Erte júktilik etek alyp tur

Sońǵy jyldary kámeletke tolmaı jatyp ana atanýshylar qatarynyń artýy «qyzǵa qyryq úıden tyıym» syndy kózqarastyń bul máselede azdyq etetinin ańǵartyp otyr. Bul – qyzy bar úıdiń ǵana emes, búginde búkil qoǵam úshin ózekti másele. Nárestelerin qoqys jáshigine, ne kóp qabatty úılerdiń kireberisine tastap ketkender týraly habarlardyń jıileýi de jas urpaq pen aǵa býynnyń arasyndaǵy baýyrmaldylyqqa, meıirimge negizdelgen qatynastyń salqyndap bara jatqanyn bildiredi. Erte júktiliktiń etek alýyna kimdi kinálaımyz? Kóshe kezgen qyzdy ma, ul-qyzymen dos-qurbysyndaı syrlasýǵa saǵat bólmeıtin ata-anany ma, álde ortany ma?! Bálkim, dana Abaı aıtqandaı, «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim ja- man bolsa, onyń zamandasynyń bári «vınovat» bolar? Iá, «adam balasyn zaman ósiredi», áıtpese kesheginiń Baıany men «jyry» taýsylmaǵan búgingi Baıandy salystyrýǵa bolmas... Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetterine qaraǵanda, sońǵy 5 jylda jasóspirimder arasynda 33 myńnan astam júktilik faktisi tirkelgen. Oǵan qosa, 15 pen 18 jas aralyǵyndaǵy qyzdardyń arasynda 10 myńǵa jýyq túsik jasalǵan. Paıyzdyq kórsetkish boıynsha bul derekter Batys Eýropa elderiniń osyǵan uqsas kórsetkishterinen eki-úsh ese artyq eken. El jastarynyń 10 paıyzǵa jýyǵy 15 jasqa deıin, al 50 paıyzǵa jýyǵy 19 jasqa deıin jynystyq qatynasqa túsip úlgeripti. Al Ońtústik Qazaqstan oblysynda ótken jyly erte júktilik boıynsha esepke alynǵan 286 boıjetkenniń 280-i bosanǵan. Altaýy jasandy túsik jasatypty. Erte júkti bolǵandardyń 7-eýiniń jasy 15-te bolsa, 59-y 16 jastaǵylar. Munyń bári tek resmı derekter. Oı salarlyq derekterdiń oryn alýynyń sebep-saldary aıtylyp ta keledi. Jastyqtyń dámin tatpaı jatyp, zaryn tartatyn qyzdardyń kóbeıip, arýlarymyz sanasyzdyqtyń saldarynan san soǵyp qalyp jatqany talqyǵa túsip te, dabyl qaǵylyp ta jatyr. Bir kezderi qazaq qyzdarynyń namysyn erlerimiz naızamen qorǵasa, búginde keıbir arýlarymyzdyń ary aıaq astynda ekenin eskertýshiler de az emes. Ilgeride balalarynyń «kók jáshikke» kóp «arbalyp» otyratynyn ańǵarǵan bir aǵamyzdyń teledıdaryn terezeden laqtyryp jibergenin estigen edik. Batystan shekteýsiz kelgen zorlyq-zombylyqqa toly, balanyń sanasyn ýlaıtyn jat ıdeologııaǵa qarsylyǵyn aǵamyz osylaı bildirgen ǵoı. Baılanystyń zamanaýı túrleri qarqyndy damyǵan qazirgi ýaqytta teledıdardan «qutylyp» ortadan oqshaýlaný múmkin emes. Endeshe, bul máselede kúrestiń eń tıimdisi tal besikten bastap beriler tárbıege tikeleı baılanysty ekeni málim. Qyzdardyń balıǵatqa jetpeı júk­ti­likke boı aldyrýyn álem gınekologtary olardyń fızıologııalyq jetilýi er balalarǵa qaraǵanda erte keletinimen de baılanystyrady. «Jynystyq jetilý kezinde óreskel qatelikke boı aldyrady. Sebebi, sol ýaqytta psıhologııalyq, áleýmettik ózgeristerge ushyraıdy. Qyz balanyń jynystyq jetilýi 18 jasqa deıin tolyq qalyptasady. Sondyqtan kóbine sezimge erik beredi», deıdi mamandar. Sezimniń jeteginde ketip, bar qadir-qasıetinen aırylǵan qyz aıa­ǵy­nyń aýyrlaǵanyn bilgen soń psı­hologııalyq zardap shegetini taǵy bar. Aıtaıyn dese, anasynan artyq aýyz sóz estigisi kelmeıdi. Sengen «súıgeni» izin sýytqan. Bar qıyndyqpen jalǵyz betpe-bet qalǵan ol ózinshe sheshim qabyldaıdy. Taǵdyryna nalyp, ártúrli qatygezdikke barýy da