Sońǵy jyldary elimizde turǵyn úı qory buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen ósti. Turǵyn úı qurylysynyń yrǵaqty damýy, Astananyń salynýy elimizdiń ekonomıkasyn órge súırep, Qazaqstandy búkil TMD memleketteriniń ishindegi áleýetti qurylys ındýstrııasyn qalyptastyrǵan kóshbasshy elge aınaldyrdy. Tek táýelsizdik jyldarynyń ózinde ǵana elimizde 1 mıllıonnan astam otbasy baspana jaǵdaıyn jaqsartty. Alaıda, turǵyn úıge degen suranys odan da joǵary. Jyldan-jylǵa ósip kele jatqan osy suranys elimizde jan-jaqty damyǵan turǵyn úı rynogyn qalyptastyrdy.
Iá, búginde elimizdegi eń bir tabysty da jetekshi bıznes – turǵyn úı rynogy desek, aqıqattan alys ketpeımiz. Azamattardyń turmys deńgeıiniń sapasyn aıqyndaıtyn negizgi kórsetkish qolaıly baspana ekendigi daýsyz. Sondyqtan, turǵyndardyń ekonomıkalyq belsendiligi artqan saıyn turǵyn úı rynogynyń aınalymy da eselenedi. Sonymen birge, kópshiliktiń múddesine qatysy bar baspana bıznesi eshkimdi de beıjaı qaldyra almaıdy. Endeshe, elimizdegi búgingi turǵyn úı rynogynyń betalysy qalaı, baspana baǵasynyń narqy qandaı?
2016 jyly elimizde paıdalanýǵa berilgen turǵyn úı kólemi rekordtyq kórsetkishke jetti. О́tken jyly tek Astana qalasynyń ózinde ǵana buryn josparlanǵan 1,3 mıllıon sharshy metrdiń ornyna, 2 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Sonymen birge, osy jyly dollar baǵamynyń 80 paıyzǵa deıin qymbattaýy turǵyndardyń shet el valıýtasymen, negizinen AQSh dollarymen jınaǵan salymdarynyń eselenýine jaǵdaı jasady. Al dollar salymdary bankterdegi depozıtterdiń 70 paıyzyn quraǵan bolatyn. Bul óz kezeginde turǵyndarynyń tabysy joǵary óńirlerde jyljymaıtyn múlikke degen suranysty arttyrdy.
Mamandardyń deregi boıynsha, sońǵy eki jyl ishinde birqatar óńirlerde páterlerdi satý jáne satyp alý kólemi aıtarlyqtaı deńgeıge ósken. Máselen, 2016 jyly Astana qalasynyń turǵyn úı rynogyndaǵy saýda-sattyq kólemi 61 paıyzǵa, Almatyda – 48 paıyzǵa, Aqtaýda – 42 paıyzǵa, Shymkentte 18 paıyzǵa ósken eken.
Sóıtip, sońǵy jyldarda paıdalanýǵa beriletin turǵyn úı kóleminiń kúrt artýy, dollar baǵamynyń qymbattaýy elimizdiń turǵyn úı rynogynda páterler baǵasynyń arzandaýyna alyp keldi. Eske sala ketetin bolsaq, 2016 jylǵy qańtar aıynda 1 AQSh dollarynyń baǵamy 380 teńgege deıin (máselen, 22 qańtarda 1 dollar – 384 teńge) kóterildi. Al dál osy kezeńde Astana men Almaty qalalarynda saýdaǵa shyǵarylǵan eski páterlerdiń sharshy metri 1175 dollardan aınalyp turǵan. Ony teńgege shaqqanda álgi páterlerdiń sharshy metri 450 myń teńgege sharyqtap shyǵa keldi. Endi turǵyn úı rynogyndaǵy rıeltor men deldaldardyń sharshy metrdi arzandatpasqa amaly qalmady. Onyń ústine, 2016 jylǵy aqpanda elimizde baǵany AQSh dollarymen kórsetýge tyıym salǵan elektrondy saýdanyń jańa erejesi qabyldandy. Jyljymaıtyn múlik naryǵynda uzaq jyldardan beri ústemdik quryp kele jatqan AQSh dollaryn múlde tejep tastaý múmkin emes edi. Degenmen, turǵyn úı rynogyn dollarsyzdandyrýdyń alǵashqy qadamdary bastaldy.
