Nemese aýylsharýashylyq kooperatıvterine qatysty birer sóz
Mal sharýashylyǵynyń el ekonomıkasyndaǵy mańyzdylyǵy týraly Álıhan Bókeıhanuly sonaý 1915 jyly naqty derektermen dáleldep aıtypty. Alash qaıratkeri qazaqtyń keń dalasy maldy asyraıdy, mal qazaqty asyraıdy, álemdik naryqta mal ónimderine esh ýaqytta suranys tolastamaıtynyn sol kezdiń ózinde boljap, baıtaq jerde shalqyp jatyp mal basyn qosyp eńbek ete almaı otyrsyńdar dep qandastarymyzǵa qynjylys bildirgen eken.
«Igilik is» atty eńbeginde qazaqtyń burynǵy ıgi isteriniń toza bastaǵanyn, soǵan oraı zamanyna qaraı óz amaly, ómir saltyna qaraı óz ıgilik isi bolady dep, kooperatıv sózi ataýyna «birigip ádis qylý , bir odaqtas, bir qostas, bir ottas, qurdas bolý» dep anyqtama bergen. Sondaı-aq, mal sharýashylyǵy ǵylymı jumystarynyń mańyzdylyǵyn aıta kele, ǵylymnyń mindeti óndiristiń bir salasynyń ózine tán zańdylyqtaryn zertteý, sharýashylyq júrgizýdiń, eńbek ónimdiligin arttyrýdyń meılinshe tıimdi ádisteri men tásilderin anyqtaý dep ataǵan. Bylaısha aıtqanda, dana babamyzdyń aıtqandarynyń bári búginde de elimizde mal sharýashylyǵy salasyn órkendetýde negizgi ustanymǵa laıyqty baǵdarlama sııaqty...
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap elimizde mańyzdylyǵy kúmán keltirmeıtin naqty da áleýetti menshik ıelerin qalyptastyrý maqsatynda memlekettik aýylsharýashylyq qurylymdaryn jekeshelendirý sharalary atqaryldy. Nátıjesinde, irili-usaqty jeke menshik aýylsharýashylyq qurlymdarynan turatyn, kóp tarapty aýyl sharýashylyǵynyń ekonomıkalyq júıesi qalyptasty. Sonymen qatar, ótpeli kezeń qıyndyqtary men zardaptaryn meılinshe jeńildetý maqsatynda aýqymdy is-sharalar da atqaryldy. Atap aıtqanda, aýyldyq okrýgter kóleminde sharýa qojalyqtary assosıasııasy, túrli aýylsharýashylyq kooperatıvteri quryldy, jekelegen aýyldyq eldi mekenderge memlekettiń, birqatar iri óndiris oryndarynyń qarjylaı qoldaýlarymen aýylsharýashylyq ónimderin qabyldap, saqtaıtyn, jartylaı óńdeıtin shaǵyn otandyq, sheteldik qondyrǵylar, sharýashylyq qurylymdary ózdiginen birlesip paıdalanady degen senimmen ornatyldy. Degenmen de, bul is-sharalar bálendeı nátıjeli bolǵan joq dep aıtýǵa bolady.
О́kinishke qaraı, búginde bul baǵytta jańadan qabyldanǵan «Aýylsharýashylyq kooperatıvteri týraly» zańnyń aıasynda aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurýda barlyq is-sharalardy aýyldaǵy orta, shaǵyn sharýashylyq qurylymdary ózdiginen ymyra, birlik, túsinistik negizinde atqarady degen senimmen qatar, ótken qatelikterdi qaıtalaý bolmaı ma degen qaýip te joq emes. Buǵan naqty ýájim de bar.
Birinshiden, biz aýyl turǵyndarynyń memlekettik uıymdastyrý, retteý tetikterine daǵdylanǵan mentalıtetterin áli de bolsa eskerýimiz kerek. Keshegi jekeshelendirý kezinde birlesip sharýashylyq júrgizedi degen boljammen úleske berilgen aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń qalaı paıdalanylǵany áli umyt bola qoıǵan joq dep oılaımyn.
