«Mekalaı zamany»

1917 jyldyń aqpan aıynda Reseıde júzege asqan Aqpan tóńkerisi dúnıejúzilik mańyzy bar oqıǵa boldy. Ol ımperııany 300 jyldan astam ýaqyt (1613 jyldan beri) jeke-dara bılep, patshalyqtyń taǵynda myzǵymaı otyrǵan Romanovtar áýletin tóńkerip, bılikti Ýaqytsha úkimettiń qolyna alyp berdi. 1894 jyldan bastap 23 jylǵa jýyq taqta otyrǵan II Nıkolaı taqtan óz erkimen bas tartýǵa májbúr boldy. Tutqyndalǵan boıynda ony Ýaqytsha ókimet Sarskoe Selodaǵy rezıdensııasyna aparyp, barlyq otbasy múshelerimen birge úı qamaqqa aldy. Keńes Odaǵy jyldaryndaǵy taptyq ıdeologııamen jazylǵan tarıh qazaqtar «Mekalaı zamany» dep ataǵan zamandy da, patshanyń ózin de tek teris jaǵynan sý­ret­teıdi. «Mekalaı zamanyn­da» Reseıdiń eko­no­mıkalyq damýy bir­shama qar­qyn­dy boldy. Sonymen q­a­tar, áleý­mettik-saıası teketirester men tóń­kerisshil rýh qatty óristedi. 1904-1905 jyldardaǵy Japonııamen bolǵan so­ǵys­ta jeńilýi 1905-1907 jyldardaǵy tóń­­keriske ula­syp, patshany jýasytyp, bir­shama lı­beraldy sharalar jasaýǵa máj­búr etti. Sonyń ishinde 1905 jylǵy ma­nıfesimen Memlekettik dýmany sha­qyr­­ǵanyn aı­tý­ǵa bolady. Birneshe saıa­sı partııanyń ókil­deri engen I jáne II Dý­maǵa qazaqtar ara­synan Á.Bókeıhan, Sh.Qos­shy­ǵululy, A.Qalmenuly, S.Jantórın, A.Birim­jan­uly, T.Nu­re­ken­uly, D.Noıan-Tundyt, M.Ty­nysh­paı­uly, T.Allabergenuly, B.Qa­ra­taı, B.Qulmanuly, M.Taıynuly de­pýtat bolyp saılanǵanyn aıta keteıik. II Nıkolaıdy Reseı halqy óz arasyn­da «qan­dy Nıkolaı» dep ataǵan. Bul ataqty alý­ǵa onyń patshalyq qurǵan kezeńdegi kóp­tegen josyqsyz is-áreketi sebep boldy. Aldymen... Nı­ko­laıdyń taqqa otyrýy Máskeýde toı­lanǵan 1896 jyldyń 18 ma­my­ryn­da qalanyń batysyndaǵy Hodyn da­la­syn­da kóp jınalǵan halyqtyń birin-bi­ri jan­shyp, taptaýynan 1379 adam qy­ry­­lyp, 900 adam jaraqat alǵan... Bul oqı­­ǵany tarıhshylar bolmasa kóp adam bi­le bermeıdi. Hodyn dalasynyń keńdigi 1 sharshy sha­qyrymdaı. Osy alańda Máskeýdiń bıligi jańa patshanyń qurmetine ha­lyq­qa 30 myń shelek syra men 400 myń syı­lyq dorbasy tegin taratylatynyn ja­rııa­­laǵan. Osylardy almaq úshin Máskeý hal­qy tań atpaı qaptap, jınalady emes pe? Keıingi zertteýlerge qaraǵanda, osy sh­a­ǵyn jerge 500 myń adam kelgen eken. Qaı kúngideı tobyrdy tolqytqan qańqý mun­da da shyǵyp, dorba taratýshylar syı­lyqtardy tek óz adamdaryna ǵana be­rip ja­tyr eken degenge aldanǵan halyq bir­in-biri basyp, syılyq beretin jerlerge qa­raı lap qoıady... Sonyń nátıjesinde, jo­ǵa­rydaǵyda aıtqanymyzdaı 1400-ge jýyq adam birden ólgen. Osyndaı jaǵdaıǵa qa­ra­maı Nıkolaı patshany ulyqtaý shara­la­ry odan ári jalǵasa bergen... II Nıkolaıdyń halyq arasynda «qan­dy Nıkolaı» atanýynyń basy osy oqıǵa. Odan keıin, kópke belgili 1905 jyl­ǵy «Qandy jeksenbi», 1912 jylǵy «Lena qyrǵyny» boldy. Ekeýinde de buı­ryq be­rý­shiler ereýil ja­­saǵan beı­bit ju­mysshylarǵa pat­sha­­nyń atynan oq atq­yz­ǵan. Eki qyr­ǵynnyń da esh qı­syny joq edi. 1905 jyl­dyń 9 qań­taryndaǵy qyr­­­ǵyn­­ǵa qatysqan ju­mys­shylar