldy dep marqaıady, al keıde durys kelmeı jatqanyn da ýaqyt kórsetip júr. Bolgar halqynda «Kúni buryn jospar qurǵan janǵa qudaı kúledi», degen maqal bar. Biz siz aıtqandaı sarapshy emespiz, baıqaýshy bolǵandyqtan, saılaý ótpeı bireý jeńiske jetti dep aıta almaımyz. Biz barǵan jerlerde shamaly ýaqyt qana ótkendigine qaramastan, daýys berýshilerdiń 25 paıyzy saılaýǵa qatysyp úlgergen. Al bizdiń Bolgarııada saıasatkerlerdiń solaqaılyǵynan halyqtyń olarǵa degen senimi az. Sondyqtan halyqtyń saılaýǵa kelý paıyzy tómen. Sizderdegi kórsetkish óte joǵary.
Belgııanyń qurmetti senatory Pol Vılle:
– Meniń oıymsha, barlyǵy jaqsy ótip jatyr. Biz qysqa merzimdegi, tek saılaý ótetin mezgildegi baıqaýshy bolǵandyqtan bizdiń kózqarasymyz EQYU /AQQDB-dan ózgesheleý. Sondyqtan bizderdiń esepterimizde alshaqtyq bolýy ǵajap emes. Meniń kórgenim boıynsha oı túıýimde barlyǵy qalypty jaǵdaıda ótip jatyr.
– Oppozısııa biz saılaýǵa daýys bermeımiz dep jurtshylyqty da daýys bermeýge shaqyrdy. Osy boıynsha ne aıtar edińiz?
– Oppozısııa daýys bermeımiz dese, ol – olardyń tańdaýy. Al negizinde, myqty demokratııa bar jerde oppozısııa bolýy zańdylyq. Jáne oppozısııanyń mindeti – tek mynaý durys emes dep aıtý ǵana emes, kemshiliktiń ornyn toltyratyn joldardy da kórsetip, aıtyp otyrý. О́kinishke oraı, sizderdegi oppozısııa tarapynan osyndaı jaqsy usynystar estimegenimdi aıta keteıin.
Eýroparlament depýtaty Mıloslav Ransdorf Qazaqstandaǵy saılaýǵa buryn da baqylaýshy retinde qatysqan eken. Burynǵyǵa qaraǵanda 1999 jylmen salystyrǵandaǵydan jaǵdaı áldeqaıda ózgergen. О́zderińiz bilesizder, onda ekonomıkalyq jaǵynan elderińiz qıyn jaǵdaıda bolatyn. Saılaýda OSK-dan aqparat alýdyń ózi kúshke túsetin. Qazirgi jaǵdaı ózgeshe, barlyǵy eýropalyq standartqa óte jaqyndaǵan, dedi depýtat.
Belgııalyq baıqaýshylar Irnerıo Semınatore men Bodýen de Sonıs, burynǵy senator Elke Tındemans ótkizgen brıfıngte de saılaýdyń demokratııa qaǵıdattarynan aýytqymaı júrip jatqanyna mán berildi. Belgııa koroldigi bolǵandyqtan ózderiniń elinde prezıdent saılaýy ótkizilmeıtinin, tek parlament saılaýy arqyly demokratııalyq prınsıpter ornaǵan memlekettiń ókilderi de Qazaqstandaǵy kezekten tys prezıdenttik saılaýdyń zań aıasynda, halyqaralyq normalarǵa sáıkes júrgenin atap ótti.
Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń Bas hatshysy Muratbek Imanalıev saılaýǵa baıqaýshylyq atqaratyn bizdiń Mıssııanyń qurylǵanyna eki apta boldy, onyń quramyna óz elderinde belgili saıasatkerler men dıplomattar, Ortalyq saılaý komıssııalarynyń músheleri engizildi dep bastaǵan sózin. Mıssııa úsh topqa bólinip, jumys atqarýda, onyń bir úlken toby Astanada, ekinshisi – Almatyda jáne Qaraǵandyda júr. Biz osy ýaqyttyń ishinde 24 ýchaskede bolyp, prezıdenttikke úmitkerlermen de kezdestik. Saılaý demokratııa prınsıpterine sáıkes ótýde. Daýys berýshilerdiń quqyqtaryna kedergi keltiretin eshteńe kórmedik. Bir sózben aıtqanda, saılaýda halyqaralyq standarttar men normalardan aýytqý bolǵanyn baıqaǵanymyz joq.
Italııa delegasııasynyń atynan brıfınge eki ókil keldi. Olar – Italııa Parlamentiniń depýtattary Djankarlo Massýka men Massımo Vanýchchı boldy.