Ekinshiden, búginde qaı ónim túri bolmasyn olardy óndirýden góri, puldap ótkizý qıyn bolyp turǵan zamanda aýyldyq eldi mekenderdi mal ónimderin qabyldap, saqtaıtyn qondyrǵylarmen jabdyqtaý jetkiliksiz, ıaǵnı qurylǵaly jatqan aýylsharýashylyq kooperatıvteri aýyl turǵyndaryn mal ónimderin óndirýmen aınalysýǵa yntalandyratyn keshendi jaǵdaıdy, atap aıtqanda, óndiristik ınfraqurylymdy qamtamasyz etetin bolýy kerek. Bir sózben aıtqanda, básekelestikke laıyqty ónimder óndirýge tikeleı qatysy bar, jekelegen sharýashylyq úshin shyǵyndy, jaıylymdyq jerlerdiń qunarlylyǵyn arttyrý, qunarly mal azyǵyn daıyndaý, mal basy ónimdiligin arttyrý jáne materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý is-sharalaryn shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdarymen ujymdasa atqarý kerek.
Aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurý, birinshiden, aýyldyq eldi meken turǵyndarynyń basym bóligin jańa jumys oryndarymen qamtıdy, ekinshiden, ekologııalyq taza aýylsharýashylyq ónimderiniń kólemin arttyrady, úshinshiden, aýyldan qalaǵa bet túzegen kóshi-qon legine de tosqaýyl bolady. Biraq, bizdiń jobalyq esebimizge saı orta deńgeıdegi aýyldyq okrýgte bul is-sharany ıgerýge 250-300 mln teńge qarjy kerek eken. Meniń oıymsha, aýyldyq eldi meken aýmaǵynda turǵyndarynyń basym bóliginiń áleýmettik jaǵdaılarynyń jaqsarýyna áser etetin mundaı is-shara úshin atalǵan qarjy kóp dep aıtýǵa bolmaıtyn sııaqty. Degenmen de, búginde aýyl sharýashylyǵy salasynda maqsatty, jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamalary bar bolǵanymen, olarda kepildik, nesıe kólemi jáne qaıtarym merzimderi sııaqty sáıkespeýshilikter bar, sondyqtan joǵaryda atalǵan aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurý úshin qajetti qarjyny ıelený múmkin emes. Mysaly, aýylsharýashylyq kooperatıvteri joǵary deńgeıde damyǵan Batys elderiniń qaısysynda bolsa da bul sharýashylyq qurylymynyń bastapqy qalyptasý kezeńi naqty memlekettik qoldaý men retteý tetikterinsiz atqarylmaǵan eken. Osyǵan oraı, aýylsharýashylyq kooperatıvterin memleket-jekemenshiktik áriptestigi negizinde qurý tıimdi bolatyn sııaqty. Atap aıtqanda, memleket eki jaqty tıimdi nesıeleý, sýbsıdııalaý tetikteri negizinde qarjylandyrýdy, shaǵyn sharýashylyq qurlymdary ónimder óndirýdi, kooperatıv jarǵysyna saı is-sharalardy atqarýdy mindettense jáne memleket nesıe tolyqtaı qaıtarylǵanda ókilettiligin toqtatatyn bolsa, bul sharanyń tıimdiligine áý bastan aýyl turǵyndary tarapynan senimdilik arta túser edi.
Elimizde aýyldyq eldi mekender turǵyndary úshin ortaq jaıylymdyq jerler kólemi 21,5 mln gektar eken. Bul búginde naqty aýyldyq eldi mekenderde turatyn halyqtyń otbasy sharýashylyqtary úshin az jer emes, biraq malazyqtyq ónimdilik kórsetkishteriniń aıtarlyqtaı tómendigi (2-3 s/ga) kúrdeli qıyndyqtardy týdyryp otyr. Bul jerlerdiń jaıylymdyq qundylyǵyn orta eseppen eki-úsh esege arttyrǵannyń ózinde, jeke qosalqy sharýashylyqtardyń búgingi qolda bar mal basy sanynyń ónimdiligin kem degende 10-15 paıyzǵa kóterýge bolar edi. Sonymen qatar, aýyldyq eldi mekender jaıylymdyq jerleriniń paıdalaný tıimdiligin arttyrýda jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary mártebesi men erekshelikteri týraly ǵylymı-tájirıbelik turǵyda negizdelgen qujat jobasyn daıyndap ókiletti organdar qaraýyna usynýdyń da mańyzy zor.
