Naryq ekonomıkasynyń damýy basqarý tetikterine táýeldi

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda naryqtyq qatynastarǵa kóshýde qıyndyqtar kezdesti. Sodan keıin Qazaqstan ekonomıkasy 2000-2010 jyldar aralyǵynda 2007-2008 jyldardaǵy daǵdarysqa qaramastan aıtarlyqtaı damydy. Alaıda, odan keıingi 2011-2015 jyldardaǵy elimizdiń damý qarqynynda, meniń jeke kózqarasym boıynsha, eptegen kemshilikter boldy. Biraq ol naqty ekonomıka men qarjy ekonomıkalarynyń ósý, damý qarqynyna baılanysty emes. Ol ekonomıkany basqarý júıesindegi tetikterdiń kemshiliginen boldy ǵoı dep oılaımyn. Oǵan sebep, damyǵan elderden bizge kelgen konsýltanttary óz ekonomıkalaryn basqarýdaǵy qoldanbaly mehanızmderdi, ádistemelerdi, sol batystan kelgen kúıinde kóshirip alýymyzdy qalaıdy. Ras, bizge keńes artyq bolmaıdy. Degenmen, osy tetik, ádisteme máselesi bizdiń elimizde áli de bolsa bosańdaý, ǵylymı jumystaǵy kemistigimiz sanalady. Mysaly, damyǵan elden tehnıka satyp alýdan aǵattyq jibersek, onyń zardaby bir óndiris ornyna ǵana tıedi. Al tetik, ádisteme alsaq, ondaǵy aǵattyq barlyq óndiris oryndaryn jalmaıdy. Sondyqtan batystan ekonomıkany basqarý tehnologııasyn alatyn bolsaq, ony ábden zerdelep, zeıindep, bizdiń bolmysymyzǵa ıkemdep, elekten ótkizgen jón dep oılaımyn. Qandaı elde bolsyn qarjy saıasaty men ekonomıka saıasaty qatarlasyp otyrady. Olardyń arasyn bir-birimen jaqyndastyratyn, jymdastyryp otyratyn joǵary dárejede ınnovasııalandyrylǵan basqarýǵa qajetti tehnologııalar júıesi bolýy kerek. Aıtalyq, ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Japonııa men Germanııa ózderiniń eko­no­mı­kalyq bas­qarý júıe­siniń ózindik ınn­ova­sııa­lyq mehanızmin tyń­ǵylyqty daıyndap, úlken jetistikke qol jetkizdi. Malaızııa óz jolyn ózi anyq­taıtyn jańa ınno­vasııalyq mehanızm­der júıesin jasady. Sıngapýr da solaı. Al biz­diń memleketimiz Elbasynyń 2009 jyly jazǵan «Besinshi jol» maqalasynda kórsetilgen basqa­rý­dyń áleýmettik-saıası damý júıe­sin ınnovasııalaý qaǵıdasyna súıenýi kerek. Onda eldiń eńbek jáne qarjy ekonomıkalarynyń ınnovasııalyq damý dárejesine saı, úshinshi, joǵary dárejedegi ınnovasııaly júıe bolýy qajettiligi aıtylǵan. Ol úshinshi ınnovasııaly júıe – naqty ekonomıka men qarjy ekonomıkasynyń jumystaryn ádil, ekonomıkalyq zańdarmen salystyra otyryp baǵalaıtyn júıe. Naryqtyq qatynasqa negiz­del­gen ár memlekettiń áleýeti ósken saıyn osy úsh ınnovasııa júıesine, onyń ishinde, tehnıka-tehnologııalaý, valıýtalyq-qarjy jáne áleýmettik-saıası basqarýdy ınnovasııalaý jumystary bir-birine saı, jańǵyryp, jańarý kerektigi joǵaryda aıtqan «Besinshi jol» degen maqalada naqty kórsetilgen. Bul úsh ınnovasııalyq júıege óz ýaqytymen jańartý jumystary júrgizilmeı, qaq sýy sekildi bir orynda turyp qalsa ekonomıka toqyraıdy. Al osy úsheýi I.Krylovtyń «Aqqý, shortan, Hám shaıan» mysalyndaǵydaı úsh jaqqa tartsa, onda naǵyz alasapyran bas­talady. Bul problemanyń álem boıynsha sheshilmegen tustary kóp. Onyń biri – ekonomıkalyq basqarý mehanızmderiniń negizgi ólshemderin ǵylymı-tehnologııalyq jetistikter arqyly utymdy paıdalanyp, ýaqyt talabyna saı jańartý arqyly ın­novasııalap otyr­saq, kóptegen je­tis­tikke jetýge