Budan keıin Ispanııa Koroldigi baıqaýshylar delegasııasy ókilderi – Ispanııa Parlamenti Senaty spıkeriniń orynbasary Hýan Hose Lýkas Hımenes, Ispanııa Parlamentiniń senatorlary Haver Markes Lopes, Dıonısıo Garsııa Karnerno jáne Lýıs Fraganyń qatysýymen brıfıng ótti.
Alǵashqy bolyp sóz alǵan Ispanııa Parlamentiniń senatory Haver Markes Lopes ózderiniń jýrnalıstermen kezdesip otyrǵandaryna alǵys bildirip, saılaý naýqanynan alǵan áserlerimen bóliskisi keletinderin jetkizdi. «Klımattyq turǵydan alǵanda búgingi kún salqyn bolǵanymen, demokratııalyq turǵydan alyp qaraǵanda óte «ystyq» kún boldy. Ispanııadan kelgen 4 senator, ıaǵnı bizder baıqaǵan kúnniń atmosferasy qalypty jaǵdaıda ótti. Saılaý naýqanyna turǵyndar asqan belsendilikpen qatysty. Keıbir saılaý ýchaskelerine áıel azamatshalar men jastardyń kelý qarqyny óte joǵary boldy. Saılaý naýqany kezinde ony baıqap, baqylaǵan túrli saıası kúshtermen aradaǵy pikirlesý barysynan túıgenimiz – biz saılaý úderisindegi qandaıda bir qaqtyǵystar men basqa da keri oqıǵanyń oryn almaǵanyna kózimiz jetti. Saılaý ýchaskelerindegi saılaýshylardyń daýys berý úderisi arnaıy jabdyqtalǵan kabınada jabyq túrde ótti. Kelgen saılaýshylardyń erkin baryp, qandaıda bir qysymǵa urynbaı daýys berýine barlyq jaǵdaı jasalynypty. Al ózge saıası partııalar atynan saılaýǵa kelgen azamattar esh kedergisiz saılaýdy baqylaýǵa múmkindik aldy. Sóz sońynda aıtarym, búgin Qazaqstanda halyq sóıledi. Al erteń, sol halyqtyń oı-pikiri qandaı ekenin biletin bolamyz», dedi ol.
Kezdesý barysynda jýrnalıster tarapynan birqatar saýaldar tústi. Olardyń alǵashqysy «Ispanııa men Qazaqstandaǵy saılaý júıesiniń aıyrmashylyǵy týraly qandaı pikir aıtasyz?» degen saýal boldy. Atalǵan suraqqa jaýap bergen Ispanııa Parlamenti Senaty spıkeriniń orynbasary Hýan Hose Lýkas Hımenes eń birinshi aıyrmashylyq, ol Ispanııada prezıdent saılaýy bolmaıtynyn jáne Ispanııada Qazaqstanda ótetin saılaýǵa jaqyn, sáıkes keletin eshqandaı úderis ótpeıtinin atap ótti. «Iаǵnı, Qazaqstanda Prezıdent saılansa, al Ispanııada el basshysy – Korol. Al eger, parlamenttik saılaý týraly aıtar bolsam, myna jáıtterge basa nazar aýdarar edim: máselen, Ispanııada saılaý naýqany kezinde saılaý bıýlletenderi arnaıy kabınanyń ishinde jatady. Al Qazaqstanda ol bıýlletender saılaýshylardyń qolyna kabınaǵa kirer aldynda úlestiriledi eken. Ekinshiden, Ispanııada saılaý kezinde eki másele nazarda turady. Olar: barlyq saılaýshylar múmkindiginiń qamtamasyz etilýi jáne eshqandaı qorqytýshylyqsyz saılaýǵa qatysýǵa jaǵdaı jasaý»,– dedi Hýan Hose Lýkas Hımenes. Sóz sońynda ol búgin qazirgi is basyndaǵy prezıdentpen kezdesip, onyń halyq tarapynan qanshalyqty qoldaýǵa ıe bolatynyn bilgisi keletinderin jetkizdi.
Ýkraına delegasııasy atynan kelgen ókil – Ýkraınanyń Joǵarǵy Radasy apparatynyń qyzmetkeri Iýrıı Golýb ózi barǵan birqatar saılaý ýchaskelerindegi halyqtyń daýys berý úderisine qatysty kórgen-túıgeni men oı-paıymyn ortaǵa saldy. «Keıbir azamattar túrli sebeptermen: bireýleri naýqastanyp, endi biri basqa da jaǵdaılarmen saılaýǵa kelip daýys bere almaǵan. Biraq ondaı jandardyń sany óte az eken. Taǵy bir atap óterligi, saılaý ýchaskelerine kelgen keıbir azamattardyń arasynda ózderiniń aty-jónin tappaǵan jandar da kezdesti. Saılaý komıssııasynyń músheleri olardyń qaı jerde tirkelýi múmkin ekendikterin anyqtap qana qoımaı, tıisinshe jol kórsetip, jón siltep jatty», – dedi Ýkraınadan kelgen ókil.