Qaı elde bolmasyn, aýylsharýashylyq óndirisi memlekettik bıýdjet esebinen sýbsıdııalanady. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy damyǵan elderde mal basy ónimdiligi joǵary bolǵan saıyn, sýbsıdııa somasy da arta beredi eken, ıaǵnı shyǵyndar kóleminiń de artatyndyǵy eskeriledi degen sóz. Demek, memlekettik bıýdjet esebinen aýylsharýashylyq óndirisin sýbsıdııalaý syıaqy emes, ataýyna saı aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge baılanysty emes óndiristik shyǵyndardy jabý men olardyń ishki naryqta básekelestikke laıyqty ónimder kólemin arttyrýǵa yntalandyratyn ekonomıkalyq tetik dep túsingen jón. Degenmen de, bizdiń elimizde aýyl sharýashylyǵy salasyna shet elderdegideı qomaqty sýbsıdııa bólinbeıdi degenimizben, sońǵy jyldardaǵy onyń somasy óndirip jatqan ónimder kólemi men sapalyq kórsetkishterin eskergende sheteldikterden az dep aıtýǵa da bolmaıdy. Másele, memlekettik qoldaý júıesiniń tıimdi tetikterin qalyptastyrýda. Mysaly, ázirge eldiń ishki naryǵynda otandyq ónimder kóleminiń aıtarlyqtaı ósimi men satý baǵasynyń turaqtanýy baıqalmaıdy.
«Erte barsam jerimdi jep qoıam dep, yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı» dep Abaı atamyz aıtqandaı, ata-babalarymyz sonaý kóshpeli kezeńniń ózinde mal ónimderin negizgi kúnkóris kózine aınaldyrý arqyly osynshama keń-baıtaq jerimizdi qorǵap qalǵanda, búginde osy ata kásipti el ekonomıkasynyń negizgi tiregine aınaldyrý bizdiń de mindetimiz bolýy kerek.
Kákimjan Sarhanov,
Qazaq aýyl sharýashylyǵy
ekonomıkasy jáne aýyldyq aımaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty
Astana fılıalynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory
Mal sharýashylyǵynyń el ekonomıkasyndaǵy mańyzdylyǵy týraly Álıhan Bókeıhanuly sonaý 1915 jyly naqty derektermen dáleldep aıtypty. Alash qaıratkeri qazaqtyń keń dalasy maldy asyraıdy, mal qazaqty asyraıdy, álemdik naryqta mal ónimderine esh ýaqytta suranys tolastamaıtynyn sol kezdiń ózinde boljap, baıtaq jerde shalqyp jatyp mal basyn qosyp eńbek ete almaı otyrsyńdar dep qandastarymyzǵa qynjylys bildirgen eken.
«Igilik is» atty eńbeginde qazaqtyń burynǵy ıgi isteriniń toza bastaǵanyn, soǵan oraı zamanyna qaraı óz amaly, ómir saltyna qaraı óz ıgilik isi bolady dep, kooperatıv sózi ataýyna «birigip ádis qylý , bir odaqtas, bir qostas, bir ottas, qurdas bolý» dep anyqtama bergen. Sondaı-aq, mal sharýashylyǵy ǵylymı jumystarynyń mańyzdylyǵyn aıta kele, ǵylymnyń mindeti óndiristiń bir salasynyń ózine tán zańdylyqtaryn zertteý, sharýashylyq júrgizýdiń, eńbek ónimdiligin arttyrýdyń meılinshe tıimdi ádisteri men tásilderin anyqtaý dep ataǵan. Bylaısha aıtqanda, dana babamyzdyń aıtqandarynyń bári búginde de elimizde mal sharýashylyǵy salasyn órkendetýde negizgi ustanymǵa laıyqty baǵdarlama sııaqty...
