Bylǵary qolǵabyn arqalap boks zalyna bettep bara jatqan áıel zatyn kórip qazir eshkim tańǵalmaıdy. «Boks – erlerge arnalǵan sport túri» degen túsiniktiń qazir arhaızmge aınalǵan kezi. Sebebi, jany názik bolsa da, judyryǵy jýandaǵan qyzdar sharshy alańnyń shańyn qaǵyp qana qoımaı, tartymdy ónerimen kópshiliktiń ystyq yqylasyna bólenip, tipti, eliniń abyroıyn asqaqtatyp júr.
Álemdik úrdisten bizdiń burymdylar da qalys qalyp jatqan joq. Tórtkúl dúnıe aldynda Kók týdy jelbiretip turǵan shynashaqtaı qyzǵa qarap qýanasyń da, oǵan bul jeńistiń qandaı qıyndyqpen kelgenin oılaǵanda, kóńiliń qulazıdy. Mundaı ataq-dańqtyń da, tógilgen terdiń de ıbaly qazaq qyzynyń tabıǵatyna jat ári bolashaq ananyń densaýlyǵyn táýekelge tigýine turmaıdy deıtinder de kóp. Sonda qaı salada bolsyn erlerden qalys qalmaı, temirdi de balqytyp, kóliktiń de túr-túrin tizgindep júrgen qarakózderimiz úshin bul sport túri biz úreılenetindeı sonshalyqty qaýipti me?
Jalpy, áıelder boksy bastaýyn XVIII ǵasyrdan alady. Londonda paıda bolǵan bul jekpe-jek túri talaı ret syn men synaq nysanyna aınalsa da, búginge deıin jetip qana qoımaı, resmı túrde moıyndaldy. Brıtandyq boıjetkenderdiń bul áýesi birtin-birtin ózge elderge «juǵyp», alǵash ret 2012 jyly Tumandy Albıondaǵy Olımpııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna endi. Bul resmı dáreje boksqa degen qyzdardyń qyzyǵýshylyǵyn tipti arttyryp jibergen tárizdi.
Olımpıada komıtetiniń ózi áıelder boksyn tórtjyldyqtyń basty dodasynyń baǵdarlamasyna qosqan soń, onyń artyq-kem tusyn endi túgendep otyrý artyq ta shyǵar. Sebebi, onyń paıdasy men zııany tarazydan ótken. Desek te, bul sheshimge sport jankúıerleriniń ǵana emes, bilikti mamandardyń arasynda da kóńili tolmaıtyndary bar. Kezinde kásipqoı bokstan álem chempıony bolǵan Marat Mázimbaev kúsh qoldanylatyn sport túrlerine názik jandylardyń barýyn qup kórmeıtinin aıtqan: «Boks bolsyn, aýyr atletıka bolsyn, áıel zatyna jat sala. Ásirese, tabıǵatynan názik keletin qazaq qyzyna. Sportta adam aǵzasyna orasan kúsh túsedi. Al áıel adamnyń alǵashqy paryzy – ómirge bala ákelý. Osy turǵydan alǵanda sporttyń bereri kóp bolmasa kerek».
Mázimbaevtyń pikirin qoldaıtyndar az emes. Biraq bul sózder qyzdarǵa toqtaý bolyp jatqan joq. О́ıtkeni, burymdy boksshylardyń synaıtyndarǵa aıtatyn óz ýájderi bar. Ata-anasynyń keńesimen aldymen kúreske baryp, sonan soń bapkerlerdiń shaqyrtýymen qolyna bylǵary qolǵap kıgen Lázzat Kúngeıbaeva densaýlyqqa qalaı kútim jasaýyń ózińe baılanysty, degendi alǵa tartady. «Sporttyń densaýlyqqa zııany bolý-bolmaýy adamnyń ózine ǵana baılanysty. Bokstaǵy jaraqat uldarda kóbirek kezdesedi, ol dýlyǵany sheshkendikten. Al ózim biletin qyzdar arasynda aýyr jaraqat týraly estigen joqpyn. Negizinen qorǵanysqa kóbirek kóńil bólip, aıaqta jaqsy qımyldasań, jaraqattan da aman bolasyń. Boksty óner deıtini de sondyqtan. Ázirge óz basym bokstyń paıdasy bolmasa, zııanyn kórgen joqpyn», deıdi Álem chempıony.
Jalpy, boks ta aqyldylarǵa arnalǵan sport túri. Mamandar jattyǵý kezinde árbir qımylyńnyń naqtylyǵyna matematıkalyq formýla sekildi kóz jetkizip otyrý arqyly soqqynyń kúshin jáne qarsylasyńnyń áreketterin logıkalyq túrde boljaýdy úıretetinin aıtady. Bul – paıdaly tusy. Degenmen, dárigerler medaldiń de eki jaǵy bolatynyn umytpaýdy eskertýmen keledi. Onyń saldary aǵzadaǵy gormonaldy aýytqýlardyń, tıisinshe minezdiń ózgerýine ákep soǵýy múmkin. Keı boksshy qyzdardyń náziktikti umytyp, túr-álpeti de, kıim kıisi de uldarǵa uqsap ketýi osyǵan baılanysty kórinedi. Biz quramadaǵy qyzdardyń densaýlyǵy qalaı baqylanyp, olardyń mundaı ózgeristerden qanshalyqty saqtandyrylǵanyn bilý maqsatynda respýblıkalyq Boks federasııasynyń ǵylymı-keshendi toby boıynsha úılestirýshisi Ǵalııa Bilálovamen tildestik. Ǵalııa Nurbekqyzy ulttyq qurama sapyndaǵy qyzdar turaqty túrde tolyq medısınalyq tekseristen ótip turatynyn, sondyqtan, ýaıymdaýǵa esh sebep joq ekendigin aıtyp sendirdi. «Kóptegen sport túri sekildi əıelder boksyna da resmı ruqsat berilgen. Bul sheshimge jaýapty mamandar máseleni búge-shegesine deıin zerttep baryp kelip otyr. Medısınanyń damýy, rasıondyq úderistiń júıege qoıylýy kópshilik oılaıtyn qaýip-qaterden saqtaıdy. Onyń ústine, boks adam boıynda senimdilik, maqsatqa umtylý, erik-jiger, ómirge qushtarlyq sekildi qasıetterdi tárbıeleıdi. Medısınalyq úılestirýshi retinde bokstyń zalalsyz sport bolýyn qadaǵalap otyramyn. Ol úshin turaqty túrde medısınalyq tekserister ótkizemiz.
Bizde ǵylymı-keshendi top jumys isteıdi. Onyń quramyna myqty dárigerler, zerthanashy, fızıolog kiredi. Báriniń biliktilik dárejeleri bar. Biz sportshylarymyzdyń tym kóp jattyǵý jasamaýyn da eseptep otyramyz. Bul degenimiz, aǵzanyń fýnksııalyq damýy degendi bildiredi. Fızıkalyq qana emes, emosııalyq turǵyda da aýyrtpalyqtar baryn baıqasaq, jattyǵýdy azaıtyp, tepe-teńdikti saqtaýdy qolǵa alamyz.
Əlem chempıonattary men Olımpııa oıyndaryndaǵy arýlarymyzdyń kórsetkishteri bokstyń elimizdiń barlyq óńirinde qarqyndy damýyna serpin berdi. Nazym Qyzaıbaı ne Valıa Halzovany alaıyqshy, kim olardy aýrý ne ul sekildi dep aıtady?! Nəp-nəzik, ári sondaı sulý bola turyp el mereıin asqaqtatyp júr», deıdi Ǵalııa Nurbekqyzy.
Elimizde áıelder boksyna jol ashqandardyń biri, búginde ózi shákirt tárbıelep júrgen Nargúl Ábýtálipovany sózge tarttyq. Nargúl jubaıy ári belgili boksshy Qanat Ábýtálipov ekeýi eki ul tárbıelep otyr. Qazaqtyń sanyn áli de kóbeıtýdi kózdeıdi.
