Demokratııaly qoǵam qurýdaǵy jańa qadam

Men Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bılik tarmaqtarynyń quzyrettiligi men ókilettigin bólý negizderi máselesine qatysty Úndeýimen muqııat tanystym. Aqıqatynda Elbasy – elimiz úshin synaq bolǵan taǵdyrsheshti kezeńderde óziniń alǵyrlyǵymen, shyǵarmashylyq talantymen kóptiń kóńilinen shyǵyp, Táýelsiz Qazaqstandy bıik belesterge bastady. Ol bizdi ár kezde jańashyldyqqa negizdelgen bastamalarymen, aıqyn maqsat, naqty tapsyrmalarymen kemeldi keleshekke jetelep keledi. Atap aıtqanda, Bes ıns­tıtýttyq reforma aıasynda qazaqstandyq memlekettilik­tiń beriktigin arttyrý men mem­lekettik «Nurly jol» baǵ­darlamasy jáne «Máńgilik El» ulttyq patrıottyq ıdeıasy syndy ǵajap jobalarymen Qazaqstandy álemniń damyǵan otyz eliniń qataryna qosýdy kózdeıdi. Bizdiń Konstıtýsııamyzda naqty kórsetilip, bekitilýi­men memleketimiz prezıdent­tik basqarý júıesimen il­geri jyljyp, damýda. Prezı­denttik bılik Parlament pen atqarýshy jáne sot bıli­gi­nen joǵary turady. Bul Kons­tıtýsııamyz qabyldanǵan jyl­dardan keıingi kezeńder men mem­lekettiń qalyptasý jo­lyn­daǵy qıyn-qystaý shaq­tar­da bılik tarmaqtaryn bólý­de óziniń tıimdiligin kó­rsetti. Sonymen qatar, eli­miz­diń búgingideı erkin naryq­tyq ekonomıkasy men jo­ǵary deńgeıli mádenıe­ti, ha­lyq­aralyq arenadaǵy már­te­besi Táýelsizdik jyl­daryn­da halqymyz bastan kesh­ken jar­qyn kórinisteri men qýa­nysh­­ty sátteri arqy­ly baı­­q­alatyn jetistik­teri­miz­diń artynda Memleket basshy­sy­nyń eren eńbegi jatqany aıan. Solaı desek te, ósip-óný men órkendeýdegi ómirdiń zań­dylyǵyna saı eshteńeniń bir orynda turaqtap qalma­sy anyq. Barlyǵy da ózge­re­­di. Qazaq­stan memleket retin­­de úlken jetistikterge je­tip, ja­handanýdyń jańa ta­lap­­tarynyń údesinen shyǵa alatyn bolǵandyqtan, qaı­sy­bir máseleler joǵa­ry deń­­geıde qaıta qarastyrý­dy qajet etetini sózsiz. Osy ret­te aqyly tolysqan, para­sat paıymy joǵary adam­­dar­­dyń atsalysýy arqy­ly she­shim tabýyn ýaqyttyń ózi ta­lap etýde jáne ol za­ma­naýı zań­dylyq. Sondyq­tan da Pre­zı­dentimiz bı­lik tar­maq­taryn­daǵy quzy­ret­terdi tıim­di bólý máse­lesin muqııat zer­delep, prob­le­malardy sheshý­diń shy­naıy tetikterin jasaý arqy­ly memlekettiń damýyn teje­meýge bastamashy boldy. Kez kelgen jarqyn kóri­nis­tiń ekinshi qyry, ıaǵnı kó­leń­­­keli tusynyń bolýy – dıa­­­­lek­­tıkalyq zańdylyq. Má­­se­­­len, keıde belsendiligi tó­men dep Elbasynyń ózi jıi syn­ǵa alatyn atqarý­shy bı­liktiń de tapsyrma­nyń tııa­naqtylyǵyna tolyq jaýap bere almaıtyn kez­deri kez­desedi. О́ıtkeni, Memle­ket bas­shy­synyń sheshim­derin júzege asyrýdy oılas­tyrý men júzege asyrýdy ret­teý­de at­­qarýshy bıliktiń olqy tús­ken kezderi de joq emes. En­­deshe, shyǵarmashylyq ıdeıa­ny ilgeriletýde jalǵyz adam bolǵan soń, Prezıdent­tiń at­qa­rý­­shylyq sheshim fýnk­sııa­sy­nyń negizine súıene­di de, mınıstr­likter men ákimdikter tıisti deńgeı­de jaýapkershilik alýǵa tyryspaıdy. Ekinshiden, demokratııaly memlekette barlyq jumys zań sheńberinde bolǵandyq­tan, zańnamalyq bılik qaı kezde de joǵary bedelge ıe bolýy tıis. Sonda depýtattar zama­naýı demokratııanyń tu­jy­­rym­damasyna sáıkes, óz saı­laý­shylary men halyq múd­desin qorǵaıtyn zań­dar­dy tal­qylaıdy. О́kinish­ke qaraı, bizdiń qoǵamda eldiń damýy­na shynaıy jaýap bere