Sarapshylardyń deregi boıynsha, turǵyn úı rynogynda baǵany dollarmen kórsetýge tyıym salynysymen, páter baǵasy birden 10-15 paıyzǵa arzandaǵan eken. Máselen, «Krysha» saıtynyń esebi boıynsha, 2016 jyldyń mamyr-maýsym aılarynda Astana jáne Almaty qalalarynyń turǵyn úı rynogyndaǵy jyljymaıtyn múlik baǵasy 15 paıyzǵa arzandaǵan kórinedi. Sóıtip, 2016 jyldyń sońynda elimizdiń óńirlerindegi turǵyn úı rynogynda satylatyn páterlerdiń ortasha baǵasy 18-28 paıyz aralyǵynda tómendepti. Ony tómendegi ınfografıkadan aıqyn baıqaýǵa bolady.
Jalpy, ótken jyly turǵyn úı rynogyndaǵy baǵanyń birshama turaqtanýy saýda-sattyqtyń kóterilýine jaǵdaı jasady. Máselen, 2016 jyly qazaqstandyqtar páterler men jeke turǵyn úıler rynogynda 190 myń saýda-sattyq jasaǵan. Bul 2015 jyly jasalǵan saýda-sattyqtan 24 myń birlikke artqan. О́tken jyly jyljymaıtyn múlik salasynda saýda-sattyq sharasyn jasaýdyń kóshbasshysy Astana qalasy boldy. Jyl ishinde munda 26,5 myń saýda-sattyq jasalǵan. Bul 2015 jylǵy kórsetkishten 54 paıyzǵa kóp boldy. Turǵyn úı rynogyndaǵy saýda-sattyqtyń kóterilýine qazaqstandyqtardyń naqty tabysynyń tómendep ketýi de kedergi bola almady. Al 2016 jyly sońǵy 6 jyl kóleminde elimizde birinshi ret turǵyndardyń naqty tabysy orta eseppen 5 paıyzǵa tómendegeni tirkelgen bolatyn.
Osy oraıda arendalyq turǵyn úı máselesi týraly da bir-eki aýyz aıta ketken jón sııaqty. Bárimizge belgili, Memleket basshysy elimizde arendalyq turǵyn úı salasyn damytý máselesine únemi basymdyq berip keledi. Qazirgi kezde Qazaqstandaǵy arendalyq turǵyn úı sektory bul qyzmet túrin kórsetetin negizgi úsh baǵytta aıqyndalady. Bul, birinshiden, jeke menshik turǵyn úı rynogy. Ol stıhııalyq suranyspen retteledi jáne alypsatarlyq sıpat alǵan. Sebebi, páterge degen suranys óte joǵary. Máselen, búginde Astana jáne Almaty qalalarynda jeke menshik sektor jalǵa beretin páterlerdiń bir aılyq aqysy orta eseppen 70 myń teńgeden aınalady. Arendalyq turǵyn úı sektorynyń ekinshi oıynshysy – negizinen «Samuryq-Qazyna» UÁQ tarapynan kórsetiletin memleket-jekemenshik áriptestigi bolyp tabylady. Bul áriptestik negizinen jumsalǵan qarjyny qaıtarý maqsatynda kommersııalyq baǵytty ustanady. Sondyqtan, onyń páterlerdi jalǵa berý baǵasy da joǵary. Arendalyq turǵyn úımen jabdyqtaýdyń bul túri tabysy shekteýli turǵyndardyń basym bóligi úshin tıimsiz. Bul qyzmet túrin kóp rette tabysy joǵary ulttyq kompanııalardyń qyzmetkerleri nemese ortań qol kásipkerler ǵana paıdalanady. Arendalyq turǵyn úı sektorynyń jalpyǵa tıimdi úshinshi oıynshysy kommýnaldyq kásiporyn sıpatynda qyzmet kórsetetin memleket bolyp tabylady. «Qoljetimdi baspana» baǵdarlamasy boıynsha memleket tarapynan kórsetiletin arendalyq turǵyn úı qyzmeti tıimdi ári qoljetimdi.
