Saıası júıeniń jańarýyna bastaıdy

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Nursultan Nazarbaevtyń 25 qań­tardaǵy Úndeýiniń negizgi ustanymy bılik tarmaqtarynyń arasyndaǵy ókilettikterdi qaıta qarap, qajettilikke baılanysty el Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý bolatyn. Zań jobasyn qoǵamdyq talqylaýǵa bir aı ýaqyt berilgenin biz bilemiz. El talqylaýyna túsken konstıtýsııalyq reformanyń negizgi maqsaty – Qazaqstan Prezıdenti ókilettikteriniń bóligin parıtetti negizde Úkimet pen Parlamentke berý. Bul – zańdy qubylys, ol jaıynda Prezıdenttiń ózi birneshe ret atap aıtqan bolatyn. Usynylyp otyrǵan óz­geris­terge sáıkes, Mınıstr­ler Kabınetine, ıaǵnı Úki­met­ke ekonomıka sala­syn­d­a kóbirek ókilet­tikter beri­ledi. Prezı­dent aıtqan­daı, bul memlekettiń óziniń damý kezegindegi zaman tala­by­nyń zańdylyǵy jáne ol Respýblıkamyzdyń saıası damýyn jańa kezeńge shyǵa­ra­dy. Elbasy aıtqandaı, Bes ıns­­tı­týttyq reformanyń biri Úkimettiń budan da ashyq jumysyn qarastyrdy. Osy­laısha, memlekettiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq saıa­saty­nyń, onyń qorǵanys qabi­leti­niń, qaýipsizdiginiń, qoǵam­dyq tártipti qamtamasyz etý­d­iń negizgi baǵyttaryn ázir­leý jáne olardyń júzege asy­ry­lýyn uıymdastyrý Qazaq­stan­nyń Úkimetine beriletin bolady. Eger buryn Úkimet memle­kettik baǵdarlamalardy tek daıyndaǵan bolsa, endi ózi daıyndap, bekitip, júzege asyrady. Bul jaǵdaıda Úki­mettiń usynystaryna Prezı­denttiń kelisimi qajet bolady. Osy jerde, sózsiz atqarýshy bıliktiń róli kúsheıedi, daıyn­dalǵan memlekettik baǵ­dar­lamanyń júzege asyrylýyna atqarýshy organ Parlamenttiń aldynda jaýap beretin bola­dy. Usynylyp otyrǵan ózge­ris­­terge sáıkes, Úkimettiń ózi­ne onyń quramyna kirmeıtin orta­lyq atqarýshy organdardy qurý men taratý quqyǵyn ıele­nip jáne olardyń basshylaryn taǵa­ıyndaý jáne bosatý quqyǵyna ıe bolady. Sonymen birge, Úkimet Prezıdenttiń kelisimimen mem­lekettik bıýdjet esebi­nen qamtylatyn bar­lyq or­gan­dardyń qyzmet­ker­leri úshin tóleýdi qarjy­lan­dy­rý­dyń biryńǵaı júıesin bekitýge múmkindik alady. Úkimet basshysy Prezıdent pen Parlament Májilisine Úkimettiń basty baǵyttaǵy qyzmetteri men barlyq jaýap­ty sheshimderi týraly baıan­daıtyn bolady. Bizdiń oıy­myzsha, Úkimet róliniń kúsheı­tilýimen jergilikti atqarýshy organdardyń da mańyzy artady. О́ıtkeni, Úkimettiń baǵ­­darlamalaryn jergilikti deńgeıde júzege asyratyn – dál sol memlekettik organdar. Atap ótetin jaǵdaı, osy­nyń bári birikkende atqa­rý­shy bıliktiń jáne olar­dyń basshylarynyń jaýap­ker­shiligi kúsheıip, mańyzdy, kúndelikti ekonomıkalyq damý tapsyrmalaryn oryndaý­ǵa qajetti ókilettiktermen qam­tylady. Mundaı aýqymdy ókilettikter Úkimettiń jáne onyń músheleriniń jaýap­kershiligin arttyrady. Bul – básekege qabiletti ult­tyq ekonomıkanyń damýyna jáne qalyptasýyna baǵyttal­ǵan memlekettik saıasattyń qı­syndy jalǵasy. Elbasynyń Úndeýi jarııa­lanǵan kúnnen bastap, el Konstıtýsııanyń 26-babyna usynylyp otyrǵan ózgerister qoǵamnyń erekshe nazaryn aýdartty. Onyń 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasy­nyń azamattary zańdy túrde al­ǵan qandaı da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustaı alady» delingen. Osyndaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary» degen sózderdi «árbir» sózimen aýystyrý usy­ny­lyp otyr. Áleýmettik jelilerde ártúrli pikirler aı­tylýda. Olardyń arasynda aza­mattyq belsendiler, qoǵam qaı­ratkerleri, saıasatkerler men óner adamdary bar. Muny osy ózgeristerdiń mán-maǵy­nasyn zańdy turǵydan tolyq túsinbeýden týyndap otyrǵan jaǵdaı dep oılaımyz. Men zańger retinde 26-bapqa en­gi­zýge usynylǵan ózge­ris­ter sheteldikterdiń jáne aza­mattyǵy joq tulǵalardyń