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap elimizde mańyzdylyǵy kúmán keltirmeıtin naqty da áleýetti menshik ıelerin qalyptastyrý maqsatynda memlekettik aýylsharýashylyq qurylymdaryn jekeshelendirý sharalary atqaryldy. Nátıjesinde, irili-usaqty jeke menshik aýylsharýashylyq qurlymdarynan turatyn, kóp tarapty aýyl sharýashylyǵynyń ekonomıkalyq júıesi qalyptasty. Sonymen qatar, ótpeli kezeń qıyndyqtary men zardaptaryn meılinshe jeńildetý maqsatynda aýqymdy is-sharalar da atqaryldy. Atap aıtqanda, aýyldyq okrýgter kóleminde sharýa qojalyqtary assosıasııasy, túrli aýylsharýashylyq kooperatıvteri quryldy, jekelegen aýyldyq eldi mekenderge memlekettiń, birqatar iri óndiris oryndarynyń qarjylaı qoldaýlarymen aýylsharýashylyq ónimderin qabyldap, saqtaıtyn, jartylaı óńdeıtin shaǵyn otandyq, sheteldik qondyrǵylar, sharýashylyq qurylymdary ózdiginen birlesip paıdalanady degen senimmen ornatyldy. Degenmen de, bul is-sharalar bálendeı nátıjeli bolǵan joq dep aıtýǵa bolady.
О́kinishke qaraı, búginde bul baǵytta jańadan qabyldanǵan «Aýylsharýashylyq kooperatıvteri týraly» zańnyń aıasynda aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurýda barlyq is-sharalardy aýyldaǵy orta, shaǵyn sharýashylyq qurylymdary ózdiginen ymyra, birlik, túsinistik negizinde atqarady degen senimmen qatar, ótken qatelikterdi qaıtalaý bolmaı ma degen qaýip te joq emes. Buǵan naqty ýájim de bar.
Birinshiden, biz aýyl turǵyndarynyń memlekettik uıymdastyrý, retteý tetikterine daǵdylanǵan mentalıtetterin áli de bolsa eskerýimiz kerek. Keshegi jekeshelendirý kezinde birlesip sharýashylyq júrgizedi degen boljammen úleske berilgen aýylsharýashylyq tehnıkalarynyń qalaı paıdalanylǵany áli umyt bola qoıǵan joq dep oılaımyn.
Ekinshiden, búginde qaı ónim túri bolmasyn olardy óndirýden góri, puldap ótkizý qıyn bolyp turǵan zamanda aýyldyq eldi mekenderdi mal ónimderin qabyldap, saqtaıtyn qondyrǵylarmen jabdyqtaý jetkiliksiz, ıaǵnı qurylǵaly jatqan aýylsharýashylyq kooperatıvteri aýyl turǵyndaryn mal ónimderin óndirýmen aınalysýǵa yntalandyratyn keshendi jaǵdaıdy, atap aıtqanda, óndiristik ınfraqurylymdy qamtamasyz etetin bolýy kerek. Bir sózben aıtqanda, básekelestikke laıyqty ónimder óndirýge tikeleı qatysy bar, jekelegen sharýashylyq úshin shyǵyndy, jaıylymdyq jerlerdiń qunarlylyǵyn arttyrý, qunarly mal azyǵyn daıyndaý, mal basy ónimdiligin arttyrý jáne materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaý is-sharalaryn shaǵyn aýylsharýashylyq qurylymdarymen ujymdasa atqarý kerek.
Aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurý, birinshiden, aýyldyq eldi meken turǵyndarynyń basym bóligin jańa jumys oryndarymen qamtıdy, ekinshiden, ekologııalyq taza aýylsharýashylyq ónimderiniń kólemin arttyrady, úshinshiden, aýyldan qalaǵa bet túzegen kóshi-qon legine de tosqaýyl bolady. Biraq, bizdiń jobalyq esebimizge saı orta deńgeıdegi aýyldyq okrýgte bul is-sharany ıgerýge 250-300 mln teńge qarjy kerek eken. Meniń oıymsha, aýyldyq eldi meken aýmaǵynda turǵyndarynyń basym bóliginiń áleýmettik jaǵdaılarynyń jaqsarýyna áser etetin mundaı is-shara úshin atalǵan qarjy kóp dep aıtýǵa bolmaıtyn sııaqty. Degenmen de, búginde aýyl sharýashylyǵy salasynda maqsatty, jeńildetilgen nesıeleý baǵdarlamalary bar bolǵanymen, olarda kepildik, nesıe kólemi jáne qaıtarym merzimderi sııaqty sáıkespeýshilikter bar, sondyqtan joǵaryda atalǵan aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurý úshin qajetti qarjyny ıelený múmkin emes. Mysaly, aýylsharýashylyq kooperatıvteri joǵary deńgeıde damyǵan Batys elderiniń qaısysynda bolsa da bul sharýashylyq qurylymynyń bastapqy qalyptasý kezeńi naqty memlekettik qoldaý men retteý tetikterinsiz atqarylmaǵan eken. Osyǵan oraı, aýylsharýashylyq kooperatıvterin memleket-jekemenshiktik áriptestigi negizinde qurý tıimdi bolatyn sııaqty. Atap aıtqanda, memleket eki jaqty tıimdi nesıeleý, sýbsıdııalaý tetikteri negizinde qarjylandyrýdy, shaǵyn sharýashylyq qurlymdary ónimder óndirýdi, kooperatıv jarǵysyna saı is-sharalardy atqarýdy mindettense jáne memleket nesıe tolyqtaı qaıtarylǵanda ókilettiligin toqtatatyn bolsa, bul sharanyń tıimdiligine áý bastan aýyl turǵyndary tarapynan senimdilik arta túser edi.
