Kaspıı forýmy kóp úmit kúttiredi

Qazaqstan úshin bıyl Kaspıı teńizi arqyly shektesetin Kaspıı mańy elderi memleket bas­shy­larynyń besinshi sam­mıtin ótkizý mańyzdy ári eleýli oqıǵa bolmaq. О́t­ken jyldyń jazynda Ázer­baı­jan, Qazaqstan, Reseı, Iran jáne Túrik­men­stannyń syrtqy saıa­sat vedomstvolarynyń bas­shy­lary kezekti ret kezdesip, Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaýǵa qa­tys­ty birjaqty sheshim qa­byldaı almaǵany esi­mizde. Sondyqtan da, osy jaǵ­daıǵa baılanysty bes mem­leket basshylarynyń qatysýymen sammıt ótkizý belgisiz merzimge keıinge qaldyrylǵan edi. Sarapshylar pikirine súıensek, aıtýly jıynǵa ázirlik jumys­tary­nyń bastalyp ketýine baılanysty, atalǵan sammıttiń bıyl ótýi ábden múmkin. Sebebi, Kaspıı teńiziniń quqyq­tyq mártebesi týraly Konven­sııa jobasy jónindegi Kaspıı mańy memleketteri Syrtqy ister mınıstr­leriniń orynbasarlary deń­geıindegi Arnaıy jumys toby­nyń 48-otyrysy Ázerbaıjan asta­na­synda 25-26 qańtarda ótkeni bel­gili. Al Ázerbaıjan SIM bas­pa­sóz qyzmetiniń taratqan málim­demesinde jıynǵa Ázerbaıjan Syrtqy ister mınıstriniń oryn­basary Halaf Halafov, Qazaq­stannan SIM-niń Erekshe tapsyr­malar boıynsha elshisi Zúlfııa Aman­jolova, Iran Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Ibra­gım Rahımpýr, Túrikmenstan Pre­zı­denti janyndaǵy Kaspıı máse­leleri boıynsha memlekettik kásip­oryn basshysy Mýrad Atadjanov pen Reseı Prezıdentiniń sheka­ra­ny delımıtasııalaý jáne demar­ka­­sııalaý jónindegi arnaıy ókili Igor Bratchıkov bastaǵan delega­sııalar qatysqan. Ázerbaıjan Syrtqy ister mı­nıstriniń orynbasary Halaf Halafov óziniń sózinde Kaspıı mańy elderi memleketter basshylary men Syrtqy ister mınıstrleri deń­geıindegi mundaı kelissóz júr­gizý – taraptardyń ustanymyn edáýir jaqyndatyp, nátıjeli jetis­tikter ákelgenin bildirgen. Son­daı-aq, ol kezekti sammıtti ótkizý qar­­sańynda Konvensııa joba­syn­daǵy barlyq negizgi kelisim­der­di bekitýde Kaspıı mańy elderi serik­testigi men keleshektegi óz­ara áriptestiginiń jan-jaqty qu­qyq­tyq negizin qurý maqsaty kóz­delýi tıis ekendigin de atap ót­ken. Osy­laısha, ázerbaıjandyq BAQ máli­met­teriniń dereginshe, dele­ga­sııa ókil­deri kelissózder qory­tyn­dy­sy­na oń baǵa berip, otyrys­ty jo­ǵa­ry deńgeıde uıymdas­tyr­ǵany úshin Ázerbaıjan tarapyna zor al­ǵys­taryn bildirgen. Osy deń­geı­de­gi Arnaıy jumys tobynyń endi­gi kez­desýi Túrikmenstanda uıym­das­ty­­ry­­lady dep kútilýde jáne onyń óte­­tin merzimi dıplomatııalyq je­li­­ler boıynsha kelisiletin bolady. Sonymen qatar, jaqynda Kas­pıı ekonomıkalyq forýmyn qurý ıdeıasyn Túrikmenstan bıli­gi de il­ge­ri­letetindigi belgili bol­dy. «Kas­pıı ekonomıkalyq forý­myn qurý úkimetaralyq jáne isker­lik top ókilderi arasynda kelis­sóz­der júr­gizýde tıimdi áreket alańy bola­dy» dep habarlady Túrik­men­stan­nyń memlekettik aqparat agenttikteri. Al ázerbaıjandyq «trend.az» por­talynyń habarlaýynsha, mun­daı forým qurý álemdik bız­nes pen halyqaralyq bedeldi uıym­darmen tabysty baılanys ornatýǵa múmkindikter beredi. Este­rińizde bolsa, osydan 3 jyl buryn Astra­handa ótken Kaspıı mańy mem­leketteri basshylarynyń sam­mıtin­de Túrikmenstan