Esterińizge salyp ótsem artyq bolmas, aqsha bes túrli qyzmet atqarady: qun ólshemi, aınalys quraly, tólem quraly, baılyq pen qazyna jınaqtaý quraly jáne dúnıejúzilik aqsha. О́kinishtisi, bizdiń ekonomıkamyzda teńgege aqsha retinde eki-aq qyzmet tıesili bolyp qaldy. Ol – aınalys quraly jáne tólem quraly... Ulttyq bank pen Úkimettiń ustanymdarynyń álsizdiginen qazyna jınaqtaý qyzmetterin AQSh dollaryna shaǵyp, «shartty esep birligi» degen ataý engizip, dollardyń shashbaýyn kóterýge jol berildi. Jyljymaıtyn da, jyljymaly da múlikterden bastap nan-tuzǵa deıingi búkil taýar, qyzmetterdiń baǵasy «shartty esep birligi» – AQSh dollarymen eseptelip baryp, teńgege aıyrbas baǵamymen aýdaryp baǵalanǵan dáýir boldy. Nátıjesinde kópshilik óz tabysyn joǵaltpaı saqtaý úshin dollarǵa senim artýǵa kóshti. Túsken tabysyn dereý dollarǵa aınaldyrmasa alańdap, oıyn-kúlkiden aırylatyn kúıge jetti. Mine, bul teńgeniń dollarǵa shaqqanda qunsyzdanýynyń negizgi sebebine aınalady. Onyń ústine qazaqstandyq bankterde shet el valıýtasymen depozıt ashýǵa ruqsat etilip, salymdarǵa esep sharttary boıynsha 3 paıyzdyq ósim kepildendirildi. Endi máselege tereńirek boılaý úshin teńge men dollar ara salmaǵyn anyqtaıtyn suranys pen usynys kólemderin qarastyryp, osyǵan sáıkes osy eki valıýtaǵa degen suranys pen usynys kólemin anyqtaıtyn faktorlarǵa toqtalaıyq. Áýeli «Dollarǵa degen suranysty jasaıtyndar kimder?» degen suraqqa jaýap berelik. Eń aldymen, bul – syrttan taýar ákeletin ımport úlesi. Shet eldegi óndirýshiler bizden barǵan satyp alýshylarǵa óz taýarlaryn teńgege satpasy túsinikti. Endeshe, zańdy da, jeke tulǵalar da óz teńgelerin dollarǵa aıyrbastap baryp, shet elge taýar alýǵa sapar shegedi. Ekinshi, dollarǵa suranys týdyratyndar – shet elge oqýǵa, issapar, demalys, emdelý, saıahattaý sııaqty sebeptermen jol júretin azamattar. Úshinshi top – bular óz bolashaǵyn Qazaqstanmen baılanystyrmaıtyn, «júk ústinde otyrǵandar». Olar shet elderden úı-jaı, ıahta, vılla satyp alý úshin teńgelerin dollarǵa aıyrbastap, dollarǵa degen ústeme suranys týdyrady. Tórtinshi top – bul qarapaıym kópshilik. О́ziniń teńgemen tapqan-taıanǵany qunyn joǵaltyp alady-aý dep alańdap, teńgeniń qunsyzdanýynan, ınflıasııadan, devalvasııadan ábden jaýyr bolǵan halyq. Qolyna túsken az aqshasyn dereý dollarǵa aıyrbastap baryp sabyr tabatyndar... Endi dollardy usynýshylarǵa sıpattama berelik, Alǵashqy dollar usynysyn qurýshylar shet elge taýar satýshy – eksporttaýshylar. Olar shet elde dollarmen saýda jasap, túsken tabysyn elde teńgege aıyrbastap, dollardy ótkizip teńgege suranys týdyratyndar bolyp tabylady. Neǵurlym eksport kólemi mol bolsa, soǵurlym teńgeniń mártebesi ósip, dollar beıtaraptanady. Ekinshi dollar usynysyn quraıtyn top: shet elden bizdiń elge oqýǵa, issaparmen kelgender, týrıster, demalýshylar men emdelýge kelgender. Bular ózderimen dollar ala kelip, kúndelikti qajettilikterin óteý úshin teńgege aıyrbastaýshylar, ıaǵnı teńgege suranys týdyrýshylar. Bul topta, ásirese, týrısterdiń róli erekshe. Keshe ǵana dollardyń quny 336 teńgeden 328 teńgege túsýi – Almatydaǵy Ýnıversıadaǵa kelgen 2 myńnan astam qonaqtardyń áseri. Úshinshi top shet elden bizdiń elge qonys aýdarýshylar, oralmandar jáne Qazaqstan azamattyǵyna ıe bolýshylar. Olar da shet el valıýtasyn elge ákelip, teńgege aıyrbastaıdy. Teńgeniń qadirin onyń baǵamyna úshinshi dúrkin ózgertý engizilgen 2015 jyldan keıin ǵana Ulttyq bank moıyndaı bastady. Dollarsyzdandyrý qajettiligi jarııalandy. Qazaqstan bankterine dollarlyq depozıtterge beriletin jyl saıynǵy syıaqyny 3 paıyzdan 2 paıyzǵa shegerdi. Al kerisinshe, teńgedegi salymdardyń jyldyq syıaqysy 14 paıyzǵa kóterildi. Alaıda, bul qomaqty bolyp kóringenimen, 2015 jylǵy ınflıasııa deńgeıi 13,5 paıyz bolǵanyn eskersek, mundaı memlekettik teńgeni qoldaý sharasy mardymsyz – teńgelik depozıt 0,5 paıyz ǵana tabys ákeldi, al dollar depozıti 2 paıyz tabys bergenin kóremiz. Saıyp kelgende, teńgemizdiń qundylyǵy – ekonomıkamyzdyń damý dárejesiniń, dúnıe júzindegi halyqaralyq bedeliniń kórsetkishi. Eksport qýatty bolsa, shet elden týrıster aǵylyp kelip jatsa, al halqymyz alańsyz óz tabysyn teńgemen eseptep, utylmaı jıǵan-tergeniniń qunyn joǵaltpaı, bankke teńgemen salyp, ınflıasııadan tys 3-5 paıyz túsim túsirse, onda teńgemizdiń dollarǵa shaqqandaǵy qundylyǵy arta túseri anyq. Bul óz kezeginde elimizdegi makroekonomıkalyq turaqtylyqqa muryndyq bolar edi.
Jangeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