teńdigin, menshik quqyǵyn qorǵaýdy ádiletti qamtama­syz etýge baǵyttalǵan, biz­diń mem­­le­ketimizdiń ınvestı­sııa­lyq klımatyn jaqsartýdy kóz­deıdi jáne der kezinde jasalyp otyrǵan qadam dep paıymdaımyn. Qazaqstan Respýblıkasyna óziniń múlkin, nemese qarjy­syn ınvestısııa retinde ákelip otyrǵan shet el azamattary bizdiń elimizde ózderiniń qu­qyqtyq jaǵynan qorǵalyp otyr­ǵanyn sezinýleri kerek emes pe? Respýblıkanyń aza­ma­ty óziniń azamattyǵyna oraı quqyqtarǵa ıe bolyp, min­det­ter atqarady. Qazaq­stan Respýblıkasy Konstıtý­sııa­synyń 12-babyna sáıkes, Konstıtýsııada, zańdar­da jáne halyqaralyq shart­tarda ózgeshe kózdelmese, shetel­dikter men azamattyǵy joq adamdar respýblıkada aza­mat­tar úshin belgilengen quqyq­tar men bostandyqtardy paı­da­lanady, sondaı-aq, soǵan sáı­kes mindetter de atqarady. Osy ereje azamattyq zań­­­na­mada ári qaraı naq­ty­lan­­­ǵan. Qazaqstan Respýb­lı­kasy Aza­mattyq kodeksiniń 12-babyn­da Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń azamattary, basqa mem­le­ket­terdiń azamattary, son­daı-aq azamattyǵy joq adam­dar «jeke tulǵalar» degen uǵymǵa engizilip otyr­ǵanyn zańgerler jaqsy bile­di. Eger osy Kodekste bas­qasha belgilenbese, bul taraý­dyń erejeleri barlyq jeke tulǵalarǵa qoldanylady dep kórsetilgen. Sondyqtan, aza­mat­tyǵy joq adamdar, shet el azamattary quqyqtyq már­tebesi jaǵynan Qazaqstan aza­mattarymen teń jáne birdeı negizde mindetterge de ıe. Osy aıtylǵan ereje Azama­ttyq kodekstiń 3-babynyń 7-tar­maǵynda jazylǵan. Eger zań qujattarynda ózge­she kózdelmese, sheteldik jeke jáne zańdy tulǵalar, son­daı-aq azamattyǵy joq adamdar azamattyq zańdarda Qazaq­stan Respýblıkasynyń azamat­tary men zańdy tulǵalary úshin qandaı quqyqtar men mindetter kózdelse, naq sondaı quqyqtarǵa ıe bolýǵa quqyly jáne sondaı mindetterdi oryn­daýǵa mindetti dep kórsetilgen. Bizdiń oıymyzsha, ózgerister osylardy eskere otyryp en­gizilýde. Bul Konstıtýsııada osyǵan deıin bar bolǵan kepildikterdi naqtylaý, al quqyqtyq qatynasta eshteńe ózgermeıdi. Endi jer máselesine qatys­ty qysqasha toqtala kete­ıik. Qazir qoldanystaǵy zań­na­malarǵa júginsek, jer múlik bolyp esepteledi. Biz­diń oıy­myzsha, bul jerde joǵa­ryda atalǵan 26-bapqa baı­la­nysty eshqandaı suraq­tar týyndamaýy kerek. Eger Azamattyq kodekstiń 115-babyna súıensek, onda aza­mat­tyq quqyq obek­tileri­niń túrleri kórsetilgen. Múliktik ıgilikter men quqyqtarǵa (múlikke) zattar, aqsha, sonyń ishinde shet el valıýtasy, qar­jy quraldary, jumys, qyz­met, shyǵarmashylyq-ıntellektýaldyq qyzmettiń obektige aınalǵan nátıjeleri, fırmalyq ataýlar, taýarlyq belgiler men buıymdy dara­lan­dyrýdyń ózge de qural­dary, múliktik quqyqtar men basqa da múlikter jatady. Keń maǵynada múlikke atal­ǵan obek­tilerdiń barlyǵy jatady. Mundaı tuǵyrnama bizde burynnan qalyptasqan jáne zańgerlerdiń arasynda osyǵan baılanysty tolyq túsinistik bar. Sondyqtan, bizdiń oıy­myz­sha, jerge qatysty máse­lege Konstıtýsııanyń 6-baby, Jer kodeksiniń normalary jáne belgili bir sanattaǵy jeke tulǵalarǵa jer telimin berý­ge zańnamalyq shekteý­leri bar basqa da zańdardyń normalary qoldanylady. Oǵan qosa, qazirgi ýaqytta bizdiń respýblıkamyzdyń eshqan­daı zańnamasynda shet eldiń aza­mattaryna jeke menshikke jerdi berý kórsetilmegen. Osy ýaqytqa deıingi jer boıynsha kóterilgen máseleler tek ony jalǵa berý týraly boldy. Sondyqtan árkimniń zańdy ıelengen múliktik quqyǵyna erejelerdi naqtylaıtyn Kons­tıtýsııanyń 26-babyna engiziletin ózgeristerdiń tolyq jáne zańdy negizdemesi bar dep paıymdaımyz. Ábdimanap BEKTURǴANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin DÚSIPOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń vıse-rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor