Taıqazan elge táýelsizdik qarlyǵashy bolyp oralyp edi (suhbat)

Qasıetti Túrkistan qalasy Túrki áleminiń 2017 jylǵy mádenı astanasy bolyp otyrǵany ár qazaqty mereılendirip, júrekke qýanysh uıalatatyny anyq. Shyraqty shaharymyz bul mártebeni ótken jyldyń jeltoqsanynda, TÚRKSOI Turaqty keńesiniń Ázerbaıjannyń Shekı qalasynda ótken otyrysynda qabyldanǵan sheshimimen enshilegen bolatyn. Astana mártebesi amanat, jaýapkershilik júkteıdi. Aldaǵy naýryzda saltanatty ashylý sharasy bolmaq. Soǵan oraı Túrkistan tarıhyna tereńirek úńilip, tórt qubylamyzdy túgendeı túskenimiz abzal. Túrkistan degen de Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, ondaǵy Taıqazan aldymen oıǵa oralady. 54 jyl Ermıtajda myrzaqamaqta ustalǵan qymbat jádigerimiz – Taıqazannyń Haqtyq járdemimen naq ıesine qaıtarylýy da ózinshe bir ǵıbratty tarıh. Osynyń jaı-japsaryn bizge oqıǵanyń bel ortasynda júrgen, sol kezdegi Qoja Ahmet Iаsaýı mýzeıiniń dırektory, qazirgi ardager, Túrkistan qalasynyń qurmetti azamaty Nurmahan NAZAROV aıtyp berdi. – Qurmetti Nureke, Táýelsizdiktiń dál aldyndaǵy jyldary Áziret Sultan kesenesindegi Ámir Temir quı­dyr­ǵan ataqty Taıqazan áńgimesi shyr­qaý shy­ńyna jetip turdy. Onyń Le­nın­g­rad­taǵy Ermıtajdan qaıtarylý má­se­­le­si qazaqtyń ar-namys, abyroıymen bir deńgeıge qoıyla sóz etilgenin bi­le­miz. Qudaıǵa shúkir, 1989 jyldyń ja­zynda aq túıeniń qaryny jaryldy. Kezinde ýaqytsha paıdalanýǵa be­ri­lip, jarty ǵasyr boıy jalynyp su­rap qaıtyp ala almaı júrgen alyp já­diger Taıqazanymyz óz ordasyna qaı­ta kelip, tu­ǵyryna qaıta qonyp, be­rekemiz ta­sy­ǵan kúnder áli este. Al en­­di osy arada Taı­qazannyń qandaı jaǵ­daıda, qalaı, kim­derdiń yqpalymen qaı­tarylǵanyn baıan etpesten buryn, áýe­li onyń so­naý Lenıngradqa, álem kóz tigetin Ermıtajǵa qalaı barǵanyn áń­gimelep berińizshi? – Aıtaıyn. Onyń jaı-japsary bylaı. 1935 jyly Iran ónerine arnalǵan halyqaralyq konferensııa Lenıngrad pen Máskeýde birdeı ótti. Mine, osy alqaly jıynnyń kórmesine ýaqytsha qoıý úshin degen arnaıy mámilemen Túrkistandaǵy Taıqazan attaı qalap aldyrtylǵan eken. Negizinen sol jyldyń 11-16 qyrkúıek aralyǵynda Ermıtajda, al eki qorytyndy májilisi Máskeýdegi Qyzyl Armııa úıinde ótken III Halyqaralyq kongrestiń kún tár­tibindegi basty taqyryby «Iran óne­ri men arheologııasy» edi. Álemdik ǵy­ly­mı qyzyǵýshylyq týdyrǵan osynaý ke­leli máseleni oı eleginen ótkizip zerde­leýge Avstrııa, Anglııa, Aýǵanstan, Ger­manııa, Gollandııa, Danııa, Iran, Ispanııa, Palestına, Polsha, Sırııa, AQSh, KSRO, Túrkııa, Fınlıandııa, Fran­sııa, Chehoslovakııa jáne Shvesııa syndy bar­lyǵy 18 elden 188 ǵalym delegattar já­ne kongrestiń 153 múshesi qatysqan. Er­mıtajdyń Shyǵys bólimi boıynsha uıym­dastyrylǵan kórme 84 zaldy tolaıym toltyryp turdy deıdi. Meımandar na­zaryna Ermıtajdyń óziniń qısapsyz qa­zyna jádigerlerimen qatar Ázerbaıjan, Ar­menııa, Grýzııa, Qazaqstan, Túrikmenstan já­ne Ýkraına mýzeılerinen ákelingen eksponattar usynylady. Aldyn ala bel­gi­lengen kún tártibine oraı 46 ǵylymı baıan­dama jasalady. Osynyń ishinde KSRO tarapynan 18 baıandama ortaǵa salynyp, onda akademık A.Iý.Iаkýbovskıı óziniń «Temir dáýirindegi Orta Azııa sheberleri» atty baıandamasynyń teń jarymyn Aqsaq Temirdiń Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi úshin jasattyrǵan qola buıymdaryna arnaıdy. Aıta ketsek, mundaǵy qoladan jasalǵan buıymdardyń sany 11 eken. Iаǵnı, bir qazan, alty shy­raǵ­dan jáne esikterge ornatylǵan tórt balǵa. – Demek, qazaqtyń qasıetti Taı­qa­za­ny osy joly alǵash ret dúıim dúnıege kóz­aıym etilip, álemdik qoǵamdastyqqa ta­nystyrylyp, ǵylymı aınalymǵa tústi emes pe? – Álbette, Taıqazan týraly ǵylymı tur­ǵydaǵy tuńǵysh tolǵamdy sóz osy ha­lyqaralyq konferensııada aıtylǵan. Taı­qazannyń Kongress kórmesine qatysýy Qazaqstan úshin, qazaq halqy úshin sol nalaly otyzynshy jyldarda úlken jubanysh edi. Baǵzydan bergi Iran óneriniń quramdas bóligi sanalǵan, kólemi jaǵynan álemdegi eń úlken qazannyń qazaq mádenıetiniń osha­ǵynan tabylýy da, bile bilsek, arqaýy úzil­mes abyroı bolǵan syńaıly. Al endi keı­bireýlerdiń tym ásire baıbalam salyp aıtyp júrgenindeı, ártúrli sebeptermen qazannyń 54 jyl boıy qaıtarylmaı kelýin keńestik ókimettiń qazaq halqyna jasaǵan ozbyrlyǵy, qasaqana qysastyǵy dep qaraý qısyndy emes. Biz ol kezde Keńes Odaǵy dep atalatyn birtutas memleket, bir el edik. Bárimizdiń bir Otanymyz boldy. Sol úlken Otanymyzǵa burynǵy aǵa býyn da, odan keıingi bizder de opasyzdyq jasaǵan joqpyz, jasamaımyz da. Ol – bizdiń tarı­hy­myz, taǵdyrymyz. Al tarıhymyz ben taǵ­dyrymyzdy júregimizden óshirip tas­taı almaımyz. Sol sııaqty, Taıqazan da ortaq Otannyń múddesine, jalpymyzǵa qyz­met etip, Ermıtajda qala berse, jarty ǵasyr sonda kózdiń qarashyǵyndaı sa­q­talsa, dostyq dánekerine aınalsa, odan zııan shekken de eshkim joq. «Sabyr túbi sa­ry altyn», túbi qaıyrly bolǵanyn kóz­imiz kórdi. – Iá, sabaqty ıne sátimen kelgen sııaq­ty. Buǵan keńes qoǵamyndaǵy óz­ge­rister, demokratııalyq úderister, so­ny­men birge ulttyq sananyń oıana túsýi de sebep bolǵan shyǵar? – Durys aıtasyz. Tarıh dóńgeleginiń bir sátti aınalymynda bizge kóp ıgilikter táńir syıyndaı tartyldy, tipti, egemendik te keldi. Onyń bári, saıyp kelgende, halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy kúresiniń óteýi, eshkimge ıilmegen rýhynyń jeńisi dep bilsek kerek. Naq osy sabaqtastyqpen ǵajap jádigerimiz – Taıqazan da týǵan jerine oraldy. Aǵa býynnyń esinde bolar, SOKP Ortalyq Komıtetiniń 1985 jylǵy sáýir aıyndaǵy plenýmy odaqtas respýb­lıkalar halyqtarynyń tól tarıhyna, ulttyq mádenıetine, salt-dástúrlerine jol ashty. Osy kezde Odaqtyq úkimet basshylaryna