alatyn, ábden ekshelgen oń­taı­ly sheshimder únemi qabyl­dana bermegendikten, Par­lament pen Úkimettiń qury­lym­dyq júıesine jáne bılik tarmaqtary jóninde el ara­synda jaǵymsyz kózqa­rastar qalyptasa bastady. Mundaı sátterde Prezıdenttiń ózine Parlamenttiń keıbir shıki sheshimderin der kezinde túzep, moratorıı jarııa­laý arqyly núktesin qoıýyna týra keledi. Úshinshiden, sot bıli­gi­ne qatysty másele. Demo­kra­tııaly memlekette onyń der­bes bolýymen qatar, ózi­niń naq­­ty quqyqtyq negiz­deri qa­­lyp­­tasýy tıis. Son­daı-aq, zamanaýı demo­kra­tııa­­nyń talap­taryna sáıkes, mem­lekettiń barlyq úsh bı­ligi táýelsiz bolý­men qatar, kez kel­gen adam ózin óz elin­de erkin ári tolyq qorǵala­ty­nyn sezingeni jáne bılik tara­­py­nan onyń qa­tań baqy­lana­tyndyǵyn bil­geni abzal. Al endi demokratııaly mem­leketke saı bılikti bólý negiz­deri jóninde birer sóz. Árıne, zamanaýı demokratııa talaptary men eń mańyzdy pos­tý­laty, onyń negizin qalaý­­shylar Dj.Lokkom, Sh.Mon­teske, A.Tokvılem, I.Kant syndy ǵulamalar bo­lyp tabylady. Bul BUU, EQYU, t.b. mańyzdy uıym­dar­­dyń qujattary men pakti­lerinde bekitilgeni­men, eshbir demokratııaly mem­lekette shynaıylyqpen sáıkespeıdi, esesine, árbir el óz halqynyń damý deńgeıi­ne saı júzege asyrý arqy­ly osy maqsatqa ja­qyndaýǵa umtylady. Bizdiń el demokratııalyq damý jolyn tańdaǵany­men, onyń bıik deńgeıine bir­den jetý múmkin bolma­dy. Alaıda, demo­kratııanyń barlyq joǵary shart­tary men talaptaryn bir mezet­te engizgenimen, biz­­diń totalıtarlyq keńes zama­­ny­nyń júıesinen shyq­qany­­myz­dy umytpaǵanymyz jón. Onyń ústine, zama­naýı demokra­tııa tujyrym­dama­syna tolyq saı keletin mem­leketti bir demde qurý múm­kin de emes. Máselen, Batys Eýro­pa mem­leket­terin­degi demo­kra­tııalyq qun­dy­lyqtardyń qalyptasý úderi­siniń ózi 200-300 jylǵa sozylyp, qıyn ári aýyr kezeń­derdi bastan ótkerdi. Qalaı desek te, teorııa – mem­lekettiń ilgerileýi men damý jolynda basty ba­ǵyt, negizgi shamshyraq bola­tyn­dyǵy sózsiz. Sondyqtan da biz Elbasynyń sońynan erip, sát saıyn Qazaqstan­nyń ilgerilep kele jatqanyn kó­rip otyrmyz. Bul rette Pre­zı­­dent paıymy prezıdent­tik-parlamenttik bas­qa­rý demokratııa qaǵıdattary­­na tán durys ekenin, eń bastysy – bılik tarmaqtaryn bólý­de Kons­tıtýsııa baptary olar­dyń jumys mehanızmderin aıqyn­daýdy meńzep qana qoımaı, ony júzege asyrýǵa múmkindik beretindigin de aıta ketken jón. Sóıtip, búgingi Prezı­dentimiz Qazaqstandaǵy b­ılik­tiń úsh tarmaǵyn birik­tir­genimen, keleshekte ony halyq­tyń ózi quraıtyn bolady. Biz damyǵan demo­kratııaly qoǵam qurý­dy kózdegendikten, sol maq­satymyzǵa jetip kele­miz ári osy kúnderi jańa kezeń­­­ge qadam basýǵa sheshim qa­byl­­dadyq. Sondyqtan da álem­­niń damyǵan otyz eliniń qata­­ry­­­na Qazaqstannyń qo­sylýy úshin Elbasy mem­leket aldyna jańa mindetter júktep otyr. Bul mindetterdiń qata­ryn­­da osy kúngi ekono­mı­ka­­lyq jetistiktermen shek­te­­lip qalmaý bolsa, onyń as­­taryn­da saıası demo­kra­tııa­­nyń qalyptasýy men ada­m­­nyń ózin ózi damytýy jáne bos­tan­dyǵynyń qamta­masyz etilýi mańyzdy bo­lyp tabylady. Endeshe, eldi erkindikke bas­taǵan N.Nazarbaevtyń Ún­deýinde demo­kratııa memle­ketimiz úshin damý­dyń dańǵyl joly ekendigi naqty atap kórsetilgen. Jabaıhan ÁBDILDIN, UǴA akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor