«Jaqsy kitap óz jarnamasyn ózi jasaıdy»

«Kitap oqylmaıdy!» dep bir, «Bala ertegi tyńdamaıdy!» dep eki, «Internet degen bále boldy!» dep úsh jylap, baıbalammen ótip jatqan ýaqyttyń óteýin kimnen surarsyń... Sál qyńqyldap, mazasy kete bastasa aýzyna emizik qystyrǵandaı qylyp «sotkamyz­ dy» ustata qoıyp, súıikti mýltfılmin seniń kómegińsiz-aq taýyp alǵan balańa qarap masattanyp: «Qazirgi balalar báleniń bárin biledi», dep jónsiz kúlip, jantaıa ketken qamsyz keıpińniń obalyn qaıdan iz­ dersiń... Suhbattasýshymyz «Arýna» baspasynyń bas redaktory Qarlyǵash Baıǵab­ylova­­nyń aıtýynsha, «balam bilip óssin» degen janǵa kitap jetkilikti eken. ...Búgingi áńgime balalar ádebıeti jaıynda. – Qazirgi kezde ýaqyt suranysyna saı jańa qalypta jazyp júrgen av­tor­lar bolǵanymen, el arasynda úl­ken ataqqa jetken, salystyrmaly túr­­de halyqtyq sıpat alǵan balalar áde­bıeti ókilderin ataý qıynǵa tú­se ba­s­taıtyndaı. Búginderi eń kóp oqy­la­tyn, suranysqa ıe avtorlar dep kimderdi aıtar edińiz? – Biz 2000 jyldan bastap qanshama av­torlarmen jumys istedik, qanshama ki­tap shyǵardyq, sonyń bárin tizip shy­ǵý­dyń qajeti joq shyǵar. Kúni keshe dú­nıe­den ozǵan Esken Elýbaı jáne Ádibaı Ta­byldy, Qastek Baıanbaı, Sultan Qa­lı­uly, t.b. avtorlardy búgingi kúnniń su­ranysyna saı jumys istep júr dep aıta alamyn. Onyń syrtynda kóp­shi­likke asa tanys emes avtorlar da bar. Máselen, buryndary kitaphanada ju­mys istegen nemese balabaqshada tár­bıe­shi bolǵan kisiler. Olar aldymen ba­la­lardyń psıhologııasyn jaqsy biledi. Eger jaza alatyn daryny bar adam bolsa, mundaı ortadan shyqqan avtorlar óte sátti dúnıeler bere alady. Aıta ketsem, Jaqsygúl Qaljanova, Elena Krýgova, Sáýle Baınıetova, Tumar Mókeshtegi sııaqty kóptegen avtorlardyń kitaptaryn shyǵardyq. Mysaly, Tumar Mókeshteginiń kitabyn redaksııalaý ońaı bolmady árıne, bastysy, oqıǵanyń zamanaýılyǵy men kóterilgen taqyryptyń ózektiligi, sondaı-aq balanyń túsinigine saı ke­le­tin qarapaıymdylyq bar. Al qa­ra­paı­ym­dylyq – balalar ádebıetine qoı­y­la­tyn eń basty talaptardyń biri. – Balalar ádebıetiniń ózi bir­ne­she satydan turatyny belgili. Árı­ne, al­ǵashqysy balabaqshadan bas­ta­la­tyn­dyǵy anyq. Avtorlarǵa qan­daı talap qoıasyzdar? – Balalar ádebıeti – eń qıyn shy­ǵar­mashylyq der edim. Eresekterge ar­nap jazý bir basqa, onyń ózindik je­ńildikteri bar. Al munda siz dúnıege al­dymen balanyń kózqarasymen qaraı alý­yńyz kerek. Balanyń tilimen sóıleı bi­lý kerek. Bul – óner! Sol sebepti balalarǵa arnap jazatyn avtorlardyń azdaý bolatyny zańdy da. Bul qazirgi tań­da tipti qıyndap ketti dep aıtar edim. Sebebi, buryndary mektep jasyna deıingi balalar ádebıeti, bastaýysh mek­tep oqýshylaryna arnalǵan ádebıet, or­ta mektepke arnalǵan ádebıet dep bólinetin. Al qazir onyń ózi ishteı jiktelip ketti. Jazýshyǵa qoıylatyn talap orasan, ol aldymen zerttep, jazbaq taqyrybyn jan-jaqty bilýi tıis. Má­selen, úsh jastaǵy balanyń tildik qo­ry qandaı, sony bilý kerek. Sosyn, sol sózderdi asa uqyptylyqpen paıdala­na bilýi qajet. Mundaǵy aıtylatyn ár sóz­diń óz orny bolady. Sondaǵy ár sóz­ge ár berip, maǵyna júktep jazýdyń qan­sha­lyqty jaýapkershilik talap etetini aıt­pasa da túsinikti. Sondyqtan, balalar­men kóp ju­mys istegen, sony uqsatyp ja­za ala­tyn avtorlardy tabý – bizdiń eń negizgi min­­detimiz. – Bizdiń balalarymyz tili endi shy­ǵa bastaǵanda kóp jaǵdaıda bu­ryn­­nan kele jatqan «Aıaz ata kelip tur...» dep bas­talatyn tárbıelik máni az­­daý dú­nıe­lerdi jattaıdy. Osy je­ńil-je­lpi taqpaqtardy ózgertetin ýa­qyt ál­­deqashan jetti ǵoı. Siz ana re­tin­de ba­­lalaryńyzǵa qandaı taq­paq usy­nar edińiz? – Bizde «Merekelik taqpaqtar» de­gen kitap shyqty. О́zimiz biletin av­tor­lardyń barlyǵyna usynys tastaldy. Bizge joldanǵan shyǵarmalardyń ishi­nen tańdap-tańdap shyǵardyq. Bul – tilin sol baıaǵy «Aıaz atamen» syndy­ryp júrgen balalardyń jańasha qa­lyp­tasýyna jol asha alatyn jınaq dep oılaımyn. Máselen, Naýryzǵa baı­lanysty: «Búgin jańa kún keldi, Búkil álem gúldendi Naýryz toıy – bereke, Qutty bolsyn mereke!» – degen taq­paq tárbıelik máni jaǵynan da, tilge jeńildigi jaǵynan da «Aıaz atadan» áldeqaıda joǵary tur dep oılaımyn. Mundaı taqpaqtar joq emes, bar. Sony ornymen paıdalana bilsek bolǵany. – Kitap dese, taralymnyń je­tim­sizdigi qosamjarlasa júretini bar. Kom­­mersııalyq uıym retinde siz­der­de bul másele belgili bir jolǵa qoı­ylǵan shy­ǵar dep oılaımyn... – Taralym máselesin kóp jaǵdaıda baǵa sheship jatady. Mysaly, Qazaq­stan­­da kóptegen kitap az taralym­men shyǵady. Sodan keıin, onyń baǵasy qym­battaý bolyp jatady. «Orys tilin­degi kitaptar qazaq tilindegi ki­tap­tardan nege arzan?» dep surap ja­­tady bizden. Reseıden shyǵatyn ki­t­ap­t­ar óz ishinde ǵana emes, TMD kó­l­eminde taralady. Bir shyǵarǵanda 100 myńdap shyǵady. Naryqtyń zańdylyǵyn bilesiz, taýar neǵurlym kóp bolsa, baǵasy sonshalyqty tómen bo­lady. Kitap naryǵyna shyǵý úshin, kit­aptyń qunyn durys belgileý kerek. Germanııada jaqsy bir zań bar, baspa ózi shyǵarǵan kitaptyń eń joǵary baǵasyn belgileıdi. Eshqandaı kitap dúkeni belgilengen baǵadan asyryp sata almaıdy. Bizde ondaı zań joq, ókinishke qaraı. Baǵa belgileýde kitap dúkenderi baspalarǵa baǵynbaıdy. Bastysy, olar bizden satyp aldy, ary qaraı ózi biledi. Biz olarǵa myna baǵada satyńdar dep aıta almaımyz. – Biraq, olarǵa da taýarynyń ót­ke­ni kerek shyǵar? – Árıne, dúkender de naryqtan asyp esh­qaıda kete almaıdy. О́tkizý úshin qol­dan kelgendi jasaıdy. Dese de, arnaıy ba­qy­laý bolmaǵan soń, ortasha baǵa basqa elder­men salystyrǵanda áldeqaıda jo­ǵa­ry bolyp keledi. Kórkem shyǵarmalarǵa degen su­ra­nystyń azaıýy da taralymnyń tó­men­deýi­ne basty sebep. О́ıtkeni, basym kóp­shiliktiń áleýmettik deńgeıi qymbat ki­tap satyp alýǵa jete bermeıdi. Basqa bir prob­lema qysyp turýy múmkin, kitapqa aqsha qımaı qalady. Odan keıingi taǵy bir másele, kóptegen ata-ana balala­ry­na kórkem shyǵarma oqytqannan góri, naqty bilimin damytýdy, shet til­de­rin ıgertýdi, ártúrli úıirmelerge be­rýdi aldyńǵy orynǵa qoıady. Bul jaǵ­daı kitaptyń oqylýynan da seziledi. Aı­ta­lyq, tanymdyq, ensıklopedııalyq ba­ǵyt­taǵy, logıkalyq suraqtarǵa qu­ryl­ǵan kitaptarǵa suranys joǵary. – Kórkem shyǵarmaǵa suranystyń tómendigin nemen túsindirýge bolady? – Munyń sebebi, mektep baǵ­dar­la­masynda oqylatyn shy­ǵar­malardyń óz­germeýinen. Baıaǵy avtorlar sol qal­­py tur, búgingi avtorlardyń jańa shy­ǵar­malary engizilmegen. Qazirgi aqyn-jazýshylardyń kitaptary 2000 danamen shyǵady, ol Qazaqstannyń barlyq túk­pirine jete almaıdy. Biren-saran oqyrman kórýi múmkin, biraq bul taralym jappaı oqylýǵa óte azdyq etedi. Mektep baǵdarlamasyna enbegen soń, ustaz­dar da qyzyǵýshylyq tanyta qoı­maıdy. Al oqýshylar mektepte oqy­maǵ­an kitapty keıin de oqı qoıady degenge se­ný qıyn. Bul – ádebı kórkem shyǵarmaǵa múlde sura­nys joq degen sóz emes, árıne. Biz kitap­tardyń ótimdiligine qarap saraptama jasaımyz, arnaıy zertteýler júrgizemiz. Sondaǵy baıqalatyny – ádebı kórkem týyndylardyń ishinde ertegiler kóp oqylady. Halyq aýyz áde­bıeti. Avtorlyq ertegilerdi de usynamyz, biraq ol halyqtyq ertegilerge qaraǵanda tómendeý. Onyń sebebi de muǵalimderge tikeleı baıla­nys­ty. Aldymen, ustaz izdenbese, bas­qa da shyǵarmalardyń bar ekenin oqý­shy qaıdan biledi? Álbette, ata-baba­myz­dan beri kele jatqan ertegilerdiń ja­­nymyzǵa bir taban jaqyn bolyp tu­ra­­tyny túsinikti, qanymyzǵa sińgen. De­gen­men, sol baıaǵy murany ǵana qa­na­ǵat tutyp otyra berýge bolmaıdy ǵoı. Son­dyqtan, bala tárbıesine mektep­ten tys ýaqytta ata-analardyń kúsh salýyna týra keledi. Bizdiń min­de­ti­miz de – osyndaı suranystardy qana­ǵat­t­­andyrý. – Osy máseleler boıynsha qan­daı da bir avtorlarǵa tapsyrys bere­siz­der me? – Biz tek búgingi avtorlarmen ǵana emes, burynnan kele jatqan qazaq bal­a­lar ádebıetiniń altyn qoryna engen shy­­ǵarmalardy shyǵarýmen de aınalysa­myz. Mysaly, bizge kerek taqyryp bu­ryn jazylǵan, moıyndalǵan bolsa, on­da ózderiniń (nemese muragerleriniń) ruq­sa­tymen qaıta basyp shyǵaramyz. Eger on­daı daıyn ónimder bolmasa, avtorlarǵa tap­syrys beremiz. Bizge eń aldymen kitaptyń ótimdiligi kerek. Biz kitap shyǵarardan buryn arnaıy zertteımiz, aqyldasamyz. Mektep baǵ­darlamasynda bar ma, joq pa, oǵan q­a­ra­­maımyz. Avtorlardyń da ataq-dárejesi ma­ńyzdy emes. Baspaǵa kelip túsken shy­ǵar­malar birneshe satydan turatyn sarap­tamadan ótedi. Jaraıdy degenderin ha­lyqqa usynamyz. Alǵash­qy­sy kóp jaǵdaıda 5000 danamen shy­ǵady. Taralym odan tómen bolsa, baǵa qymbattaıdy jańa aıttym. Eger al­ǵashqy shyǵarylym jaqsy ótse, qaı­talap bastyramyz. – Baspagerdiń eń negizgi ustanymy qan­daı? – Shyǵarǵan kitaptyń sórelerde qa­lyp qalmaýy. О́tpeı qalatyn kitaptardy shyǵarmaýǵa tyrysamyz. Qatelesken kezder de bolady, árıne. Biraq, ol óte sırek jaǵdaı. Keıbir kitaptar bolady, bastapqyda jaqsy ótedi, sosyn toqtap qalady. Buny kitaptyń synaqtan ótetin ýaqyty deýge bolady. Arada bir jyl nemese odan da kóp ýaqyt tynyshtyqtan keıin qaıtadan suranys paıda bolady. О́ıtkeni, bireýden bireý «osyndaı jaqsy kitap bar» degendi estıdi. Kitap saý­dasynyń bir ereksheligi osy, jaqsy kitap óz jarnamasyn ózi jasaıdy. Mun­daı kitaptyń ǵumyry uzaq bolady. Buryn biz oqyǵan jáne osy kúnge deıin eskirmeı kele jatqan shyǵarmalar sııaqty... – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Almas NÚSIP, «Egemen Qazaqstan» ALMATY