Pre­zıdenti Gýr­ban­gýly Berdymuhamedov tara­pynan osyndaı naqty usynys­tar aıtylǵan bolatyn. «Búginde Túrikmenstan Kas­pıı mańy elderi arasyndaǵy saýda-eko­nomıkalyq baılanys pen ár­­tar­ap­tanǵan keń aýqymdy qor qurýdy, energetıkalyq, ın­dýs­trııaly jáne Kaspıı aımaǵy arqyly júzege asyrýǵa bolatyn kólik-tranzıttik áleýetti damytý sııaqty salalardy jappaı qol­daýǵa beıil tanytýda. Mine, bul Eýrazııa ortalyǵynyń geo­saıa­sı jáne ekonomıkalyq aımaq retin­de belsendi damý retinde moıyn­dalǵany» dep jazdy túrikmen­stan­dyq BAQ. Jalpy, mundaı jaǵdaı Kas­pıı aımaǵyna tartylatyn ın­ves­tısııa kólemin arttyryp, on­daǵy beıbit maqsattaǵy qarym-qaty­nas­tardyń ıntegrasııalanýyna zor múmkindikter beredi. Onyń ústine, sońǵy jyldary Kaspııdiń quqyqtyq mártebesin aı­qyn­daýǵa qatysty máselede belgili bir deńgeıde ilgerileýshilik aıqyn ańǵarylýda. Ásirese, qazaq­standyq maman Lıdııa Parhomıchık­tiń aıtýynsha, Kaspıı teńiziniń már­tebesin aıqyndaýda barlyq múd­deli memleketter máselege qatysty al­ǵash­qy kezdegi ustanymdaryn ó­z­gert­­ken. Sonyń ishinde jumsaq saıa­sat us­ta­ný Reseı, Ázerbaıjan jáne Qa­zaq­­stan tarapyna tán. Al sa­rap­­shy­lardyń pi­kirinshe, sońǵy jyl­dary mundaı qadam­ǵa Túrik­mens­tan tarapy da oń qabaq tanyta bas­ta­ǵan. Ásirese, mu­ny 2015 jyly qazaq-túrikmen sek­­to­­ryn­daǵy Kas­pıı teńiziniń she­k­a­ra­­syn bólý tý­ra­ly Qazaq­stan-Túrikmenstan kelisi­mi­niń ra­tı­­fı­ka­sııalanýynan da baıqaýǵa bolady. Alaıda, bul máselede Iran tara­­­py­nyń ustanymy áli de bolsa óz­geris­siz kúıde qalyp otyr. Tipti, keı­bir mamandar halyqaralyq sank­­sııa­lardan bosatylǵan soń, Tege­ran­nyń ustanymy jumsarýy múmkin dep kútken de bola­tyn. Qalaı desek te, Iran bıligi áýeldegi Quqyqtyq mártebe týraly kon­ven­sııaǵa qol qoıý máselesinde mámilege kelmedi. Kaspıı mańy elderiniń basshy­lary sammıtine daıyndyq qolǵa alynýyna baılanysty, búgingi tańda Kaspıı taqyryby qaıta kún tártibine shyǵyp otyr. О́tken jyly uıymdastyrylýy tıis sammıttiń bıylǵa qalýyna oraı, taraptar kezdesýde memleketter basshylary nátıjeli sheshimge kelýi úshin bir-biriniń «janasý núktelerin» dóp basýǵa baryn salýda. Sol sebeppen de ótken ap­tada Ashǵabadta Kaspıı mańy el­deri Syrtqy ister mınıstrleri ókil­­deriniń kezdesýi ótti. Alqa­ly jıyn­ǵa Kaspıı aımaǵy el­deri­niń sala­lyq mınıstrleri men vedo­mst­vo­laryndaǵy kásibı jetek­­shi maman­darmen birge bólim basshy­lary da qatysty. Atap aıtqanda, olar­dyń qatarynda Reseıdiń Qar­jy­l­yq damý mınıstrligi men SIM, Irannyń Saýda jáne damý uıymy, Qazaqstannyń Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń ókilderi boldy. Esterińizge sala keteıik, Kas­pıı teńiziniń quqyqtyq márte­be­sin anyqtaýǵa qatysty másele Keńes Odaǵy qulaǵannan keıin kúrt kúsheıdi. Sebebi, KSRO ydy­ra­­ǵan­­nan keıin aımaqta halyq­ara­­lyq quqyqtyq mártebesi bar Ázer­baı­jan, Qazaqstan men Túrik­menstan syn­dy jańa memle­ket­ter paıda bo­lyp, Kaspıı shek­ara­syn bes el ara­synda qaıta bólý qajettigi týyn­da­dy. Túıindi tarqatýdaǵy taǵy bir qıyndyq, halyqaralyq quqyq sala­synda Kaspııdi teńiz nemese kól dep tanýǵa qatysty pikirdiń ár alýa­n­dyǵy da sebep bolyp otyr. Rýslan IZIMOV, saıasattanýshy