pat­shaǵa se­nip, «Sankt-Peterbýrgtiń fabrıka-zaýyt jumysshylarynyń jınalysy» at­ty zańdy uıymnyń basshysy Georgıı Ga­pon­nyń túrli ádiletsizdikterdi aıtyp, ony túzetýdi talap etip jazǵan petı­sııa­syn jumysshylar óz qoldarymen tap­sy­rý­ǵa shyqqan. Patshany aqtaýshylar sol kú­ni onyń Qysqy saraıda bolmaǵanyn aı­tady. Alaıda, patsha shyqpaǵan soń sol­dattardyń qataryn buzyp, saraıǵa kúsh­pen umtylýshylardy ásker bastyǵy atý­ǵa buıryq beredi. Eki júzdeı adam qaza taýyp, 800-deı adam jaralanǵan bul atysty sol kezdegi prog­resshil álem tegis aıyptady. Al 1912 jyl­ǵy sáýirde Lena ózeniniń boı­yn­­daǵy al­tyn keninde bolǵan 2 myń­nan artyq ju­mysshylardyń beı­bit ereýilin atýǵa jan­darmnyń rot­mıstri Treshenkov 1905 jyl­ǵy úlgi­men patshanyń atynan atýǵa buı­ryq ber­gen. Nátıjesinde, 300-deı adam qy­ry­lyp, 250 adam jaralanǵan. Keńes odaǵy jyldaryndaǵy áde­bıet Nıkolaıdy ásirese osy eki oqıǵa úshin qat­ty aıyptaıtyn. Sonymen bir­ge, bar­lyq saıası ádebıetterde tóń­ke­ristiń al­ǵy­­sh­art­­tary ábden pisip jetilgenin, pat­sha­nyń budan bylaı eldi basqara almaıtyn bol­­ǵandyǵyn dáleldeıtin. Sonyń ishinde Le­nınniń «joǵarydaǵylar basqara al­maı­dy, tómendegiler kóne almaıdy» de­gen sózderin basshylyqqa alyp, ony teo­rııa­lyq turǵydan negizdeıtin. Aqpan tóńke­ri­s­ine halyqtyń revolıýsııashyl kóńil-kúıi emes, basty sebepterdiń biri – nan tapshylyǵy týraly dúrligistiń túrt­ki­si bolǵanyn kóp adam bile bermeıdi. Pat­shalyq Reseıde nan tapshylyǵy óte sı­rek bolatyn oqıǵa edi. Professor S.Pokrovskııdiń 1947 jylǵy derekterine qara­ǵanda, Reseı 1912 jyly 548,5 mln, 1913 jyly 647,8 mln put astyqty syrt­qa shyǵarǵan álemdegi astyq satýshy al­pa­ýyt elderdiń biri bolǵan. Alaıda alǵa­sh­qy dúnıejúzilik soǵys jyldarynda mu­jyq­tardyń jappaı áskerge alynýymen as­tyq­tyń shyǵymy azaıyp, onyń ústine qa­la­larǵa jetkizilýi de kemip qalady. 1916 jy­ly da sondaı sırek oqıǵalardyń biri bol­ǵan. Patshany qulatýdy oılap júrgen saıa­sı partııalar mundaı qysyltaıańdy óz­deriniń paıdasyna jaratýdy oılap, jumysshylar arasyna jaqynda nan taýsylady, patsha taqtan ketpese mundaı jaǵdaı jalǵasa beredi degen nasıhattardy jel­deı estiredi. Nan lápkelerinde birin-biri janshyp, ashynyp turǵan halyqtyń júregine mundaı úndeýler qona ketip, pat­shaǵa qarsy laǵnet sózder qarsha boraı­dy. Shyn máninde nan tapshylyǵyn uıym­dastyryp, halyqtyń ashý-yzasyn týdyryp júrgen saıası partııalardyń ókil­deri edi. Ol jalǵyz bolshevıkter men menshevıkter ǵana emes, kadetter, eserl­er jáne t.b. bolatyn. Sol kezdegi Petrogradtyń kúzet bóliminiń bastyǵy K.Globachevtiń jazýyna qaraǵanda: «1917 jylǵy aqpanda Petrograd tur­ǵyn­darynyń tutynýyna un mólsheri jet­ki­likti boldy. Onyń ústine kún saıyn qa­l­aǵa vagondarmen jetkilikti kólemde as­tyq ákelinip turdy. Al «jaqynda ash­tyq bolady» degen habarlardy taratyp, ha­lyqtyń ashý-yzasyn týǵyzyp, jap­paı tár­tipsizdikterge shaqyrý tek qa­na aran­da­tý­shylardyń áreketi edi. Aqy­ryn­da olar óz maqsattaryna jetti». Tipti, qalaǵa un ákelip jatqan temir jol sostavtaryn da joldan toq­tatyp, bas­qa baǵyttarǵa jibergen qas­kúnemder de kez­­desti. Sońǵy zertteý­ler­ge qaraǵanda, olar­­dyń arasynda jol qatynastary mı­nı­strligi bas­shylarynyń biri Iý.Lo­mo­nosov bolypty. Ol qalaǵa astyq áke­le jat­qan sostavty Petrogradqa jetkizbeı, jol­dan qaıtarǵan. Sol kezdegi Petrogradta shyǵyp tur­­ǵan «Bırjevye vedomostı» ga­ze­tiniń 21 aqpan­da­ǵy nómirinde nan jet­pegenine ashynǵan ha­lyq «Nan, nan!» dep aıǵaılap, kóshege shyq­qan. Olar shaǵyn nan men toqash láp­kelerin tóńkerip, tonaýǵa kirisedi. 23 aqpanda bul tolqýlarǵa Pýtılov zaýyt­y­nyń jáne basqa kásiporyndardyń ju­my­s­shylary qosylyp, «Nan, Nan!» degen ún­deýlerge «Soǵys toqtatylsyn!», «Pat­sha joıylsyn!» degen saıası urandardy qo­syp, kósheni basyna kóteredi. Sol kez­degi derekter boıynsha ereýildegen ha­lyq­tyń sany 90 myńnan asqan eken. Halyqtyń tolqýyn qaıtse de óz ma­q­s­atyna paıdalanýǵa tyrysqan saıası par­tııalardyń áre­ket­teri belsendi bola tús­ken. Olar stı­hııalyq qozǵalystardyń al­dyn­da sóı­lep, stachkalardyń saıası reń­­kin qoıý­latyp, barlyǵy patshanyń ta­ıaz, kórbala saıasatynyń kesirinen degen ún­­­deýlerdi barynsha mol taratyp jatty. 23 aqpannan bastap Petrogradtaǵy ás­ker bólimder kóterilisshiler jaǵyna shyǵa bas­taıdy. 25 aqpanda qalanyń áskerı ko­mendanty S.Habalovtyń maıdannyń stav­kasynda jatqan Nıko­laıǵa bergen je­delhatynda qala kóshe­le­rine ereýilge shyq­qandar sany 240 myńdaı bolǵany aı­tylady. Monarhııany qorǵaýǵa tıisti pat­shanyń senimdi kúshteri búkil astananyń boıyna jaıylǵan ereýildi quryqtaı almady. Al maı­dannan patshany qorǵaýǵa ákelingen ás­kerler qalaǵa kire de almady. Onyń ústine 1 sáýirge deıin jumysyn toqtatý tý­raly jarlyq shyq­qan Memlekettik dý­madaǵy oppo­zı­sııa endi patshanyń ja­rl­y­ǵyna ba­ǵyn­baıtyn Ýaqytsha komıtet qur­dy. Sóıtip, nannan bastalǵan dúrbeleń aqy­rynda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, pat­sha­­ny taqtan taıdyrýǵa ákeldi. Ýaqytsha óki­metti alǵashynda knıaz Georgıı Lvov basqarǵan. Ol barlyq bılik tarmaqtaryn ózine baǵyndyryp, halyqqa birshama jeńildikter jasady. Sonyń ishinde saıası qylmyskerlerge amnıstııa jarııalap, ha­lyqqa azamattyq bostandyq berildi. Jer­gi­likti ózin ózi basqarýǵa reforma jasaldy, polısııany «mılısııa» degen sózben al­mas­tyrdy jáne t.b. Biraq qurylymy men baǵyty demokratııalyq respýblıka bolýdy kózdegen onyń bıligi baıandy bol­mady. Myń túrli qaıshylyqtary shıe­lenisip turǵan ımperııadan qalǵan qor­jyndy lıberaldyq sheshimdermen meń­ge­rip ketý ońaı emes-ti. Aqyry bılikti to­talıtarlyq jolmen júrgizýdi maqsat et­ken bolshevıkter qarýly kóterilispen qa­zan aıynda tartyp alyp, 70 jyl boıy qa­laı basqarǵanyn bárimiz bilemiz. II Nıkolaıdy Ýaqytsha ókimet Tobyl qa­lasyna jer aýdarǵan. Al bolshevıkter ony Ekaterınbýrgke aldyryp, 1918 jy­ly barlyq bala-shaǵasymen birge atyp tas­tady. Mine, Aqpan tóńkerisiniń aıaǵy osyn­daı oqıǵalarǵa ulasqan edi. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»