Jýrnalısterdiń: «Memleketterdiń bir-birlerinen qandaıda bir másele jóninde tájirıbe alýy qanshalyqty tıimdi?» degen saýalyna: «Árıne, kez kelgen ult, kez kelgen memleket tájirıbesinen oqyp-úırenýge bolady» dep jaýap berdi.
Nıderlandy Koroldigindegi saraptama ınstıtýty sarapshynyń qatysýymen bolǵan brıfıngte sheteldik baıqaýshy óziniń saıası naýqanǵa qatysty pikirimen bólisti. Ol: Amsterdam ýnıversıtetiniń adıýtant-professory Laslo Karolı Marash. Nıderlandydan baıqaýshy óz sózinde Qazaqstanǵa kelip, ondaǵy prezıdenttik saılaý úderisine halyqaralyq baıqaýshy retinde qatysyp otyrǵanyna rızashylyq sezimin jetkizdi. Onyń Qazaqstanǵa birinshi kelýi eken. «Men bul eldegi saılaý kampanııalary jumysyn ınternet arqyly jáne ýnıversıtet ishinde júrip, baqylap otyrdym. Men 8 saılaý ýchaskesin aralap kórdim. Bul ýchaskelerdiń barlyǵyna halyq óte kóp keldi. Batys Eýropada azamattardyń saılaýǵa kelip, daýys berýi óte kúrdeli másele. Sebebi, saılaýǵa qatysatyn azamattardyń sany az. Máselen, Eýroparlamenttegi saılaý úderisine qatysý paıyzdyq kórsetkishpen alyp qaraǵanda óte tómen. Ol ortasha eseppen alǵanda 40 paıyzdy ǵana quraıdy. Al Qazaqstandaǵy azamattar ne úshin saılaýǵa kelip, daýys berý kerektigin jaqsy túsinetinin bildim. Men úshin bul kóńil súısindiretin, jaǵymdy jańalyq boldy. Bul – demokratııalyq saılaý úderisine halyqtyń úlken belsendilikpen qatysýy der edim», – dedi Amsterdam ýnıversıtetiniń adıýtant-professory.
Germanııadan kelgen ókil, R. Lıýksembýrg atyndaǵy qordyń beıbitshilik máseleleri jónindegi sarapshysy Volfgang Grabovskı óz sózinde saılaýdan jaqsy áser alǵanyn, al eldegi saıası naýqannyń demokratııalyq prınsıpke negizdelgenin jetkizdi. «Jastardyń belsendiligi óte joǵary. Bul halyqtyń bolashaǵyn kórsetedi. Qazir saıasatta da, jýrnalıstıkada da jastar óte kóp shoǵyrlanǵan. Bul jaqsy úrdis», dedi sheteldik baıqaýshy.
Reseıden kelgen baıqaýshylar mıssııasy ókili – Reseı Federasııasy qarjylyq-óndiristik assosıasııasy tobynyń múshesi, Ulttyq strategııa ınstıtýtynyń Halyqaralyq jobalar jónindegi dırektory Iýrıı Solozobov óziniń postkeńestik keńistik boıynsha birinshi ret baıqaýshy qyzmetin atqaryp otyrmaǵanyn, onyń ishinde Qazaqstandaǵy úsh saılaýǵa baqylaýshy retinde qatysqanyn jetkizdi. «Olar 2005 jylǵy prezıdenttik saılaý, 2007 jylǵy májilis saılaýy jáne bıylǵy jylǵy prezıdenttik saılaý. Bizdi, ıaǵnı TMD elderi, sondaı-aq, sheteldik baıqaýshylardy myna másele qýantty: halyqtyń belsendiligi. Saılaý naýqany bastalǵan tańǵy saǵat 7-den bastap daýys berýge kelgen halyqtyń úlken nópiri aıqyn kórindi. Bul Qazaqstannyń joǵary saıası belsendi el ekendigin aıqyndap berdi. 20 jyl ishinde Qazaqstan demokratııa jolyn, jańarý jolyn myqtap tańdaǵan el retinde tanyldy», – dedi Iý. Solozobov.