«Biz úıde tórt apaly-sińlilimiz, bárimiz de sportqa, jekpe-jek túrlerine úıir bolyp óstik. Sonda «bolashaq anaǵa bul jat sport, qyz bala sekildi júrgenderiń durys», degen sózderdi talaı ret estidik. Al qazir bárimizdiń otbasymyz, bala-shaǵamyz bar, ápkelerim tórt baladan ósirip otyr, mende ǵana ázirge eki ul, sátin salsa, qazaq sanyn kóbeıtkimiz keledi. Bokspen shuǵyldansań, bulshyq et, dene qalpyń, oıyń – bári qalypta bolady. Árıne, neni bolsyn ýaqytpen, shegimen isteseń, jaraqattan da, qıyn jaǵdaılardan da qorǵana alasyń. Ýaqtyly tamaq, uıqy, jattyǵý qadaǵalanyp otyrýy qajet», deıdi Nargúl.
«Al syrtqy kelbetke keletin zııannan qalaı qorǵanady?» degen saýalǵa ol bylaı dep jaýap berdi: «Bizdiń qolǵaptarmen muryn buzbaq túgili, aýyr jaraqat keltire almaısyń. Ádette qabaq jarylý men muryn syný baspen soqtyǵysqanda ne shyntaqpen urǵanda bolady. Qyzdardyń soqqylary da sonshalyqty aýyr emes. Boksty kúsh synasý degennen góri, oıynǵa kóbirek keledi der edim. Munda kim kimdi aldap ótip, jyldamdyq tanytatyny mańyzdy. Boksqa qaraǵanda karate men taekvondonyń zııany kóbirek, ózim úsheýimen de shuǵyldanǵan soń aıtyp turmyn.
Al bolashaǵynan zor úmit kúttiretin Nazym Ishanovanyń anasy Svetlana Ishanova qyzynyń bolashaǵy úshin alańdamaıtynyn, qaıta bokspen shuǵyldanǵaly onyń aýrý-syrqaýdy múlde umytqanyn aıtady.
– Bastapqyda qyzymnyń boksqa baryp júrgenin bilgen joqpyn. Nazym ákesi ekeýi menen muny jasyryp júripti. Bir kúni ákesi shyndyqty aıtqan soń, qyzymmen jaqsylap sóılestim. Onyń óz-ózine senimdi ekendigine jáne alǵan betinen qaıtpaıtynyna kózim jetti. Al qarsy bolý sebebim onyń densaýlyǵyna alańdaǵandyqtan emes, basqa salaǵa barǵanyn qalaǵandyǵymnan edi. Sportshylardy bilemin ǵoı, únemi oqý-jattyǵý jıyndarynda júredi, úıine anda-sanda birneshe kúnge ǵana keledi. Al jaraqatqa kelsek, men bul týraly oılamaımyn. Shúkir, osy kúnge deıin aýyryp dárigerge qaralyp kórgen joq. Medısınalyq kitapshasynda birde-bir jazba joq. Bul osy sporttyń arqasy shyǵar. Onyń ústine, qurama sapynda turaqty tekseristen ótip, mamandar densaýlyǵyn baqylap otyrady. Qazir onyń naqty maqsaty bar, ol soǵan jetý úshin tyrysyp baǵýda, – deıdi Nazymnyń anasy.
Qarap otyrsańyz, qyzdar úshin sporttyń boks túri sonshalyqty qaýipti emes eken. Onyń ústine, áıelder quramasy bolmasa, álemde atoı salyp júrgen kúrzi judyryqty jigitterimiz dúnıejúzilik dodalarǵa qatysa almaıdy. Búgingi bokstyń zańy sondaı. Degenmen de, qyz balany alaqanǵa salyp álpeshteý qanyna sińgen qazaqy túsiniktiń bir túkpirinde «osy qalaı?» degen qarsylyqtyń jatatyny da ras. Osy turǵydan kelgende, qyzdarymyzǵa janymyz ashıdy, árıne. Al sporttyń saıasatymen sanasar bolsaq, qyzdar boksynyń bolashaǵy alda degenmen amalsyz kelisesiń...
Mádına ASYLBEK,
jýrnalıst
ASTANA