Ermıtajdaǵy qazandy qaıtarý jóninde qoǵam, ádebıet jáne óner qaıratkerleriniń qoldary qoıylǵan hattar jóneltile bastady. SOKP basshylyǵyna, KSRO Joǵarǵy Keńesine Túrkistannan saılanǵan delegattar men depýtattar arqyly da ótinish-amanattar, talap-tilek­ter tolassyz toǵytylyp tapsyrylyp jat­ty. Ádiletin aıtsaq, osy jumystardyń ba­synda kemel aqyldy, qazaqı qandy, ult­jandy memleket qaıratkeri, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy О́zbekáli Jánibekov turdy. – Iá, osy kisiniń tapsyrýymen Orta­lyq Komıtettiń sol kezdegi bólim meń­gerýshisi Myrzataı Joldasbekov Lenıngradqa eki márte barypty. Bizdiń bi­lýimizshe, Taıqazandy alǵash kóripti. Sod­an Ermıtajdyń dırektory Mıhaıl Pıotrovskıımen jolyǵyp, sóılesip, asyl jádigerdi eline qaıtarý qajettigine kó­zin jetkizipti. Ár deńgeıde osyndaı da áreketter bolǵan eken. – Durys aıtasyz. Biz de О́zaǵańnyń qamshylaýymen 1989 jyldyń 6 shildesi kúni Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıi ujy­my­nyń atynan, temirdi qyzǵan kezinde soq degendeı, KSRO halyq depýtattarynyń se­zine jedelhat joldadyq. Onda bylaı de­lingen: «Máskeý. Kreml. Halyq de­pýt­attarynyń sezi. KSRO Joǵarǵy Ke­ńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary A.I.Lýkıanov joldasqa. Eki myń jyldyq tarıhy bar ejelgi Túrkistan qalasynyń eńbekshileri Lenıngrad Ermıtajyndaǵy Qazandy óziniń naǵyz ıesine, Ahmet Iаsaýı mýzeıine qaıtarý týraly Joǵarǵy Keńesten birneshe ret ótinip suraǵan edi. Máskeý bizdiń ótinishimizdi qanaǵattandyrady dep senemiz. Ahmet Iаsaýı mýzeı-mavzoleıiniń dırektory N.S.Nazarov». Osyǵan qosa taǵy bir jedelhat jol­da­dyq. Onyń da mátinin keltire keteıik. «Máskeý. Kreml. Halyq depýtat­ta­­rynyń sezi. Qazaq KSR depýtatta­ry N.Nazarbaev, O.Súleımenov, M.Shaha­nov joldastarǵa. Túrkistan qa­la­­sy­nyń eńbekshileri toqyraý jáne qaı­ta qurý jyldarynda KSRO Joǵarǵy Ke­ńesine Lenıngrad Ermıtajyndaǵy qa­zandy óziniń naǵyz ıesi – Ahmet Iаsaýı mýzeı-mavzoleıine qaıtarý týraly san ret ótinish jasaǵan edi. Osyǵan yqpal etýlerińizdi suraımyz. Osyndaı jedelhat A.I.Lýkıanovqa joldandy. Ahmet Iаsaýı mýzeı-mavzoleıiniń dırektory N.S.Nazarov». Sol kúni-aq Joǵarǵy Keńes hat­shy­ly­ǵyn­daǵy Voropaev degen kisiniń atynan je­del­hattardy aldyq degen mazmunda jaýap keldi. – Negizgi súıinshi habar da kóp keshik­pe­gen bolar? – Iá. Qudaı sátin saldy. Osydan dál jıyrma segiz kún ótkende KSRO Má­denıet mınıstri V.G.Zaharovtyń Taı­qa­zan­dy Túrkistanǵa qaıtarý týraly buı­ryǵy shyqty. Odan ózim ushaqpen, bir mılısıoner qosyp, eki júrgizýshi otyr­ǵyzyp, «KamAZ» mashınasyna tıep, túr­li ótkelekterden ótip, neshe myń sha­qy­rym jol júrip, sonaý Lenıngradtan Taı­qaz­an­dy elge alyp kelýimiz de uzaq-sonar qy­zyq áńgime. Sóıtip, Qazaqstannyń eń qasterli eskertkishi, Áziret Sultan kese­ne­siniń bas jádigeri osylaısha, 54 