Qazaq tilin qazaq tildi emes mektepterde qalaı oqytamyz?

Úsh tildi oqý zaman talaby desek, onyń negizgi maqsaty – birneshe tildi meńgergen, áleýmettik jáne kásip­tik baǵ­darǵa qabiletti, mádenıetti tul­ǵany damytý jáne qalyptastyrý. El­basy kóp ultty qazaqstandyq qoǵam­da kóp­ tildilikti damytýdyń mańyz­­dylyǵy men mándiligi týraly «Qazaq­stan joǵary bilimdi el retinde álemge tanymal bolýǵa tıis. Ol úshin Qazaqstan halqy úsh tildi meńgerýi qajet: qazaq tili – memlekettik til, orys tili – halyq­aralyq qatynas tili jáne aǵylshyn tili – jahandyq ekonomıkaǵa tabysty kirigý tili», degen bolatyn. Álbette, onyń ishinde qazaq tiliniń alatyn orny erekshe. Osyǵan oraı memlekettik tildiń qyzmetin arttyrý úshin túrli baǵdarlamalar, jobalar qabyldana bastady. Nursultan Nazarbaev 2020 jylǵa qaraı memlekettik tildi meń­ger­gen­derdiń qatary 95 paıyzǵa deıin jetetin bolady degeni esimizde. Son­daı-aq, búkil qoǵamymyzdy toptastyryp otyrǵan memlekettik til retinde qazaq tilin oqytý, sapasyn arttyrý qajet­tigine erekshe nazar aýdardy. 2011 jyldan bastap qolǵa alynǵan bul joba birtindep oń nátıje berip kele jatyr. Búginde bizdiń aldymyzda turǵan maqsat – mektep oqýshylarynyń fýnksııalyq saýattylyǵyn damytý. Bul degenimiz – oqýshynyń pándi tereń túsiný qabi­letin damytý, alǵan bilimin synyptan tys jerde, kez kelgen jaǵdaıda tıimdi paı­dalana bilýin qamtamasyz etý. Fýnk­sııalyq saýattylyǵy damyǵan tulǵany qalyptastyrý, mektep qabyrǵasynda bastalady. Mektep – úıretetin orta, onyń júregi – muǵalim. Oqýshynyń boıy­na bilim nárin darytýǵa kómek bere­tin fýnksııalyq saýattylyq muǵa­lim boıynda da bolýy tıis. Ahmet Baı­tur­synuly aıtqandaı, «Muǵalim qandaı bolsa, mektep hám sondaı bolady». Búgingi tańda sheshimin taýyp kele jat­qan máseleniń biri – respýblıka kóleminde orta bilim mazmunyn jańar­tý aıasynda pedagogtardyń, onyń ishin­de qazaq tili páni muǵalimderiniń bilik­tiligin arttyrý kýrstarynyń ótýi. Atal­­­ǵan is-sharanyń myńyzdylyǵy aı­­­ryq­­­sha. Qazaq tildi emes mektepterde qazaq tilin oqytyp júrgen ustazdar, bilim berýdi álemdik standartqa saı tyń­­d­alym, oqylym, jazylym, aıtylym áre­­ket­­terin damytý arqyly júıeli túr­de júr­gizip keledi. Ekinshiden, muǵa­lim­der ádistemelik materıaldarmen, túrli re­sýrs­tarmen qamtamasyz etildi, onyń ishin­de oqý baǵdarlamalary, kúndelik­ti sabaq josparlary, muǵalimderge ar­nal­ǵan nusqaýlyqtar, baǵalaý jónin­degi usynystar bar. Qazaq tildi emes mektepterde qazaq tili men ádebıeti pánderin 20 jyldan as­tam ýaqyt boıy oqytyp kelemin. Osy kezeń aralyǵynda usynylǵan oqýlyqtar­dyń oqýshylardyń sóıleý áreketterin damytýǵa baǵyttalmaǵandyǵyn aıtý kerek. Bul rette oqýlyqtar máselesi jaı­­ly A.Baıtursynulynyń «Bul kúnde qazaq­­sha oqýda kemshilik kóp. Áýeli, oqý qura­­ly, kitaptar joq. Ekinshi, qazaq mek­­tebi­ne túzelgen programma joq,  onsyz oqý bir jónnen shyqpaıdy. Úshinshi, bala oqytý ǵylymynan habardar muǵa­lim­­der az. …Oqý quraldary saıly bol­­ma­sa, onyń ishinde oqý kitaptary oń­dy bol­masa, oqý da ońdy bolmaıdy. She­­ber­­ge as­pap serik, muǵalimge  qural serik. As­pap­syz sheberler esh nárse is­teı al­maı­dy, quralsyz muǵalimder bala oqy­ta al­maıdy», degen sóziniń áli de ózek­­ti eke­ni­ne tańǵalasyz. «Tilderdiń úsh tu­ǵyr­­ly­lyǵy» memlekettik baǵdar­la­ma­syn júzege asyrýda osy kópten kút­ken úl­ken másele sheshimin taýyp kele jatyr desek artyq emes. Qazaq tili páni mu­ǵa­lim­deriniń aldynda turǵan ta­ǵy bir másele – oqýshylardyń tildik deńgeıin anyqtaý. Bul oraıda, qazaq tilin oqytý tarıhynda oqýshynyń naqty sóıleý deńgeı­leriniń buryn anyq­­tal­maǵan­dyǵyn eskerý kerek. Sondyq­tan bul máselege nemquraıly qaraýǵa bol­maıdy. О́ıtkeni, oqýshylardyń til­dik deńgeıin durys anyqtap alý, bola­shaq­ta muǵalim men oqýshynyń jumy­syn áldeqaıda jeńildetedi dep oı­laı­myn. Osy oraıda, qazaq tildi emes mektep­terde qazaq tilin oqytýda «Til­dik port­­feldiń» alatyn orny erekshe. Eýro­­pada 2000 jyldardan beri qol­­danyp kele jatqan bul qujattyń tıim­­diligine kúmánim joq. О́ıtkeni, «Til­dik portfeldi» júrgizetin oqýshy fýnk­sııa­lyq saýattylyq deńgeıinde bir til boıynsha bilimin jetildiredi, úıren­gen materıaldardy tikeleı ómirmen baılanystyrady, ózdiginen jumys isteý daǵdylary damıdy, alǵan bilimderin ómirde qoldanýǵa, ózin ózi baǵalaýǵa, sonymen qatar, óziniń jasaǵan jumysyna refleksııa jasaýǵa, naqty, qoljetimdi maqsat qoıýǵa úırenedi, qazaq tili páni boıynsha óziniń damýyn zertteıdi. Qazirgi tańda mektepte jumys atqa­ra­tyn árbir muǵalimge úlken talap qoıy­la­tyndyǵyn bárimiz bilemiz. Ár muǵalim óziniń jańashyldyq, ıaǵnı ınno­vasııalyq is-áreketin qalyptastyra otyryp, júıeli túrde sabaqtarynda bárimizge belgili jeti modýldi qoldaný kerek. О́ziniń mekteptegi tájirıbesinde muǵalim sabaqty jeti modýldi bir-biri­men yqpaldastyryp ótkizse, sabaǵynyń nátıjesin kóre alady. Dese de, qazaq tiliniń oqý-ádistemelik jaǵy oıdaǵydaı deńgeıge kóterilip, jaqsaryp ketti deý­ge áli erterek sııaqty. Basty problema – qazaq tili oqytylǵanymen, mektep bitirgen balalar qazaq tilinde erkin sóıleı almaıdy. Bul oraıda eń aldymen til úırenýshige óz oıyn basqalarǵa aýyzsha birshama túsinikti etip jetkize alýdy meńgertý negizgi mindet. Sondyqtan qazaq tildi emes mektepterdegi qazaq tili páni muǵalimderiniń aldyna qoıylatyn maqsat – ózge ult ókilderiniń aýyzeki tilde sóıleý daǵdylaryn qalyptas­tyrý. Pedagogtar osy máseleni sheshý maq­satyn­da oqýshylardyń aýyzeki tilde sóı­­le­genderin qamtamasyz etetin kún­de­lik­ti ómirde kezdesetin taqyryptar boıynsha biryńǵaı ortaq taqyryptyq, leksıkalyq mınımým, sonymen qatar, qajetti grammatıkalyq taqyryptardy iriktep, túzetýler engizip, qarqyndy jumys júrgizýde. Eljandylyqqa tár­bıeleý bilim berýdiń mektepke deıin­gi júıesinen joǵary oqý oryndaryna deıingi barlyq uıymdarynda óte mańyzdy. Balalardy týǵan jeri men elin súıýge tárbıeleý – muǵalimniń mańyz­dy mindeti. Sondyqtan, oqýshylardyń pat­rıottyq sezimderin, eline, qazaq tiline degen qurmetin arttyrýǵa sabaq barysynda da, synyptan tys ta jiti kóńil bólý kerek. Bul oraıda úsh tilde bilim berý baǵdarlamasyn ata-analarǵa durys túsindirýimiz shart, óıtkeni, tárbıe otbasynan bastalady. Táýelsiz elimizdiń ósip kele jatqan jas urpaǵyna óz Otanynyń memlekettiliginiń kepili – memlekettik tildi, ıaǵnı qazaq tilin qurmetteýge baýlý, sol arqyly elimiz­diń saıası turaqtylyǵyn arttyrý eli­mizdiń búgingi til saıasatynyń strate­gııalyq nysandarynyń biri. Árıne, bul oraıda aımaǵymyzdyń ereksheligin es­kerýimiz kerek. Shyǵys Qazaqstan óńi­rin­de memlekettik tildi úırenýge qu­lyq­­syz­dyqtan buryn qajettiliktiń joq­ty­ǵy baıqalady. Sondyqtan úsh tilde bilim berý isi ońaı emes. Osy oraı­­da bul máseleni qalaı sheshý kerek de­gen saýal týady. Ár mekemede qyzmet etip jú­rgen azamattar, qyzmetten tys adam­dar, jalpy jurt jumyla kirisse, qazaq tili óziniń laıyqty ornyn alady. Oǵan qol jetkizý úshin, jiger, ynta kerek. Qazirgi tańda álemniń alpaýyt mem­leketteri kóp tildi, ásirese, halyq­aralyq tilderdi meńgerýdi mańyzdy mindet dep sanaıdy. Sondyqtan biz de halqymyzdyń qaryshtap damyp, ór­ke­nıetten kenje qalmaýy úshin kóp tildi meńgerýimiz qajet. Bul zaman talabynan týyndap otyrǵan qajettilik. Sebebi, birneshe tilde erkin sóıleı de, jaza da biletin maman básekege qabiletti tulǵaǵa aınalatyny sózsiz. Memlekettik til mártebesine ıe bolǵan qazaq tili – ulttyq rýhanııatymyzdyń ózegi. Bul oraıda, oqý orys tilinde júretin jalpy bilim beretin mektepterdegi qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimderiniń kóteretin júginiń salmaǵy óte aýyr. Mundaı jańa mindetterdi muǵalimniń kásibı sanasynyń ózgerýinsiz, kásibı quzyrettiliginiń ósýinsiz eski psıhologııamen, eski ádistermen, eski biliktilik arttyrý júıesimen sheshe almaımyz. Olaı bolsa, qoǵamǵa jańalyqqa jany qumar, jańasha oılaıtyn, ózgermeli ómirge ıkemdelip qana qoımaı, ony jaǵymdy jaqqa ózgertýge belsendi qatysatyn ustazdar qajet. Anar MATYBAEVA, №34 mektep-lıseıdiń qazaq tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi, úshtildilikti damytý jónindegi jumys tobynyń múshesi О́SKEMEN