Bala quqyǵy basty nazarda tursa ıgi

«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń quqyqtary týraly» Zańǵa sáıkes, elimizde balanyń quqyqtaryn qorǵaýdy júzege asyratyn birqatar uıym, onyń ishinde, kámeletke tolmaǵandardy beıimdeýdiń 20 ortalyǵy (KBO), minez-qulqy aýytqymaly balalarǵa arnalǵan 7 arnaýly bilim berý uıymy, 4 pana úıi (jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan bilim berý uıymdaryna jatady) jumys isteıdi. Atalǵan uıymdardyń fýnksııa­lary, jobalyq qýaty, shtattyq kestesi men ınfraqurylymy olar qu­ry­lǵan kezdegi talaptarǵa sáıkes aı­qyndaldy. Alaıda, qazirgi ýaqyttyń bolmysy atalǵan uıymdar qyzmetiniń tıimdiligin, sondaı-aq, kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý salasy úshin eń ózekti mindetterdi qaıta qaraý qajettiligin kórsetip otyr. Máselen, KBO-lar Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ıýrıs­dıksııasyna aýysqannan keıin, kámeletke tolmaǵandarǵa kórse­tile­tin qoldaýdyń negizgi bóligi – bala­nyń ata-anasyn izdestirý, onyń KBO-ny bitirýi úshin qajetti qujattarmen jumys júrgizý bolyp tabylady. KBO-daǵy balalarǵa pedagogı­kalyq jáne psıhologııalyq qoldaý da kórsetiledi, alaıda, ýákiletti organdarmen kelisilgen, birtekti, arnaýly áleýmettik qyzmetter nysa­nynda iske asyrylǵan ońaltý jáne tárbıe berý baǵdarlamalary usynylmaıdy. Kámeletke tolmaǵan­dar­dy ýaqytsha oqshaýlaý, beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtaryna qara­ǵanda, solardyń negizinde qurylǵan KBO-lar qylmys jasaǵan jáne qoǵamnan ýaqytsha oqshaýlanýy tıis balalardy ustaýdy júzege asyr­maıdy. Fýnksııalaryn qysqartý jáne ózge de obektıvti sebepter nátıjesinde shtattyq kestesi júz birlikke deıin jetetin kóptegen KBO-larda bir mezgilde ustalatyn balalardyń sany, kóbinese, olarǵa qyzmet kórsetetin personaldan áldeqaıda az bolady. Keıbir óńirlerde KBO-larmen qatar, olardyń fýnksııalaryn qaıtalaıtyn pana úıleri jumys isteıdi. Minez-qulqy aýytqymaly balalarǵa arnalǵan arnaýly bilim berý uıymdarynyń resýrstary budan da az deńgeıde paıdalanylyp keledi. Olardyń barlyǵy derlik edáýir aýmaqta ornalasqan, birneshe korpýstary bar jáne aıtarlyq­taı materıaldyq-tehnıkalyq resýrstarǵa ıe. Oqý baǵdarlamalaryn jetildirý jáne ony jergilikti mektepter­diń bazasynda júzege asyrý qajet­tiligi bóliginde kámeletke tolma­ǵan­dardy oqytý prosesin uıymdas­tyrý máselesi kóńil bólýge laıyq. Arnaýly mektepterdiń basym bóliginiń tárbıelenýshileri úshin tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý baǵdarlamalary boıynsha birin­shi kásipti alý úshin tolyqqan­dy jaǵ­daı jasaý talap etiledi, sebebi, oqytý óńirde suranysqa ıe mamandyqtar eskerilmeı, kóri­neý eskirgen jabdyqta júzege asy­rylady, osyǵan baılanysty olarǵa formaldy sıpat tán. Elimizde turmysy qıyn jaǵ­daıdaǵy balalarmen jumys isteý úshin kadrlyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq resýrstardyń jetis­peýshiligi joǵaryda atalǵan uıym­dardyń jumys isteýiniń, onyń ishin­de solardy ustaýǵa baǵyttalatyn qara­jatty paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrý máselesin aıryqsha ózekti etip otyr. Joǵaryda aıtylǵandardy eskere kele, KBO-lardyń fýnk­sııalaryn naqtylaý jáne olardyń bazasynda (ne solardyń janynan) turmysy qıyn jaǵdaıdaǵy, onyń ishinde zańdy buzǵan kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtaryn qurý oryn­dy. Mundaı ortalyqtar kúndizgi ýaqytta balalarǵa jáne olardyń otbasylaryna keshendi áleýmettik, psıhologııalyq jáne basqa da kómek túrlerin kórseter edi. Osy ortalyqtar mektepke bar­maıtyn balalarmen júrgiziletin jumys­ta jalpy bilim beretin mektep­terge de qoldaý kórsete alady. Bilim alýshylardyń oqıtyn orny boıynsha turý múmkindigi eskerile otyryp, arnaýly mektepterdiń bosatylatyn materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn óńirlerde kásiptik-tehnıkalyq bilim berýdiń jańa memlekettik baǵ­dar­lamalaryn iske asyrý úshin paı­da­lanýǵa bolady. Bul jumysqa úki­met­tik emes uıymdardy tarta oty­ryp, mektepterdiń bazasynda bala­larǵa ǵana emes, sonymen qatar, osy jer­diń halqyna da qajetti basqa da baǵdar­lamalardy damytý múmkin bolar edi. Osy problemalar depýtattar tarapynan tıisti zań jobasynda zańnamalyq deńgeıde kórsetilgen. Sony­men birge, olardyń basym bóligine, negizinen, uıym­das­tyrý­shylyq sıpat tán. Olardy sheshý úshin qymbat turatyn jáne uzaq mer­zimdi baǵdarlamalyq qujattar­dy qabyl­daý talap etilmeıdi. Son­dyqtan Úkimet olardy sheshýge nazar aýdarar degen úmittemiz. Svetlana BYChKOVA, Májilis depýtaty