Ábilqaıyrdyń aty suranyp-aq tur

Ábilqaıyr han týraly keý-keýlep, alýan túrli jaǵymsyz áńgimeni qozdatqanmen, Qajy sultan ur­pa­ǵynyń qazaq tarıhyndaǵy or­ny bó­lek. Orys patshasynyń bo­dan­dy­­ǵyna bas urdy deý – orynsyz ja­z­ǵyrý. Sol zamanda oryspen odaq­taspasa, qazaqtyń bolashaq taǵ­dyry qalaı bolatynyn bir qu­daı biledi. Ábilqaıyrdan buryn ory­s patshasymen odaqtas bolýǵa Táýke han da umtylǵan joq pa? Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵa­nı Meńilbaev: «Táýke han Reseıdiń qol astyna kirý degendi odaqtasý dep tús­in­gen. Máskeý muraǵattarynda (122-qor, 7-tizim, 4-is) Táýke hannyń osy jó­nin­de jazǵan hattary jatyr. Onda «Biz­di qol astyńyzǵa alyńyz. Qıyn-qys­taý zamanda bir-birimizge kómek jasap, qa­l­maqtarmen birlesip soǵysaıyq. Ásker­le­r­imdi qaı jerge ákel deısiz, sol jerge apa­­r­amyn» dep jazypty» degen derekti kel­­tiredi. Osylaısha oryspen odaqtasý tý­­raly másele Ábilqaıyrdan buryn da kó­terilgen. Endeshe, «Ábilqaıyr bol­ma­ǵan­da qaǵanaǵymyz qarq, caǵanaǵymyz sarq bolady deý – tym ushqary pikir». Qal­maq pen jońǵar qazaqqa qoqańdap, aýyl­darǵa oıran salatyn kez emes pe edi ol?!. Akademık Manash Qozybaevtyń «Ult­ty saqtap qalý úshin qolaıly jaǵ­daı­dy qalyptastyrý maqsatynda qaz­aq­tardyń ımperııa bıligin moıyndaýǵa máj­búrligin qalyptastyrǵan tarıhı jaǵ­daı dep túsiný kerek» degeninen ar­tyq ne aıtýǵa bolady Ábilqaıyr han­nyń orys bodandyǵyn qabyldaýyna baılanys­ty... Basqasyn aıtpaǵanda, Ábilqaıyrdyń Bulanty shaıqasynda qazaq áskeriniń qol­basshysy bolyp saılanýy kez­deı­soq­tyq pa?! Sózimiz jalań bolma­syn dep, kásibı tarıhshylardyń tó­re­li­gine arnaıy júginip otyrmyz. Sh.Ýá­lı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵy­­lym­darynyń doktory, professor Han­geldi Ábjanov Ábilqaıyr hannyń qa­zaq tarıhyndaǵy orny haqynda tó­mendegishe oıyn bildirgen-di: «Kásibı tarıh­shy retinde Ábilqaıyrdy áıgili ult qaı­ratkeri dep paıymdaımyn. «Aqtaban shu­byryndydan» keıin Ordabasynda bas qolbasshy bolyp saılanýy jáne Bu­lanty shaıqasynda jeńiske jetken qaz­aq áskerin basqarýy onyń esimin ult ta­rıhynda máńgige qaldyratyn oqıǵalar tiz­besine kiredi. Jońǵarǵa qarsy soǵysta Ábilqaıyrdyń eren eńbegi bar ekenin dalanyń aýyzsha tarıhnamasynyń da, resmı orys qujattarynyń da dáıekteýi áste beker emes». «Beker emes» ekendigine uly dala tó­s­indegi jer ataýlary kýá dep aıtýǵa bo­lady. Arqadaǵy «Qalmaqqyrylǵan», so­nyń ústimen aǵatyn «Ábilqaıyr óze­ni», Shý men Talas ózenderiniń ara­syn­da­ǵy «Ábilqaıyr dalasy», Qarataý qoı­­naýyndaǵy «Ábilqaıyr bulaǵy», al Bal­qashtyń ońtústigindegi áıgili Ańy­raqaı shaıqasy ótken óńirde, Ilege ja­qyn – Hantaý, odan Shýǵa qaraı sozylyp jat­qan «Ábilqaıyr jaly» – qaharman qol­basshynyń halyq jadynda saqtaǵan er­likterin áıgilep tur emes pe! Al búgingi kúnniń turǵysynan qa­raı­­tyn bolsaq, qazaq tarıhyndaǵy ózin­­dik orny bar Ábilqaıyr handy ulyq­taý óz deńgeıinde dep aıtý qıyn. Aq­­tóbe qalasyndaǵy eskertkishti aıt­pa­ǵan­da, asqaq eskertkishin ornatý ­tý­r­aly áń­gimeniń jóni tipti bólek. Al As­ta­na tórindegi kóshelerdiń birine Ábil­qaı­yrdyń esimin berý babalar erligine qoı­ylǵan bir belgi bolar edi. Al hannyń atyn­da Almatyda kóshe bar eken, biraq ol Áýezov aýdanynyń qaı qıy­r­ynda jat­qanyn bir qudaı biledi?! Eldik degenniń ózi ótken tarıhqa de­­gen, tarıhı tulǵalarǵa degen sarabdal baǵammen ólshenedi emes pe! Olaı bol­sa, Ábilqaıyrdyń joǵaryda aıt­qa­­nymyzdaı, qazaqtyń ıgi jaq­sy­lary men batyrlary bas qosqan al­qaly jıyn­da bas qolbasshy bolyp saı­lanǵany tarıhqa tańbalanǵan aqı­qat. Basqasy basqa, Ábilqaıyrdyń qol­bas­shy retinde qazaq sarbazdaryn sha­býyl­ǵa bastap, jońǵarlardy jeńýge dem ber­genine, rýhyn kótergenine eshkim kú­mán kel­tirmesi haq. Bul óz kezeginde ós­ke­leń ur­paqty erlik rýhynda baýlýǵa tu­rar­lyq tulǵanyń taǵylymy. Endeshe, Al­ma­tydaǵy Qurlyq áskerleriniń áskerı ıns­tıtýtyna Ábilqaıyr hannyń aty su­ranyp turǵan joq pa! ...Biz deýin dedik. Qoǵamdyq pikir ne deıdi, kópshilik qaýym ne deıdi? Kelesi gáp sonda. Sádýaqas JUBATOV, zapastaǵy polkovnık ASTANA