Qýraǵan aǵash qulaıdy

Jetisý! Bul ólkeniń qunarly topyraǵyna qarap qaıran qalasyń. Kez kelgen taldy shanshyp qalsań birden tamyr jaıady. «Jer jánnaty» degen teńeý beker aıtylmaǵan. Iá, aǵash jerdiń kórki. Kósheniń sáni. Biraq, bir nársege kóńil aýdarmaıtyn sııaqtymyz. Aǵashtar da qartaıady. Jasy jetkende tamyry sýalady. Shirip, tozady. Al qýraǵan aǵashtyń bir kúni qulaıtyny ras. Bizdiń búgingi sóz etkeli otyrǵan máselemiz osyǵan kelip tireledi. Siz Jetisý aımaǵynda bol­dy­ńyz ba? Bolsańyz, ásirese, Al­ma­ty – Qorǵas, Almaty – Tal­ǵar kú­re joldarynyń jıeginde ósip tur­ǵan aǵashtarǵa nazar sa­ly­ńyz­shy. Bular sonaý keńes za­ma­ny­n­da otyrǵyzylǵan eken. Olar­dyń jasy jarty ǵasyr, tip­ti odan da asyp ketken shyǵar. Ata-ba­ba­larymyzdyń: «Aǵash tamy­ry­men myqty», degen sózine den qoısaq, osynshama jyl ósip tur­ǵan olar áli myqty dep aıta al­mas edik Al bıiktigi qandaı deısiz ǵoı, on bes metrge deıin barady. «Bıik aǵash buryn qulaıdy» degen sóz osyn­daıda eske túsedi. Qulap ta ja­tyr. Aıdyń-kúnniń amanynda adam­dardy jazym etken oqıǵalar da joq emes. Bir ǵana Almaty shaharyndaǵy jaǵ­daılarǵa toqtalaıyq. О́tken jy­ly almatylyq stýdent Móldir Erjanova biz aıtqan halge ushy­rady. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti kún­delikti sabaǵynan shyǵyp, aıal­damaǵa jete bergende oqys jaǵ­daı­ǵa tap boldy. Tóbesinde tónip tur­ǵan terektiń bir butaǵy short synyp, qyzdyń basyna qulaıdy. Tapa tal túste oryn alǵan oqıǵa bolǵandyqtan kóshedegi jurt birden kómekke umtylady. Qatty jaraqat alǵan Móldirdi dereý jedel járdem kóligi aýrýhanaǵa alyp ke­tedi. Mıy qatty shaıqalǵan qyz birneshe kún tósekke tańylyp, jany áreń qalady. Dál osyndaı jaǵdaı Almaty qa­lasynyń turǵyny Eleonora Pak­tyń da basynan ótti Ol týraly KTK telearnasy habarlady. Eleonora balasymen birge kó­li­gine otyra bergende emen aǵa­shy qulaıdy. Kólikti bir-aq japyryp tús­ken. Qudaı saqtaǵanda, adam shy­ǵyny oryn almapty. Bi­raq qat­ty jaraqattanǵan sábıge bir­neshe ret ota jasalǵan kórinedi. О́kinishtisi, bul eki oqıǵany da eshqandaı mekeme óz moıyndary­na alǵan joq. Biri – aǵashtyń shirimegenin alǵa tartsa, ekinshisi – bul aǵash ana mekemege, myna mekemege qaraıdy dep qashqaqtaǵan. Aqyr aıaǵynda is «jabýly qazan» kúı­in­de qalǵan. Ony aıtasyz, Talǵar kúre jo­lynyń jıeginde ósip turǵan bıik aǵashtyń qulaýy adam óli­mi­ne soqtyrdy. Bul oqıǵa jaz aıy­nyń sońyna taman boldy. Kýá­ger­lerdiń aıtýynsha, sol kúni qat­ty jańbyr jaýǵan, jel turǵan. Oıyn­da eshnárse joq arystaı aza­mat óz kóligimen úıine qaraı ke­le jatqan. Jol ashyq. Eshqandaı ke­dergi joq. Kenet qýraǵan aǵash onyń kóligine qaraı qulaıdy. Mun­daıdy kútpegen álgi jigit qa­shyp ta úlgere almaǵan. Sol jerde til tartpaı ketken. Aǵashtyń ke­si­ri­nen bir otbasy osylaı qara jamyl­dy. Bul jerde de kináli taǵy aǵash bolyp qala berdi. Qarap otyrsaq, qýraǵan aǵash­tan zardap shekkender az emes. En­­di buǵan qandaı shara qoldaný ke­rek? Árıne, biz jol boıyndaǵy aǵash­­­tardy túgeldeı qoparyp alyp tas­tasyn dep jatqan joq­pyz. О́ıt­ke­ni, olar ottegi bó­lip, aýanyń ta­­zarýyna úles qo­sa­dy. Avto­k­ó­lik­­terden shyqqan kó­mir­qyshqyl gazynyń aınalaǵa taralýyna jol ber­meıdi. Aıtpaǵymyz, solarǵa jaý­apty mekemeler qýraǵan aǵash­tardy kesip, tym bıikterin alasartyp, bárin adam ómirine qaýip tóndirmeıtindeı etip rettese degen nıet. Jalpy, qala bolsyn, dala bolsyn kez kelgen aǵashtardy jol jıegine ósirý durys pa? Joq álde, tabıǵı qubylystarǵa tózimdi arnaıy aǵash kóshetteri bola ma? Shet el­­derde aınalany kógaldandyrý má­selesi qalaı júredi? Biz osy suraqtarymyzǵa tehnıka ǵy­lym­­darynyń doktory, Qazaqstan jol ǵylymı-zertteý ınstıtýty oqý ortalyǵynyń basshysy Ábdi Qııal­baevtyń pikirlerinen jaýap tap­tyq. «Dál osyndaı daýyl Japonııa­nyń teńiz jaǵalaýlarynda jıi bo­lyp turady. Biraq, onda qat­ty jelden qala aǵashtary qu­lap, kesapatqa ushyramaıdy. Onyń syry nede deısiz ǵoı? Bar­lyǵy memleket tarapynan zań­das­tyrylǵan, ıaǵnı árbir talap stan­dart negizinde júzege asyry­lady. Olardy kútýdiń ózindik tár­tibi bar. Al bizde úıeńki de, mo­rt synǵysh terek te, retsiz ıiri­lgen qaraǵash ta qatar-qatar otyrǵyzyla beredi... Qysqasy, qolǵa ne tússe, sony talǵamsyz paıdalana beremiz. Menińshe, jergilikti ákimshilik qala kósheleri men saıabaqtarǵa, gúlzarlar men jol jıegine, aıaldamalarǵa aǵash otyrǵyzǵanda halyqaralyq tá­ji­rıbelerge súıengen jón shyǵar dep oılaımyn. Sonda joǵaryda aı­tyl­ǵandaı oqıǵalar oryn almas edi. Keıde bizder tabıǵatty qor­ǵaı­myz dep júrip, adam ómiriniń qaý­ip­sizdigin umytyp ketemiz. Al adam – ekologııalyq obektiniń bir­den-bir baǵaly sýbektisi», deı­di. Iá, ǵalym óte durys aıtady. Eń qymbat qazyna adam emes pe. En­deshe, atalǵan máselege sal­ǵy­rt qaraýǵa haqymyz joq. San soq­tyratyn ókinishterdiń qaı­ta­lanbaýyn tileımiz. Endi bir sát qarapaıym tur­ǵyn­dardyń pikirine qulaq salyp kó­re­lik. –Jol boıyndaǵy aǵashtar qys­ty kúni odan da beter qaýip tón­diredi. Kún sáýlesin qalqalap, jal­tyraǵan muzdyń erýine kedergi kel­tiredi. Meniń oıymsha, sol aǵashtardy alǵash otyrǵyzǵandar máselege tereńdep mán bermegen sııaqty. Eger olar joldan birneshe metr qashyqtyqta ósip turǵanda, bú­gin siz ben biz bul taqyrypta bu­laı­sha pikir almasyp otyrmas edik. Jańadan salynyp jatqan jol­dar­ǵa kóz júgirtip qarańyzshy. Ja­ǵalaýyna eshqandaı aǵashtar otyr­ǵyzylmaǵan. Eýropalyq stan­dart solaı bolýy múmkin. Ese­sine aınaladan tónetin qaýip joq. Sondyqtan da eski aǵashtardy otaı­tyn ýaqyt jetken sııaqty, – deıdi Talǵar aýdanyndaǵy Tuz­dybastaý aýylynyń turǵyny Ádilet Temirbaev. Jol – bárine ortaq. Onymen han da, qara da júredi. Al, jol jıegindegi qýraǵan aǵash qashan, qaı kúni, kimniń basyna qulaıtynyn da eshkim bilmeıdi. Qazaqta: «Saq­tan­sań – saqtaımyn», degen jaqsy sóz bar. Endeshe, taǵy kimniń basyna qular eken dep kútip otyrmaı, tıisti oryndar bul jumystardy óz jaýapkershiligine alatyn mezgil jetti. Baıqańyz, basyńyzǵa aǵash qulap ketpesin! Bolat MÁJIT, jýrnalıst Almaty oblysy