Iranǵa sheteldik ınvestııa kólemi arta tústi

Iran men P5+1 elderi (Qytaı, Fransııa, Germanııa, Reseı, Ulybrıtanııa jáne Amerıka Qurama Shtat­tary) Irannyń ıadrolyq baǵdar­lamasy jónindegi 2 jylǵa sozylǵan kelissózderden ke­ıin, 2015 jylǵy 14 shil­dede «Birlesken is-qımyl keshendi josparyna» qol qoı­dy. Keli­simge sáıkes Iran baıy­tyl­ǵan ýran qoryn aıtar­lyq­taı dáre­jede azaıtýǵa kelisti. Al Eýro­palyq odaq (EO) pen Ame­rı­ka Qurama Shtattary (AQSh) Tegeranǵa qarsy sank­sııa­lar­dy alyp tastaý týraly sheshim qabyldady. 2016 jyl­ǵy 14 qańtarda Irannyń keli­simge sáıkestigi Atom ener­gııasy jónindegi halyq­­ara­lyq agenttik (MAGATE) tara­py­nan maqul­dan­ǵan­nan keıin EO jáne AQSh kelisim aıasynda sanksııalardy alyp tastady. Sanksııalardy alyp tastaý týraly kelisim Iranǵa tikeleı sheteldik ınvestısııa (TShI) aǵyndaryn tartý arqyly ekonomıkalyq ósimdi ishinara arttyryp, Irannyń Eýropa elderimen saýda qatynastaryn jaqsartýǵa septigin tıgizdi. Sanksııalardan keıingi kezeń­niń birinshi jylynda Iran 11,8 mlrd dollar kóleminde TShI tarta aldy. Bul kórsetkish 2015 jylǵa qaraǵanda 6 ese joǵary. 2016 jyly aqpanda Irannyń ekonomıka mınıstri Álı Taebnıa Tegeran eldegi qarjy jylynyń sońyna deıin (2017 jyl 20 naýryz) 15 mlrd dollar kóleminde TShI aǵynyn kútýde dep habar­lady. Sonymen qatar, sank­sııalardyń alynýy Iran­nyń shetel bankterinde bógeý qoıylǵan 150 mlrd dollar­lyq aktıvterine qol jet­kizýin qamtamasyz etti. Búgin­gi kúnge deıin Irannyń 30 mlrd dol­lardan astam bógeý qo­ıyl­ǵan aktıvteri bosatyldy. Bekitilgen TShI aǵyn­dary­nyń sala boıynsha bólinýinde eń úlken úles 35 túrli jobaǵa 8,1 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa tartylǵan sý jáne energetıkalyq sektorǵa (jańar­tylatyn energııa kóz­derin qosa alǵanda) tıesili. Qyz­met kórsetý jáne týrızm sala­lary 17 jobaǵa 1,53 mlrd dollar kóleminde TShI tartsa, ónerkásip jáne taý-ken sektorlaryna 48 joba úshin 1,53 mlrd dol­lar bólindi. Sonymen qatar, aýyl sharýashylyǵy sek­toryn­­da 8 joba úshin 512 mln dollar, al tasymaldaý jáne tele­kommýnıkasııa sek­toryn­da 3 joba úshin 259 mln dol­lar kóleminde ınvestısııa jasal­dy. Aımaq boıynsha bólinýinde Soltústik Horasan pro­­vın­­sııasy 3,37 mlrd dol­lar­­lyq kórsetkishpen ınves­tı­sııa­­lardyń eń úlken úlesin al­ǵan aımaq bolyp tabylady. Shy­ǵys Ázerbaıjan provın­sııa­syna 1,5 mlrd dollar, al Sıs­­tan jáne Belýdjıstan pro­­­vın­­sııasyna 1,2 mlrd dol­lar kó­le­min­de ınvestısııa quıyldy. Iran laýazymdy tulǵa­lary­nyń ınvestorlardy ótelý merzimi qysqa bolǵan sala­larǵa ınvestısııa salýǵa ynta­landyrǵandaryn atap ótken jón. Mysaly, Iranda qonaq úı sektory úshin óteý merzimi shamamen 3-5 jyl bolsa, munaı ónerkásibi úshin áldeqaıda uzaǵyraq. Sonymen qatar, 2016 jyly shaǵyn jáne orta bıznes (ShOB) Túrkııa, Ázerbaıjan, Qytaı, Germanııa, Fransııa, Birikken Arab Ámirlikteri jáne basqa elderden 653 mln dol­lar kóleminde ınvestı­sııa tart­ty. Buǵan qosa, Úkimet 2016 jyly ShOB-qa kómek reti­n­de 3,5 mlrd dollar nesıe berdi. Nátıjesinde, Iran úki­meti­­nen qa­rajat alý ar­qy­ly 3 319 ká­­s­ip­­oryn qaıtadan ashyldy. Sanksııalardyń alynýy EO músheleriniń Iranmen ekono­mıkalyq qarym-qaty­nastaryn damytý jolyndaǵy kedergilerdi alyp tastady. Mysaly, 2016 jyly mamyr­da 300-den astam nemis kompa­nııa­synyń ókilderi mashına jasaý, densaýlyq saqtaý, avtomobıl jáne energetıka salalaryna ınvestısııa salý áleýetin tal­qylaý úshin Iranǵa baryp qaıtty. Sonymen qatar, Iranǵa TShI aǵyndaryna ınvestısııa mólsheri turǵy­synan qaraǵan kezde Ispa­nııa­nyń 3,2 mlrd dol­larmen birin­shi orynda ekenin baıqaýǵa bolady. Ekinshi orynda 2,96 mlrd dollarmen Germanııa tur. 2016 jyly Fransııa men Ulybrıtanııadan kelgen TShI tıisinshe 389 mln dollar jáne 260 mln dollardy qurady. Iran bıligi eldiń túrli sek­tor­laryna TShI-diń eleý­li kólemin tarta alsa da, ne­ǵur­lym kóbirek TShI tartýǵa keder­gi keltiretin birqatar jaǵ­daılar bar. 2016 jylǵy qańtar aıynda Birlesken is-qımyl keshendi jospary keli­simi júzege asyrylǵannan keıin Batys ınvestorlarynyń Iranmen saýda baılanystaryn qaıta jandandyrǵany málim. Mysaly, KBC Bank jáne DZ Bank sııaqty Eýropa bank­teri jergilikti klıentter men ırandyq kompanııalar ara­synda tranzaksııalyq qyzmet kórsete bastady. Alaı­da, sank­sııa­lardan keıin AQSh ınves­tor­lary men bankter áli kúnge deıin Iranmen bız­nes júr­gizýden qalys qalý­da. Sebebi, amerıkalyq kom­pa­nııa­lar «Arnaıy taǵaıyn­dalǵan ult­tyq tizim» (SDN) jáne «Shetel­dik sanksııalardan jal­­tarǵan­dar tizimine» (FSE) kir­­gen ıran­dyq kom­pa­­nııa­larmen istes bolyp, sanksııalar tizimine ený qaýpi­ne ushyraǵysy kelmeıdi. AQSh Qazynashylyq depar­tamentiniń «Sheteldik aktıv­terge baqylaý júrgizý jónin­­degi departamenti» (OFAC) jáne sanksııalardy iske asyrý jónindegi ózge de jaýapty mekemeler AQSh sank­sııa­­lary Iranmen zańdy bız­nes júr­gizetin kompa­nııa­lar­ǵa kedergi retinde qaras­tyryl­maýy tıis dep málim­degen bolatyn. Alaıd, bu­ǵan qara­mas­tan, tizimderge en­gen jáne bıznes júrgizýge tyıym salyn­ǵan tulǵalarmen baı­qaýsyzda istes bolý qaýpine qatysty alańdaýshylyqtar áli de bar. Sondaı-aq, AQSh-tyń jańa prezıdenti Donald Tramptyń syrtqy saıa­saty AQSh-Iran qarym-qatynas­tarynyń bolashaǵyna qatysty belgisizdik týǵyzýda. Degenmen, sanksııalardan keıingi kezeńde, AQSh ınvestı­sııalarynyń jetispeý­shiligine qaramastan, Iran óziniń ulttyq ekonomıkasyn nyǵaıta bastady. Mysaly, 2012 jyly teris ósimde (-6,8%) qalǵan el­diń IJО́-si 2016 jyly 4,2%-ǵa deıin ósti. Sonymen qatar, tutyný baǵasynyń ındeksi (TBI) negizinde ólshengen ınf­l­ıasııa qarqyny 2012 jyly 45,1% bolsa, 2016 jyly 12,6%-ǵa deıin tómendedi. Son­­dyqtan, Tegeran kóp mól­sher­de TShI tartý arqyly el­diń bank sektorynda mańyz­dy refor­malardy júze­ge asy­ryp, Irannyń halyq­ara­­lyq naryqtarǵa odan ári ıntegra­sııa­lanýyna múmkindik bergen bıznes-ortany jaq­sarta aldy. Alaıda, ekonomıkalyq damýdy odan ári arttyrý úshin elge kóbirek TShI tartý qajet. Mysaly, altynshy 5 jyldyq damý josparyna (2016-2021) sáı­kes, Iran elektr ener­gııa­syn óndirý áleýetin 75, 000 MVt-tan 105,000 MVt-qa de­ıin art­tyrýdy kózdep otyr, al bul úshin 50 mlrd dollar kóle­minde ınvestısııa qajet. Iran taý-ken salasyn damytý úshin de 50 mlrd dollarlyq ın­ves­tısııaǵa muqtaj. Bul soma­nyń 30 mlrd dollaryn bolat quıý ónerkásibine, al qalǵanyn mys, alıýmınıı jáne basqa da sa­la­larǵa ınvestısııalaý qajet. Qorytyndylaı kele, Iran úki­meti munaı, gaz, taý-ken óner­kásibi jáne elektro­nı­ka­ny qosa alǵanda, jalpy 12 negizgi sektorǵa 250 mlrd dol­lar kóleminde ınvestısııa tar­týdy josparlap otyr. Al bul jospardyń iske asýy Tege­ran­nyń sheteldik ınves­torlarǵa nyq senim uıalatýyna jáne eldiń saıası elıtalarynyń TShI aǵyndaryn ekonomı­ka­lyq jy­lystaý emes, kerisinshe, múm­kindik ekenine ılanýlaryna táýeldi bolyp órbıtindigin boljaýǵa bolady. Jengızhan JANALTAI, Ahmet Iаsaýı ýnıversıteti Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri ALMATY