Rysquldyń qabiri Talas topyraǵynda ma?

Alashtyń ardaqty uldary Turar Rysqulov pen Muhtar Áýezovtiń ıdeıalas, murattas bolǵany belgili. 1922 jyly Muhtar Omarhanuly Orynbordaǵy qyzmetinen bosap, Tashkentke keledi. Tashkentte Turar Rysqulovpen kezdesip, onyń áńgimesin tyńdaıdy. Sóıtip, ekeýara áńgimeden áserlengen áıgili jazýshynyń qalamynan «Qarash-Qarash oqıǵasy» týdy. Bul shyǵarma Turardyń ákesi, Jetisý oblysy Vernyı ýezine qarasty shyǵys Talǵar bolysynyń qazaǵy Rysqul Jylqaıdarovtyń ómirine negizdelgen. Negizi, Rysqul Jylqaıdarov týraly derekter kóp saqtalmaǵan. Rysqul týraly kezinde Muhtar Áýezov jazsa, keıinnen biz sóz etip otyrǵan barlyq jaıdy Sher­han Murtaza óziniń «Qyzyl jebe» shyǵarmasynda baıan­dady. Rysquldaı tarıhı tulǵaǵa Jambyl oblysynyń Talas jerinen topyraq buıyrǵan degendi de emis-emis estigenimiz bar edi ilgeride. Sebebi, Rysqul na­ǵashy jurtyn saǵalap, Talas topy­raǵyna kelgen deıdi. Keıin­­nen jol túsip Talas aýdany, Oıyq aýylyna qarasty Seıilbek eldi mekeniniń sol­tústik-shyǵysyndaǵy eki jarym shaqyrymdaı jerdegi Qyzyl­qorǵan jazyǵynda ornalasqan Rysquldyń beıitin baryp kórdik. Áýeli barǵanymyzda jazyqty biraz aınalyp júrip, qabirdi áıteýir, áreń degende tapqan bolatynbyz. Qar jamylǵan jazyq dalada kózge iliner eshbir belgi joq edi. Qyzylqorǵan jazyǵyn shıyrlap júrip otyryp keldik. Marqumnyń súıegi jatqan jerge duǵa etip, Quran oqydyq. Qa­birdi qara temirmen qorshap qoıypty. Belgi retinde jerden joǵary qaraı kirpish qalap, onyń ústine aq tas ornalastyrypty. Qoıylǵan merzimi 1995 jyldyń qyrkúıek aıy. Dál mezgilin oqýǵa kóz jetpedi. Qulpy­tastyń jazýy­n kún qaqtap, jańbyr shaıǵan. Desek te, ilgeride arýaqty erdiń, ómiri buǵaýda ótken bozymnyń basyna qoıylǵan qulpytastyń tozyǵy jetken edi. Keıinnen qabir basyndaǵy qulaýǵa shaq turǵan qulpytas jańartylyp, mramordan tas qoıyldy. Endi Rysquldyń qabiri shyn máninde Talas topyraǵynda ma degen saýal kóldeneń shyǵa beredi. Alaıda kónekóz qarttardyń áńgimeleri aqıqat aýylyna jeteleıdi. – Rysqul Aqqum aýylyndaǵy Jádik degen aǵaıynnyń jıeni, Oıyq rýynyń Kókshegózinen taraıdy, – dep bastady Seıilbek aýylynyń turǵyny Sembek Beshtaev aqsaqal áńgimesin. – Turar Rysqulovtyń ómirinen shyǵarma jazbaqshy bolyp 1961 jyly Sherhan Murtaza aýylǵa keldi. Sol kezdiń ózinde jasy jetpisten asqan О́skenbaı degen aýyl qarııasy Sheraǵańdy Rys­quldyń qabirine alyp bardy. Biz sol О́skenbaı qarııadan osy jaıdy estip óstik. Al, ol kisi Rysquldyń Qyzylqorǵan jazy­ǵyna jerlengenin jaqsy biletin. Merkidegi kóteriliske qaty­syp, jaralanǵan Rysqul bir qyr­ǵyz azamatymen osynda naǵa­shylaryn panalap kelgen eken. Bul 1916 jyly bolǵan oqıǵa. Sembek qarııanyń sózin ári qaraı aýyl aqsaqaly Myrzataı Quranbekov jalǵastyrdy. – Ol kezde Turar Merkide eken. Rysqul ulyna jolyqpaq nıet­pen aldymen sonda barady. Keıinnen halyq batyry Aqkóz Qosanuly bastaǵan kóteriliske qatysyp, jaralanǵany sebepti Rysqul naǵashylaryna qaraı keledi. Naǵashysy Dáýitbaı degen kisi bolǵan eken. Eli Jádik. Rysquldyń qabirine barar joldaǵy úıindiler bir kezderi Jádikterdiń qystaýy bolǵan, – dep bilgenin aıtty Myrzataı qarııa. Budan keıin aýyl turǵyny Jánibek Turarov ta sózge aralas­ty. – Máskeýge ketpeı turyp Turar osynda keledi. Naǵa­shysy Dáýitbaı Turardy áke­siniń basyna aparyp, qabirin kór­­setedi. Sebebi, Rysquldy naǵa­shylary Qyzylqorǵan ja­zy­ǵyna jerleıdi. Rysquldyń kezdigin ózimen qosa kómedi. Basynda Turar bul jaıǵa senbegen syńaı tanytady. Qorash qabir, ne basynda eshqandaı belgi joq bolǵan ǵoı burynda. Sonda naǵashysy Dáýitbaı Rysquldyń qabirin qaıta qazyp, Turarǵa áke­siniń kezdigin kórsetken eken, – dep aıaqtaǵan bolatyn Jáni­bek aǵa áńgimesin. Sherhan Mur­tazanyń «Qyzyl Jebe» shyǵar­masynda osy bir tarıhı sát aıtylady. Alpysynshy jyldary Sheraǵańnyń osy aýylǵa kelgenin joǵaryda Sembek qarııa aıtyp edi ǵoı. Demek, О́skenbaı atamyz Sheraǵańa sol kezde osy áńgimeni aıtyp bergen. Endi romannyń osy tusyn oqyp kó­reıik. «– Turar, mine ákeń… – dedi qyryq quraq qaýdyr tondy Dáýit shal. Basyndaǵy túlki tumaq eskir­geni sonsha, qotyr mysyqtyń terisindeı óli júni uıpalaq eken. Turar tómpeshikke qarap qalt toqtady. Tómpeshik tym júdeý…Turar olarǵa túnere qarap: – Shynnan ákemdiki me? Basqa bireýdikimen shatastyryp turǵan joqsyzdar ma? Belgi qoıylmapty ǵoı áli, – dedi. – O ne degeniń jıenshar, – dep Dáýit qalbalaqtap qaldy, – Rysqul jıenniń jatqan jerin umytyp ne kórinipti bizge. Ba­tyrdy ózimiz aq jýyp, arýlap, osy araǵa jaıǵastyrǵanbyz. Osyny aıtyp, Turardyń túp naǵashysy múrdeniń arǵy basyna baryp, qatqan topyraqty saýsaqtarymen tyrmalap jatyp, tot basqan temirdi yrǵap-yrǵap sýyryp aldy. – Mine belgisi. Apyr-aı, munym qandaı aqyl bolǵan! Bul bolmasa, maǵan senbeıtin túriń bar ǵoı, Turar. Mine qanjary. Basyna ádeıi qoıǵam...». Kez kelgen tarıhı tulǵa týraly kórkem shyǵarmanyń naqty tarıhı shyndyqqa negizdelip jazylatynyn eskersek, Rysqul Jylqaıdarovtyń qabiri týraly áńgime aqıqattan alys bolmaıdy. Demek, Turar Rysqulov sekildi arystaı azamatty dúnıege ákelgen ǵazız jannyń súıegi Talas topyraǵynyń qoınaýynda ja­tyr. О́z áńgimesinde aýyl turǵyny Sabyr Tókebaev ta eki ret Ońtústik Qazaqstan óńirinen týystarynyń Rysquldyń qabirin izdep kelgendigin aıtqan edi. Beıit basyna ózi bastap alyp barǵan eken. Bul da shyndyqqa degen senimimizdi nyǵaıta tústi. Rysquldyń qabirine seksen jylǵa jýyq ýaqyt eshqandaı belgi qoıylmaǵan eken. Tek ardaqty azamattyń beıitine qul­pytas osydan jıyrma shaqty jyl ýaqyt buryn ornatylypty. Aýyl qarııalary sol tusta aýyl ákimi qyzmetin Dosmurat Shahzadaev degen azamattyń atqarǵanyn aıtty. Bul bastamaǵa sol kisi muryndyq bolǵan eken. Ejelden er azamattyń naǵashy jurtyn panalaý dástúrde bar ekenin eskersek, Rysqul qabiriniń Talas jerinde ekenine negiz bar. Onyń ústine tarıhı derekter boıynsha Rysquldyń anasy Qy­z­tımes sheshemizdiń Talas topy­raǵynyń qyzy ekeni de belgili. Qudaıdyń jazýymen Rys­­quldyń topyraǵy naǵashy jur­tynan buıyrypty. Endi jas urpaq bolashaqta áıgili taǵdyrly tulǵanyń asyl súıegi Talas je­rinde ekenin bilip júrse, ol da tarıhty tanýǵa dańǵyl jol ashatyny anyq. Hamıt ESAMAN, «Egemen Qazaqstan» Jambyl oblysy