2017 jyly elimizdiń turǵyn úı rynogynda 2016 jyly qalyptasqan jaǵdaı jalǵasyn tabatyn túri bar. Oǵan sarapshylardyń 2017 jylǵy qańtar aıyndaǵy baspana baǵasynyń narqy týraly derekteri dálel bolmaq. Máselen, bıylǵy qańtarda Astana qalasyndaǵy páter baǵasynyń sharshy metri orta eseppen 332 860 teńgeden aınalǵan. Iаǵnı, jeltoqsan aıyndaǵy baǵadan sharshy metri 1,6 paıyzǵa nemese 5440 teńgege tómen satyldy. Almatydaǵy páter baǵasynyń sharshy metri qańtarda 359080 teńgeden aınalǵan nemese jeltoqsan aıyndaǵydan 7420 teńge tómen. О́tken jyldyń qańtarymen salystyrǵanda, 2017 jyldyń qańtarynda Astana qalasynda páter baǵasy 19,5 paıyzǵa, Almaty qalasynda 17 paıyzǵa arzandaǵan. Iаǵnı, ótken jyldyń qańtarynda Astanada páter baǵasynyń sharshy metri 413 500 teńge bolsa, bıylǵy qańtarda 332 860 teńge bolǵan nemese 80640 teńgege arzandaǵan, Almatyda 2016 jyldyń qańtarynda páterdiń sharshy metri 434200 teńge bolsa, bıylǵy qańtarda 359080 teńge nemese 75120 teńgege arzan baǵalanyp otyr.
Sarapshylardyń aıtýynsha, turǵyn úı rynogynda qalyptasqan qazirgi jaǵdaı 2017 jyldyń sońyna deıin saqtalady. Dýaly aýyz mamandardyń kópshiliginiń pikirinshe, turǵyn úıdiń qaıtalama rynogynda satylatyn páterlerdiń baǵasy jyl ishinde taǵy da 15 paıyzǵa arzandaıdy. «THS GROUP» qurylys holdınginiń quryltaıshysy Qaırat Qudaıbergen «2017 jyly qaıtalama rynoktaǵy páterler baǵasy 15-20 paıyzǵa tómendeıdi, al jańa páterlerge degen suranys, Almaty jáne Astana qalalarynda joǵary bolady, soǵan sáıkes bul qalalarda jańa páterlerdiń baǵasynda aıtarlyqtaı aýytqý bolmaıdy», deıdi. «О́tken jyly turǵyndardyń naqty tabysy edáýir tómendedi. Al turǵyn úı qurylysynyń qarqyny burynǵydan da joǵary. Bir jylda elimizde 10 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Mundaı kórsetkish keńestik dáýir kezeńinde de bolyp kórgen emes. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta elimizdiń barlyq óńirlerinde páter baǵasy tómendeıtin bolady», degen pikirin alǵa tartady «Almagest» atty konsaltıngtik kompanııanyń bas dırektory Aıdarhan Qusaıynov.
Sarapshylar sońǵy bir-eki jylda qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty turǵyn úı rynogyndaǵy baǵa arzandady dep «alaqaılaǵanymen», bizdiń oıymyzsha, Qazaqstandaǵy baspana sharshy metriniń baǵasy áli de joǵary. Sebebi, turǵyndardyń naqty tabysynyń kólemi men páter baǵasy arasyndaǵy aıyrmashylyq tym alshaq jatyr. Qalaı degenmen de, turǵyn úı rynogyndaǵy baǵa deńgeıin suranys kólemi retteıtin bolady. Eger, ekonomıkamyzda shynymen naryq zańdary jumys isteıtin bolsa, aldaǵy ýaqytta da elimizdiń turǵyn úı rynogyndaǵy páterlerdiń baǵasy aıtarlyqtaı tómendeýge tıis.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»