ábden múmkin. Jergilikti mamandardyń aıtýynsha, erte júktilik aýyldy jerde kóp kezdese bastaýy alańdaýshylyq týǵyzýda. Tipti, 16-17 jasynda ekinshi ret júkti bolyp júrgen qyzdar bar. Basym bóliginde júktilik sátti ótkenimen, ýaqytynan buryn bosanatyndar kóp eken. Jasandy túsik (abort) jasatatyndar barshylyq, biraq oblysta jekemenshik emhanalar kóp bolǵandyqtan jáne dárihanalarda arnaıy dáriler emin-erkin satylatyndyqtan olardyń sany boıynsha naqty statıstıka joq. Degenmen, Shymkent qalasynda jylyna 14-16 jas aralyǵyndaǵy 500-deı boıjetken túsik jasatady eken degen resmı emes derek bar. Osy arada aıta ketelik, qazaǵy qalyń, salt-dástúrdi saqtaýymen de erekshelenetin ońtústikte negizgi ulttan bólek júzden astam dıaspora ókilderi turady. Bul, árıne qoǵamnyń urpaq tárbıesindegi jaý­apkershiligin jeńildetpeıtin derek. Sondaı-aq, baladan arylýdyń amalyn jasap táýip, balger jaǵalaıtyndar az emes. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Aıgúl Saparǵalıevanyń aıtýynsha, jasóspirim qyzdar arasynda seksýaldyq zorlyqty jasyrý oqıǵalaryn anyqtaý úshin anonımdi saýalnama júrgizilipti. «Mektepterde balalardyń jynystyq tárbıe jónindegi bilim deńgeıin kóterý maqsatynda túsindirý jumystary, semınarlar ótkizilip turady. Erikti jaǵdaıda erte jynystyq qatynasty anyqtaý úshin mektepterde túsindirý jumystary júrgizilip, senim telefony arqyly tegin qupııa keńes beriledi», deıdi Aıgúl Saparǵalıeva. Fızıologııalyq jaǵynan jetil­ge­nimen, sana-sezimi áli bala, júkti bo­lyp qalǵan qyzdyń ózi tek sońǵy mer­ziminde ǵana dáriger kómegine jú­gi­nedi eken. Ashyq aıtýdan uıalady. Mamandar jastardyń erte jynystyq qatynasqa túsýiniń aldyn alý, kezdeısoq júktilikten saqtaný sharalaryn úıretý kerektigin, ońtústikte bul jaǵy kemshin ekenin aıtýda. Búginde Shymkent qalasyndaǵy Analar úıinde tárbıelenip jatqan «kókek qyzdardyń» kópshiligi sátsiz otbasylardan shyqqany, ata-analary kúnkóris qamymen qyzdarynyń tárbıesimen aınalysýǵa murshalary bolmaǵany anyqtalyp otyr. Iаǵnı, «sanalyǵa aıtqan sóz – qolǵa ustatqan qamshydaı» demekshi, kúıbeń tirlik urpaǵynan «alystatqan» ata-ana men bala arasynda bul taqyrypta áńgime aıtylmaýy urpaq tárbıesindegi jaýapkershiliktiń azdyǵyn ańǵartady. Osy oraıda, «Mahabbat, qyzyq mol jyldardyń» avtory, jazýshy Ázilhan Nurshaıyqovtyń «pák bolý úshin saq bolyńdar...» dep eskerte kele, qazaq qyzdaryna qaldyrǵan ósıeti oıǵa oralady. «Qazir senderdiń jigitterden kóz almaıtyn, jigit jaqqa kóp qaraıtyn shaqtaryń ǵoı bul kez. Qaraǵanda olardyń syr sıqyna, kıgen kıimine, restoranda qaltalarynan shytyrlatyp shyǵarǵan aqshalaryna qaramańdar, qaraqtarym. О́ńdi qyzdyń bári jóndi qyz bola bermeıtini sııaqty, jyltyraǵannyń, jymyńdaǵannyń, jylpyldaǵannyń bári birdeı jaqsy jigit bola bermeıdi. Jaman jigit bolǵanymen, jaqsy jar bola bermeıdi. Sondyqtan jigitterge qaraǵanda olardyń ishki dúnıesine úńilińder, adamgershilik, azamattyq sapasyna kóz júgirtińder… Jigit tańdaǵanda kóńilińniń qos qanaty – aqyl men sezimdi teń usta. Tek súıgen janǵa ǵana qosylý qajet, qosylǵan jigitińdi ómir boıy súıip ótetinińe kámil senimiń bolsyn. О́zimshil, órkókirek jigitterdiń ókinishke uryndyratynyn umytpańdar. Jaman joldastan jalǵyzdyq jaqsy», depti ósıetinde jazýshy. Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan» Ońtústik Qazaqstan oblysy