Grekııadan kelgen baıqaýshylar: atalǵan eldegi Amerıkalyq kolledjdiń ǵalamdyq qarym-qatynastar jónindegi dıplomatııalyq ınstıtýtynyń rektory Andreas Andrıanopýlos, sondaı-aq «European Profiles» kompanııasynyń keńesshisi Stefano Aýgleas óz sózderinde kóptegen saılaý ýchaskelerinde júrgizilgen jumystan keıin úlken kemshilikterdiń oryn almaǵanyn, belgili bir deńgeıde tártip bolǵanyn, saılaý ýchaskelerindegi daýys berý úderisi jaqsy jolǵa qoıylǵanyn jetkizdi. Sondaı-aq, olardyń aıtýynsha, halyqtyń belsendiliginiń kórsetkishi jaqsy deńgeıde.
Ulybrıtanııa memleketinen Qazaqstanǵa arnaıy at basyn tiregen taǵy bir sheteldik baıqaýshy, Brıtan-Qazaqstan zańgerler assosıasııasynyń hatshysy Rýpert De Krýz óziniń 5 saılaý ýchaskesinde bolǵanyn jáne olardaǵy saılaý úderisine jan-jaqty baqylaý júrgizgenin, jalpy alǵanda saılaý naýqany qalypty deńgeıde ótip jatqanyn atap ótti. «Ulybrıtanııanyń Qazaqstandaǵy saılaý úderisinen qandaı ereksheligi bar?» degen saýalǵa ol: «Bizdegi saılaý jeksenbi emes, beısenbi kúni ótedi. Alaıda, jeksenbi kúni ótken saılaý halyqtyń kóptep daýys berý belsendiligin qamtamasyz etetini anyq. Al jalpy alǵanda, eki eldegi saılaý júıesi arasynda sonshalyqty aıyrmashylyq joq. Keıbir ózgeshelikter ǵana baıqalady. Men mynany basa aıtqym keledi. Batysta halyqtyń saılaýǵa qatysýy neken-saıaq. Jáne bıliktiń halyqtyń daýysyna degen zárýligi de shamaly. Sondyqtan, halyq saılaýǵa kelip, daýys berýdi asa bir aıtarlyqtaı qajettilik sanamaıdy. Bálkim, bul «saıasatkerdiń barlyǵy birdeı degen pikirdiń oryn alýyna da baılanysty bolýy múmkin», – dedi ol. Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda halyqtyń daýys berýge degen belsendiligi olardyń kóńil kúıinen, áleýmettik jaǵdaıynan da habar beretin kórinedi.
Al Ulybrıtanııadan kelgen endi bir ókil Lord Ýeıverlı kezekten tys prezıdenttik saılaýǵa baıqaýshy retinde qatysyp otyrǵanyna rızashylyq sezimin jetkizdi. Ol Qazaqstandaǵy saılaýǵa 1999 jyly qatysypty. Al bıylǵy jylǵy saılaý kezinde ol basty basymdyqty Astana aýmaǵynan syrt jerdegi eldi mekenderdegi saılaý ýchaskelerine bergen kórinedi. Onyń pikirinshe, ózi barǵan jerlerde eshqandaı kedergiler, kemshilikter, zań buzýshylyqtar oryn almaǵan.
Bul kúni Saılaýǵa septesý ortalyǵy túrli kózqarastaǵy pikirlerdiń alańyna aınaldy. TMD óńirinen jáne Eýropa elderinen kelgen baıqaýshylar mıssııasynyń ókilderi jalpy alǵanda Qazaqstandaǵy saılaý úderisine kóńili tolatyndyqtaryn jetkizdi. Árıne, túrli synı pikirler bildirilip, kóńil toǵaıatyn sózder de aıtyldy. Bireýler: «О́te jas memleket – Qazaqstan men ondaǵy óte jas demokratııany Batys Eýropadaǵy aıaǵynan nyq turǵan, tájirıbeli demokratııamen salystyrý qısynsyz, degen pikirimen bólisip, alaıda, endi bir 20 jyldan keıin bul jas eldegi saılaýdyń uıymdastyrýshylyq deńgeıi tipti de kóterile túsedi degen senimin jetkizse, endi bir baıqaýshylar Qazaqstan «Ortalyq Azııa – demokratııalyq úderisten syrt, artta qalǵan keńistik» degen jańsaq túsinikti joqqa shyǵarǵan memleket boldy degen oıyn ortaǵa saldy.
Desek te, qandaı pikir oryn almasyn, bul Qazaqstannyń óziniń damý, onyń ishinde demokratııalyq úderistiń ózindik ólshemge negizdelgen jolyn tańdap alǵanyn aıqyndap berdi.
Anar TО́LEÝHANQYZY, Láıla EDILQYZY.
