Sórede otandyq baspa ónimderi nege az?

HHI ǵasyr adamzat aldyna úlken tańdaý múmkindikterin týǵyzyp otyr. Solardyń biri – oqyp, izdenýdi qajettilik dep tapqan azamattarǵa, oqýshylar men stýdentterge, jalpy kitapqumar jandarǵa arnalǵan kitap túrleri. Búgingi kúni tehnıka men tehnologııanyń sharyqtap damýy, kitapty aýdıo­nus­qada tyńdap, elektrondy nus­qada jáne qaǵaz betinen oqý­ǵa arnap shyǵarý dástúrin qa­lyptastyrǵan. Mundaǵy aýdıo­ki­taptyń kóptep shyǵýy únemi qo­ly bosamaıtyn, ásirese kólik júr­gizýshiler men zaǵıp jandar úshin erekshe ıgilikti bas­ta­ma bolǵany barshaǵa aıan. Bir ǵa­na mysal, álemge áıgili tenor Andrea Bochellı óziniń noýt­býgine úsh myńnan astam aý­dıo­kitap kóshirip alyp, únemi ki­tap «oqyp» uıyqtaıtynyn aıt­qan eken. Elektrondy kitap túrleriniń paıda bolýy da neshe túrli gadjet qoldanatyn, kitaphana men kitap dúkenderine bas suǵyp, kitap alýǵa múmkindigi bola ber­meıtin azamattarǵa úlken múm­kindik bolǵany aıtpasa da tú­sinikti. Kitaptardyń sıfrlyq júıe­ge kóshirilýi arqasynda bú­gingi kúni oqyrmandarǵa bir paı­dasy – izdegenin qolyndaǵy smar­t­fon men kompıýterden-aq taýyp alyp, kez kelgen jerden súıikti shyǵarmasyn ekrannan oqyp, rýhanı azyq alady. Dese de, kitap, baspa ónimderi zaman kó­shinen qalmaq emes. Osy oraıda, 2013 jyly Japonııa astanasy Tokıoda ót­ken Halyqaralyq kitap jár­meń­ke­sinde jarııa bolǵan myna bir qoǵamdyq saraptama nátıjesi mán berip oılanýdy qajet etedi. The Japan Times qoǵamdyq gazeti jarııalaǵandaı, Japonııanyń «VookLive» kompanııasy kór­me qarsańynda saýalnama júr­gi­zip, kópshiliktiń kitaptyń qan­daı túrin qup kóretinin bi­lýge talpynǵan. Saýalnama ná­tı­jesi boıynsha, 20 men 30 jas ara­lyǵyndaǵy japondardyń 70 paıyzy kitaptyń qaǵaz tú­rin­degi nusqasyn oqyǵandy jaq­sy kó­retinin aıtqan. Al zert­teý­shi­lerdi tań qaldyrǵany, 70-ten asqan adamdardyń qaǵaz-kitapqa qu­marlyǵy jastarǵa qaraǵanda anaǵurlym tómen bolypty. Iаǵnı, jasy 70-ten as­qan japondardyń 50 paıyzy ǵa­na baıaǵysha qaǵazǵa basylǵan ki­tapty artyq sanaıtynyn aıtqan. Demek, kitap máselesinde qart adamdardan góri jastar kon­­ser­va­tızmge jaqyn, ıaǵnı ki­­tap­tyń san ǵasyrlyq dás­túr­li tásilmen taralǵan túrin qol­daı­ty­nyn bildirip, taǵy bir úl­ken zertt­eý jumysyna negiz bo­lar­lyq suraq týdyrǵan. Sonymen, tehnıkasy myqty damyǵan, robottyń neshe túrin shyǵaryp, elektrondy-sıfrlyq quraldardyń qııal jetpes jańa túrlerin qoldanysqa engizip jatqan Japonııa jastarynyń ózi kitaptyń qaǵaz túrindegi nusqasyn oqyǵandy artyq sanaıdy. Al bizde she? Biz daqpyrtqa erip, kóptegen gazet-jýrnaldardy jaýyp, baspa, kitap basý isine de tym nemquraıly qarap ketken joqpyz ba? Bulaı suraq qoıýymyzǵa ne­giz bar. Bizdiń elimizde ki­tap saýdasymen aınalysatyn mekemelerdiń jyldan-jyl­ǵa qysqarýy osy sózimizdiń al­ǵash­qy dáleli bolyp tabyla­dy. Aı­talyq, 2014 jyly eli­miz­de kit­ap satatyn mekemeler sa­ny 169 bolsa, 2015 jyly ol kór­set­kish 160-qa túsipti. Al 2016 jy­ly ekonomıkalyq daǵ­da­rys ta­ǵy biraz kitap satý me­ke­me­le­riniń jumysynyń toq­taýy­na túr­tki boldy. Al eń óreskeli, eli­­mizdegi ártúrli kitap satý me­ke­melerindegi taýarlardyń, ıaǵnı kitaptardyń 65-90 paıyzy Reseı basylymdary. Bul, álbette, kitap basý isi shabandap, kitap tırajy kemigen elde bos keńistikti basqa eldiń ónimderi toltyryp jatqanyn kórsetedi. Osy oraıda, Qazaqstanda bú­gi­ngi kúni kitaptyń ortasha ta­ralymy 3325 dana bolyp otyr­ǵanyn aıta ketý qajet. Olar­dyń qatarynda nebári 300, 500, 1000, 2000 danamen shyqqan kitaptar da bar. Al tırajynyń kóptigi boıynsha statıstıkalyq kórsetkish bylaı deıdi. Máselen, 2015 jyly 1481 kitap 5 danadan bastap, 100 danaǵa deıingi tı­rajben shyqqan. 1739 kitap 10 danadan bastap 500 danaǵa deıingi taralymmen taraǵan. 631 kitap 501 danadan 1000 danaǵa deıingi tırajben, 1001 kitap 1001 dana men 5000 dana tırajymen, 143 kitap 5001 danamen 10000 dana aralyǵyndaǵy tırajben, 303 kitap 10 001 dana men 50000 dana aralyǵyndaǵy tı­rajben, 62 kitap 50 001 dana men 100 000 dana aralyǵyndaǵy tı­rajben jáne 4 kitap 100 000 da­nadan joǵary tırajben shyq­qan. Bulardyń arasynda eń kóp tı­­rajben shyqqan kitaptar, árı­­ne, bilim mekemeleriniń oqý qu­ral­dary men joǵary oqý oryn­da­rynyń salalyq baspa ónim­deri... Seksen jyldan beri Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq mem­­lekettik kitap pala­ta­sy eli­mizdegi kitap basý isi men ki­tap taralymy máselesin qa­d­a­ǵalap, qazaqstandyq bas­pa óni­mderiniń muraǵat qoryn qa­lyp­tastyrýmen jumys jasap ke­ledi. 2015 jyly bizdiń me­kememizge elimizdegi baspa men baspa isimen aınalysatyn 394 uıymnan 5508 jańa kitap ke­lip túsken. Alaıda, jaryqqa sh­yq­qan kitap tırajdarynyń az­dyǵy, olardyń elimizdiń bar­lyq aımaǵyna jetpeıtini, barlyq kitap satý mekemelerine tús­peıtini endigi urpaqtyń jat ıdeologııanyń shyrmaýyna tú­sip ketý qaýpin týdyrady. Bu­laı deý sebebimiz, eli­miz­degi oqyr­mandardyń qandaı ki­tap­tarǵa qyzyǵýshylyq tany­typ jú­r­genin anyqtaý maq­sa­tyn­da mamandar arnaıy saý­al­na­­ma júrgizgen. Ná­tı­je­sinde, bi­­rinshi oryndaǵy oqyr­man­dar qazaq ádebıetiniń klas­sık­­­terin – Abaı, M.Áýezov, M.Maqataev, I.Esenberlın, t.b. shy­ǵarmalaryn súıip oqıtynyn bil­diripti. Ekinshi toptaǵylar HHI ǵasyrdaǵy qalamgerler – Á.Nurshaıyqov, M.Shahanov, O.Súleımenov, Á.Kekilbaev, Sh.Murtaza, t.b. tulǵalardyń ki­taptaryn yqylaspen oqıdy. Al «Súıikti kitabyńyz qandaı?» de­gen suraqqa kóptegen oqý oryn­darynyń stýdentteri D.Roýlıngtiń «Garrı Potter» tý­ra­ly kitap serııalary men «Abaı jolyn» jáne «Kóshp­en­di­lerdi» ataǵan... Tól ádebıetimizde nebir bi­re­geı týyndylar bola tura, jas­tar­dyń basym kóbiniń «Garrı Potterdi» súıip oqımyn deýi, árı­ne, kóńilge azdaǵan kirbiń uıa­latady... Bizdiń qalamgerlerimiz «Garrı Potter» syndy bala­lar men jasóspirimderdi qy­zyq­tyratyn dúnıeler jazbaı júr me? Álde jazsa da olar­dyń taralymy, nasıhaty az bolyp jatyr ma? Al jas­tarymyz óz týǵan tilindegi áde­bıetpen sýsyndaı almasa, olar­ǵa úlgi-ónege bolarlyq tól áde­bıetimizdiń keıipkerlerin sa­ralap bere almasaq, biz erteń ult­tyq tárbıe, ulttyq salt-sana jal­ǵastyǵy turǵysyndaǵy óz min­detimizdi oryndadyq dep aıta ala­myz ba?.. Árbir jas ózine kitapty serik etip, salmaqty oı men ult­tyq sana qalyptastyryp, izgilikqumar bolyp ósýi úshin eń aldymen kitap saýdasymen aınalysatyn mekemelerdi otandyq ónimdermen tolyq qamtýdy oılastyrý qajet shyǵar?.. Tolqyn SALMENBAEVA, Ulttyq memlekettik kitap palatasy dırektorynyń orynbasary