jyldan keıin óz eline, óz oshaǵyna oraldy. Son­da Taıqazan kóp keshikpeı keletin Táý­el­sizdigimizdiń qarlyǵash habarshysyndaı bol­ǵan eken-aý. Mine, sol kezderde kóp jyl­dardan beri oryndalmaı qapaly etken halqymyzdyń amanat-armanyn iske asy­rýǵa bolashaq Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń asa zor járdem-sharapaty tıgenin aıryqsha atap aıtýǵa tıispin. – Máskeýge, halyq depýtattarynyń sezi­ne, naqty Lýkıanovtyń atyna je­del­­hat joldaý oıyńyzǵa qaıdan kelip júr? – Bul endi bir kúnniń sharýasy emes, ábden tolǵaǵy pisken, sher-nalasy etten ótip súıekke jetken másele edi ǵoı. Taıqazannyń 1935 jyly Ermıtajǵa ýaqytsha kórmege qoıýǵa alynǵanyn О́zbekáli Jánibekovten bilgen bolatynbyz. Aýpartkomda nusqaýshy bolyp júr­genimde О́zaǵańnyń tapsyrmasymen Más­keýge bara jatqan depýtattarǵa, de­legattarǵa Taıqazandy qaıtarý jóninde bir­neshe ret hattar da daıyndaǵanmyn. Biraq, ol kezde nátıje bolmady. Sonaý 1962 jyly Qazaqstan kom­so­molynyń birinshi hatshysy О́.Jánibekov Bú­kilo­daqtyq komsomoldyń ekinshi hatshy­sy E.Tıajelnıkovti Túrkistanǵa arnaıy ertip ákelip, sonda tek dindarlarǵa qyz­met etip turǵan Áziret Sultan ke­se­­nesin aralatqany, Taıqazannyń bu­ryn qaı jerde turǵanyn kórsetip áńgi­me aıtqany esimde. Sol áńgimege jas kom­somol qyzmetkeri retinde men de qa­tys­qam. Taıqazandy qaıtarý О́zbekáli aǵa­nyń ómirlik maqsaty edi. Osy maq­sat oryn­dalǵansha áreket-kúresin de toq­tat­­pady. Aǵa­nyń maqsatkerligi meniń de oıy­ma shýaq, boıyma qýat berip batyl qa­damǵa ji­gerlendirgeni anyq. Osy eńbegi úshin asyl azamatqa Túrkistanda eskertkish qoı­yl­sa eken degen tilegimdi árqashan aıtyp jú­remin. Taıqazan oralǵanda Túrkistan hal­qy­nyń qýanyshynda shek bolmady. Talaı mıtıng, jıyndar boldy. Sonyń birinde akademık Zeınolla Qabdolov, túrkistandyq Keńes Odaǵynyń Batyry Rasýl Esetov tolǵana sóılegeni kóz aldymda. О́zaǵam eki jarym aı shamasynda kelip qushaǵyna aldy Taıqazandy. «Tarıh – baıan, syr qylyp, Aıtyp kelem, Taıqazan! Elý tórt jyl qydyryp. Qaıtyp kelgen, Taıqazan!.. Ámir Temir kezinde Syıǵa tartqan Taıqazan. Taýsylmaıtyn nesibe, Ǵımaratqa, Taıqazan!» dep, qýanǵannan meniń de júregim jyrlap qoıa bergen. Biraq, osy oraıdaǵy eń bir ataly sózdi akademık О́mirzaq Aıtbaev aıtty. «Qazaq yrymshyl halyq. Taıqazannyń oralýy arqyly bizdiń elimizdiń yrysy, dáýleti qaıta keldi. Sonymen birge, qazaqtyń búkil qasıeti qaıtyp kelgen sııaqty. Men О́zbekáli Jánibekovtiń eń uly isteriniń biri osy dep esepteımin» dedi ol. Sol aıt­qandaı, kenen tarıhty Túrkistan túrki áleminiń mádenı astanasy bolǵan bıylǵy jyly qasıetti Taıqazanymyzdyń da mártebesi bıiktep, ony oshaǵyna qon­dyr­ǵan azamat rýhy da ulyqtalyp, umytylmas beı­nesi shaharymyzdyń bir shamshyraǵy bo­lar dep oılaımyn. – Laıym solaı bolsyn! Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»