Elimizde aýyldyq eldi mekender turǵyndary úshin ortaq jaıylymdyq jerler kólemi 21,5 mln gektar eken. Bul búginde naqty aýyldyq eldi mekenderde turatyn halyqtyń otbasy sharýashylyqtary úshin az jer emes, biraq malazyqtyq ónimdilik kórsetkishteriniń aıtarlyqtaı tómendigi (2-3 s/ga) kúrdeli qıyndyqtardy týdyryp otyr. Bul jerlerdiń jaıylymdyq qundylyǵyn orta eseppen eki-úsh esege arttyrǵannyń ózinde, jeke qosalqy sharýashylyqtardyń búgingi qolda bar mal basy sanynyń ónimdiligin kem degende 10-15 paıyzǵa kóterýge bolar edi. Sonymen qatar, aýyldyq eldi mekender jaıylymdyq jerleriniń paıdalaný tıimdiligin arttyrýda jeke qosalqy, otbasy sharýashylyqtary mártebesi men erekshelikteri týraly ǵylymı-tájirıbelik turǵyda negizdelgen qujat jobasyn daıyndap ókiletti organdar qaraýyna usynýdyń da mańyzy zor.
Qaı elde bolmasyn, aýylsharýashylyq óndirisi memlekettik bıýdjet esebinen sýbsıdııalanady. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy damyǵan elderde mal basy ónimdiligi joǵary bolǵan saıyn, sýbsıdııa somasy da arta beredi eken, ıaǵnı shyǵyndar kóleminiń de artatyndyǵy eskeriledi degen sóz. Demek, memlekettik bıýdjet esebinen aýylsharýashylyq óndirisin sýbsıdııalaý syıaqy emes, ataýyna saı aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge baılanysty emes óndiristik shyǵyndardy jabý men olardyń ishki naryqta básekelestikke laıyqty ónimder kólemin arttyrýǵa yntalandyratyn ekonomıkalyq tetik dep túsingen jón. Degenmen de, bizdiń elimizde aýyl sharýashylyǵy salasyna shet elderdegideı qomaqty sýbsıdııa bólinbeıdi degenimizben, sońǵy jyldardaǵy onyń somasy óndirip jatqan ónimder kólemi men sapalyq kórsetkishterin eskergende sheteldikterden az dep aıtýǵa da bolmaıdy. Másele, memlekettik qoldaý júıesiniń tıimdi tetikterin qalyptastyrýda. Mysaly, ázirge eldiń ishki naryǵynda otandyq ónimder kóleminiń aıtarlyqtaı ósimi men satý baǵasynyń turaqtanýy baıqalmaıdy.
«Erte barsam jerimdi jep qoıam dep, yqtyrmamen kúzeýde otyrar baı» dep Abaı atamyz aıtqandaı, ata-babalarymyz sonaý kóshpeli kezeńniń ózinde mal ónimderin negizgi kúnkóris kózine aınaldyrý arqyly osynshama keń-baıtaq jerimizdi qorǵap qalǵanda, búginde osy ata kásipti el ekonomıkasynyń negizgi tiregine aınaldyrý bizdiń de mindetimiz bolýy kerek.
Kákimjan Sarhanov,
Qazaq aýyl sharýashylyǵy
ekonomıkasy jáne aýyldyq aımaqtardy damytý ǵylymı-zertteý ınstıtýty
Astana fılıalynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory
