Jambyl oblysynyń ońtústik-batysynda ornalasqan Jańatas qalasynyń ataǵy dúrkirep shyǵyp, dúıim elge áıgili bolǵanyn eldiń bári biledi. Kenshiler qalasy atanǵan shaǵyn shahar elimizde jumys kúshiniń kóptigimen de, aýqymdy óndirisimen de alǵa shyqty. Áıgili jazýshy Sherhan Murtaza Jańatastaǵy eńbek adamdarynyń ómirinen «Qara marjan» degen roman jazdy. Odan bólek, Jańatas jaıynda elimizdiń basty basylymdarynda da kólemdi maqalalar jarııalandy.
Al kezinde 60 myń halqy bolǵan Jańatas qalasynyń qazirgi jaı-kúıi qandaı? Zamanynda 20 myńnan astam adamdy jumyspen qamtamasyz etken «PO Karataý» ataýymen áıgili bolǵan kásiporynnyń búgingi tynys-tirshiligi nendeı?
О́lkedegi óndiristiń órisi
Jańatas qalasynda ornalasqan «Qazfosfat» JShS fılıaly – Qarataý-Sholaqtaý ken óńdeý kesheni nátıjeli jumys istep tur. Kásiporyn dırektory Muratqalı Sársenovtiń aıtýynsha, atalǵan kásiporynda búgingi tańda 2062 adam eńbek etedi. Al Jańatas qalasynyń ózinde Kóksý, Kıiztas jáne Jańatas ken oryndary bar. Sondaı-aq, úsh ken orny Sarysý aýdanyna, Talas aýdanyna jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq aýdanyna qaraıdy. Atalǵan alty ken ornynyń tórteýinde ken óndirý ashyq ádispen júrgizilse, ekeýinde shahtalyq tásilmen óndiriletinin jetkizgen keshen basshysy daıyn shıkizatpen oblysymyzdaǵy «Jańa Jambyl fosfor» zaýyty bastaǵan iri kásiporyndarmen qatar, Reseı, О́zbekstan, Túrikmenstan memleketteriniń de óńdeý oryndary qamtamasyz etiletinin aıtty. – Bizde shıkizatty óńdeıtin 5 fabrıka bar. Ol jerde usaqtaý, eleý, untaqtaý jumystaryn júrgizemiz. Osy jumystarǵa óz azamattarymyz tartylady. Syrttan keletin adam joq, – degen Muratqalı Sársenov kásiporynnyń joǵaryda atalǵan úsh aýdanǵa jyl saıyn salyqtan bólek 5 mıllıon teńge bólip otyrǵanyn da jetkizdi. Sonymen qatar, keshenniń tehnıkalyq, qaýipsizdik jaıymen de tanystyrdy. Osy joly Qarataý ken óńdeý kesheni Ortalyq baıytý fabrıkasyndaǵy eńbek adamdarymen de suhbattasýdyń sáti tústi. Atalǵan fabrıkanyń bas ınjeneri Esen Mańǵytaev Shymkent qalasyndaǵy qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtyn 1981 jyly támamdaǵan soń, Elbasy alǵashqy eńbek jolyn bastaǵan Temirtaý qalasyna joldama arqyly jumysqa jiberiledi. Al 1985 jyly Jańatas qalasyna kelgen Esen О́stemiruly osy jerde jóndeýshi-slesardan bastap, bas ınjener dárejesine deıin kóterilgen. Al eki uly men bir qyzy Jańatas qalasynda dúnıege kelgen ol Jańatastyń jaınaǵan kelbetin, órkendegen óndirisin búginde erekshe shabytpen eske alady. Sonymen qatar, Ortalyq baıytý fabrıkasy baqylaý-ólsheý quraldarynyń avtomattandyrý bóliminde kezekshi slesar bolyp isteıtin Nurǵalı Nurmanov ta munda 20 jyldan beri eńbek etip keledi. Bir qyzyǵy, Nurmanovtar áýletinde óndiris salasy atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan kásip eken. Ákesi Qaıyp Nurmanov ta, anasy Tazagúl Baımaǵanbetova da kezinde Jańatastyń óndirisine úles qosyp, uzaq jyl osy kásiporynda jumys istegen ardagerler bolyp shyqty. Búgingi tańda Jańatas qalasyndaǵy óndiristiń órisi osyndaı. Eńbek maıdanynda qaınap jatqan azamattardyń qatary barshylyq. Sondaı-aq, aýdan ónerkásibiniń negizin qalaýshy «Qazfosfat» JShS-niń «Qarataý» ken óńdeý kesheni ótken jyly 1 mıllıard 294,9 mıllıon teńgege 1 mıllıon 056,8 myń tonna fosfor ónimderin óndirgen. Keleshekte de bul kórsetkish jalǵasyn tabatyn bolady.«EýroHım» elge ne beredi?
Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń baǵdarlamasy aıasynda, Jańatas qalasynda iske asyrylýǵa josparlanǵan «EýroHım-Qarataý» JShS-niń qurǵaqtaı usaqtaý jáne bólshekteý nysandary Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen ótken jalpyulttyq telekópir sheńberinde ashylǵan bolatyn. Atalǵan kásiporyn ótken jyly 13 mıllıard 574,0 mıllıon teńgege 515,0 myń tonna ken, 356,2 myń tonna fosfor untaǵyn óndirgen. Bul kórsetkishtiń aldaǵy ýaqytta da ulǵaıyp, «EýroHım» el ómirine erekshe serpin beretinin Sarysý aýdanynyń ákimi Balabek Narbaev aıtyp otyr. – 2018 jyldan bastap jyl saıyn keminde 640,0 myń tonna fosforıt untaǵy óndiriletin bolady. 2020 jyldan bastap jylyna 2,8 mıllıon tonna taýarly ónim óndirý josparlanýda. Onyń ishinde mıneraldy tyńaıtqyshtar 1,5 mıllıon tonna bolady. Bul joba mıneraldy tyńaıtqyshtardyń kólemin arttyryp qana qoımaı, aýylsharýashylyq ónimderiniń de kólemin arttyrady, – deıdi aýdan basshysy. Zaýyt tolyq qýatyna shyqqanda 1200 jańa jumys orny ashylatyn bolady. Al 2020 jylǵa qaraı, jumys kúshiniń áldeqaıda artatynyna jospar bar. Búgingi kúnge «EýroHım-Tyńaıtqysh» JShS-da 230 adam, «EýroHım-Qarataý» JShS-da 170 adam, barlyǵy 400 adam jumys isteýde. Sonymen qatar, merdiger kompanııalarda 300 jumysshy jumysqa tartylǵan. О́tken jyly negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemi 21,6 mıllıard teńgeni qurap, burnaǵy jylmen salystyrǵanda onyń 2 esege jýyq artyp otyrǵanyn kórsetedi. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardyń kólemi «EýroHım» JShS esebinen ósip otyrǵanyn eskersek, bolashaqta da bul joba Jańatastyń jańarýyna erekshe serpin bereri sózsiz. Eger atalǵan joba boıynsha myńnan astam adam jumyspen qamtylatyn bolsa, bul óz kezeginde óndiristi órkendetip qana qoımaı, jumyssyzdyqtyń da joıylýyna jol ashatyny kúmánsiz. Bul turǵyda aýdan basshylyǵy bilikti mamandar daıyndaýdy qolǵa alyp keledi. Sebebi, bolashaqta atalǵan jobalardy jalǵastyratyn mamandar qajettigi búginnen bastap týyndap otyr. «Jańatas qalasynda 2 kolledj bar. Sonyń bireýin «EýroHımniń» balansyna berip otyrmyz. Mundaǵy maqsat – jas mamandardy tárbıeleý. Olar Reseıden mamandar shaqyrtyp, jastarymyzdy jańa tehnologııaǵa beıimdese, durys bolady. Áıtpese, ómir boıy Reseı fırmasyna jumys isteý qaýpi týyndaıdy», deıdi Balabek Narbaev. Sondaı-aq, 2020 jylǵa qaraı Jańatas turǵyndarynyń sanyn 30 myńǵa jetkizý kózdelip otyr eken. Josparda zaýyttyń janynan meıramhana, monsha, tigin sehy jáne taǵy da basqa oryndar ashý bar. Bul óz kezeginde Jańatasta jumys kúshiniń qarqyn alýyna oń áserin tıgizbek.
Qurylys qarqyny qanaǵattanarlyq pa?
Aýdan ákimi Balabek Narbaev Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy aıasynda 80,0 mıllıon teńgege 6 kóp qabatty turǵyn úıde jóndeý jumystarynyń júrgizilgenin aıtyp otyr. Biraq Jańatas qalasynda aǵymdaǵy jyldyń 1 qańtaryna turǵyn úı alý kezeginde barlyǵy 1685 muqtaj azamat tirkelgen eken. – Onyń ishinde 1-tizim boıynsha 27 jetim bala, 2-tizim boıynsha 1062 az qamtylǵan otbasy bolsa, 3-tizimde 596 bıýdjettik mekeme qyzmetkeri bar, – deıdi qala ákiminiń orynbasary Beısen Shalabaev. Baspana basty muń ekenin eskersek, qaladaǵy árbir turǵynnyń óz úı-jaıy bolýy mańyzdy. Alaıda, búgingi tańda Jańatas qalasynda jóndelmegen 18 úı bar eken. Qala ishinde qalqasy ǵana qońyraıyp bos turǵan úıler shynynda da jeterlik. Bul bir jaǵynan qala kórkine nuqsan keltiretin bolsa, ekinshi jaǵynan azamattardyń turǵyn úı alý kezegin arttyra beredi. Al «Altyn Orda-2006» JShS dırektory Dáýletaldy Janbaev memleket qarjysymen jóndelgen 2 úıdi, óz qarjysymen jóndelgen bir úıdi tapsyrǵan. Endi taǵy bir 60 páterli úıdiń elý paıyzynyń bitip turǵanyn jetkizgen kásipker qarajat bolsa, qalǵan úılerdi jóndep, turǵyndar ıgiligine berýge daıyn ekenin aıtyp otyr.Kásipker nege kúıinedi?
Qala ákimdiginiń ǵımaratyna kelgen Jańatastaǵy «Jarasbek Ata» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Peıishbek Jarasbekuly aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qoldaý kórsetip otyrǵan memleketke alǵysyn, sondaı-aq, óziniń de 780 bas qoı men 30 sıyryna memleket tarapynan sýbsıdııa alyp otyrǵanyn aıta kelip, barlyq sharýalarǵa ortaq bir máseleni kóterdi. Sharýa ótken jyly «Qulan» baǵdarlamasy aıasynda «Saýdakent kredıttik seriktestigi» JShS arqyly 5 mıllıon teńge alyp, 19 jylqy malyn satyp alǵan eken. Alaıda 14 paıyzdyq nesıeniń 7 paıyzyn memleket tóleıdi degen soń qarajat alǵan sharýa endi búginde sol 14 paıyzdyń bárin ózi tólep otyrǵanyn aıtady. – Nesıe alǵanyma bir jylǵa jaqyndady. Alaıda, aı saıyn 60 myń teńgege jýyq aqsha tóleımin. Meıli, meniń jaǵdaıym bar. Biraq kásibin endi bastap jatqan sharýalar qaıtedi, – deıdi kásipker. Bul bir ǵana kásipkerdiń basyndaǵy jaǵdaı bolmasa kerek. Máseleni «Saýdakent kredıttik seriktestigi» JShS basqarma tóraǵasy Sherhan Qydyrbaev bylaısha túsindirdi. Seriktestik basshysy sýbsıdııalaý boıynsha oblys ákimdiginiń aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna ótinish bergenin, al basqarmanyń sheshim shyǵaryp bergenin aıtty. Nátıjesinde keleshekte nesıe alǵan kásipkerlerdiń bul máselesi ońynan sheshilip, 14 paıyzben tólengen qarajattyń tıisti bóligi qaıtarylyp beriledi nemese aldaǵy tóleıtin nesıesinen shegeriledi eken.Túıin
Búgingi tańda aýdanda kógildir gaz máselesi óte ózekti. Biraq «EýroHım» Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Shaıan óńirinen Jańatas qalasyna deıin kógildir gaz tartýdy qolǵa alyp otyr. Eger maqsat oryndalsa, 2018 jyly qala kógildir otynmen qamtylady. Al turǵyn úı máselesi de óz kezeginde ótkir másele. Bolashaqta atalmysh kompanııa jobasy boıynsha Jańatasty «Aqyldy qalaǵa» aınaldyrý da josparda bar. Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan» Jambyl oblysy