bolady. Bul jaıynda fransýz ǵalymy Lıonel Stolerıý óz kitabynda tereńirek jazǵan. Sondyqtan Memleket basshy­sy aıtqan úsh túrli ınnovasııany bas­qarý júıesin úsh kór­setkish arqyly, ıaǵnı naqty ishki ónim, nomınaldy ishki ónim jáne naqty tutynylǵan ishki ónim arqyly bir-birimen sabaqtastyrý qajet. Elbasynyń «Besinshi jol» ma­qalasynda aıtylǵan úsh ınno­vasııalyq baǵytty damytý máselesine tereńirek toqtalaıyq. Onyń birinshisi – valıýta-qarjy ekonomıkasyndaǵy ınnovasııa­ny damytý, ekinshisi – naqty ekonomıkadaǵy tehnologııalyq ınnovasııany damytý, úshinshisi – saıası-áleýmettik ekonomıkadaǵy basqarý tetikterdi ınnovasııaly damytý. Osy bir-birimen tamyrlasyp jatqan úsh baǵyt sapaly júzege assa ekonomıkanyń boıyna qan júgirip, ilgerileıdi. Eger onyń bireýiniń damýy báseńdese de qalǵandarynyń qýaty kemıdi. Sondyqtan osy salada júrgen azamattardyń bári de ınnovasııany damytýdyń jolyn ustanǵany jón. Iаǵnı, aqsha men taýar aınalymynyń joǵary jumys isteýine dem beretin, olardyń ju­my­synyń baǵytyn anyqtap oty­ratyn negizgi qarý, basqarý sala­synyń jumysy da sapaly júr­gizilgeni durys. Búginde «Nurly jol» baǵdar­lamasy ekonomıkamyzdyń damýy jolyndaǵy biregeı jobaǵa aınaldy. Degenmen, onda qazir úsh ınnovasııalar toby bir-birimen talasyp jatyr. Meniń oıymsha, «Besinshi joldaǵy» «resepti» paıdalana otyryp, naqty ekonomıka, qarjy-qarajat jáne saıası-áleýmettik salalardy ınnovasııalaý baǵdarlamalaryna jikteý, saralaý qajet. О́ıtkeni, olardy jasaýdyń mehanızmderi ózgeshe. Osy úsh ınnovasııanyń mehanızmderin túbegeıli zerttep, sheshpeı ekonomıkamyzdy tolyq ártaraptandyrdyq dep aıta almaımyz. Osy oıǵa «Besinshi joldy» oqyǵan saıyn qaıtalap kele beresiń, bul – jol Prezıdenttiń ózi kórsetken jol. Atalǵan kúrdeli másele jaıynda 2009 jylǵy úlken daǵdarystyń aldynda Memleket basshysynyń «Daǵdarystan shyǵýdyń kilti» jáne «Besinshi jol» dep atalǵan eki maqalasynda keńirek aıtylǵan. Onda joǵaryda keltirgen úsh ınnovasııalyq damýdy bizde ǵana emes, jalpaq álem ekonomıkasynda qoldaný qajet delingen. Bul óte durys aıtylǵan pikir ekenin kóptegen álemge aty áıgili ǵalymdar, Nobel syılyǵynyń laýreattary aıtyp júr. Men bul pikirge tolyqtaı qosylamyn. О́ıtkeni, el Prezıdentiniń osy eki maqalasynda taýardyń shynaıy qunyn anyqtaý qajettigi túbine jete aıtylǵan. Al taýardyń shynaıy qunyn suranys pen usynystyń tepe-teńdigi anyqtaıdy. Endeshe, Keınstiń jaqtastary kórsetken ádisteme de, monetashylar jaqtastary kórsetip otyrǵan ádisteme de qazirgi álemniń naqty ekonomıkasynyń ınnovasııaly damý qarqynynan áldeqaıda artta qalyp otyr. Olaı deıtinim, basqarýdyń keınstik ádistemesi jańaǵy tepe-teńdikti suranysty usynysqa teńeıtin zańnamaǵa súıenedi. Al basqarýdyń monetashyldyq ádis­temesi, kerisinshe, sol tepe-teń­diktegi usynysty suranysqa teńeıtin zańnamaǵa súıenedi. Qazir­gi turmysta bizdiń el moneta­shyldyq baǵytty ustanyp, naqty ekonomıkanyń ósý dárejesin su­ranysqa baǵyndyryp otyr. Árıne, suranys kerek, suranysty esepteý úshin, ınflıasııa ólshemi de (ındıkatory da) kerek. Degenmen, jalań ınflıasııa kórsetkishin jeke alsaq, jalǵyz ol qazirgi zamandaǵy ınnovasııaly ekonomıkanyń kúsh-qýatyn anyqtaýǵa jetiliksiz. Onyń ústine kóptegen ǵalymdar men sarapshylar ınflıasııany baǵalaıtyn kórsetkish ishki jalpy ónim deflıatoryna teń bolýy qajet deıdi. Olardyń ishinde Dornbýsh, Saks, Fısher sııaqty álemge belgili ǵalymdar bar. Men osy ǵalymdar sııaqty ınflıasııa kórsetkishin IJО́ deflıatorynan bóle jaryp qaraýǵa bolmaıdy dep esepteımin. Sebebi, taýardyń baǵasy aqshamen taýardyń olardy molaıtý kezindegi bir-birimen qatar aınalysynan týyndaıdy. Al osy ınflıasııa men IJО́ deflıatorynyń túbiri bir ekenin túsinsek, onda olardyń shamasyn anyqtaıtyn faktorlardy da bilýge bolady. Aıtalyq, qazirge deıin olardyń kórsetkishin tek aınalysta júrgen aqsha kólemi men onyń jyldamdyǵy anyqtap júr. Osylaısha, ekonomıkany basqarý tetigi naqty ekonomıkanyń ósý dárejesin aqsha ekonomıkasyna baǵyndyryp otyr. Bylaısha aıtqanda, monetashyldyq aty ozyp, keınsshilderdiń aty qalys qalyp otyr. Biraq molaıtý kezinde ekeýi birdeı aınalysta bolatyny eskerilmegen. Mine, dál osy jerde suranys pen usynysty, osy básekeles eki faktordy bir-birimen teńestiretin durys tetik, ólshegish qural kerektigi kórinip tur. Ondaı quraldy alystan izdep qajeti joq, ony sol ınflıasııanyń kórsetkishin IJО́ deflıatoryna teń dep eseptep, ekige jiktep jiberý kerek. Onyń bir kórsetkishi – ǵylymı-tehnologııalyq áleýettegi ózge­risterdiń qubylysynyń bel­gisi bolsa, ekinshisi aqshanyń qundy­lyǵyndaǵy ózgeristerdiń kórset­kishi dep aıtar edim. О́ıtkeni, ın­flıasııanyń shama-sharqy ǵy­lymı-tehnologııalyq úderis pen aqshanyń qundylyǵy arqyly anyqtalady. Sondyqtan ınflıasııa kór­setkishimen qatar ǵylymı-teh­no­logııalyq áleýettiń kórsetkishin de eskerip, sonyń eren qýatyn arttyrý úshin kúresip, básekeni jandandyrý qajet. Menińshe, jo­ǵaryda aıtylǵan úshtiktiń teńdigi ınnovasııalyq baǵytta ju­mys tyndyrý úshin ǵana emes, el Prezıdentiniń bıylǵy Jol­daýyndaǵy tapsyrmasyn oryndaý úshin de qajet. Nazar aýdaraıyq, Prezıdent Joldaýynda bylaı dep naqty kórsetilgen: «Bú­ginde Ulttyq bank aldynda ın­flıasııalyq targetteý rejimin damytý jónindegi mańyzdy mindet tur. ...Ulttyq bank ınflıasııa ǵana emes, sonymen qatar Úkimetpen birge ekonomıkanyń ósýi úshin de jaý­apty bolýǵa tıis». Munda, el Prezıdenti kemeline kelgen máse­leni sheshetin mezgil jetkenin aıtyp otyr. Men ınflıasııa ındıkatoryn IJО́ deflıatory kórsetkishine teń ekenin dáleldep, ony ekige jikteý ádistemesin zerttep, ǵylymǵa engizdim. Bul taqyrypty sheshýde Soloý, Romer, Lýkas, Bolshakov sekildi ǵalymdardyń eńbekteri bar. Biraq olardyń bárinde ekonomıkalyq mazmun men matematıkalyq dáldik azyraq ekenin kórýge bolady. Osy kemshilikti joıý ekonomıkalyq turaqtylyqtyń negizgi sebebi sanalady. О́ıtkeni, ólshemi joq ekonomıka – basqarýǵa kónbeıtin, tusaýy joq ekonomıka. Tek ólshemi bar ekonomıkanyń ǵana basqarý jumysyn júıeleýge bolady. Sonymen qatar, basty másele, el Prezıdenti kórsetip otyrǵan úsh ınnovasııalanǵan te­tikter júıeleriniń «nany» esep­te­letin statıstıkalyq esepter júıesi ýaqytymen, operatıvti júrip otyrǵany durys. Naryq jaǵ­daıynda ýaqyttyń ózi aqsha. Son­dyqtan osy ýaqytyly jasalǵan aq­parat júıesi senimdi, ádil qural tetikterin jasaýdyń birden-bir negizi bolyp esepteledi. Saılaý BAIZAQOV, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor