Bul reformalardy halyq jyly qabyldady

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ústimizdegi jyldyń 25 qańtarynda bılik tarmaqtary arasynda ókilettikterdi qaıta bólý jónindegi Úndeýin jarııalaı otyryp, soǵan sáıkes qolǵa alynǵan konstıtýsııalyq reformalardyń jobasyn jalpyhalyqtyq talqylaýǵa usyný týraly sheshim qabyldaǵan-dy. Osylaısha, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn halyq belgilengen bir aı kóleminde keńinen talqylady. Endi, mine, bul talqylaýǵa berilgen merzim kúni keshe aıaqtaldy. Osy oraıda búgin biz Parlament Májilisi Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Máýlen Áshimbaevpen jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Máýlen Saǵathanuly, halyq elimizdegi konstıtýsııalyq refor­malarǵa qatysty zań jobasyn bir aı boıy keńinen talqylady. Sizdiń pikirińizshe, bul talqylaý qandaı deńgeıde ótti jáne ol kútilgen nátıje beredi dep oılaısyz ba? – Memleket basshysy tarapynan kún tártibine qoıylyp, jalpy­halyqtyq talqylaýǵa usynylǵan bul reforma úlken strategııalyq mán­ge ıe. Onyń elimizdiń búgini men kele­shegi úshin asa mańyzdy ekenin halyq á degennen túsindi. Sondyqtan, Elba­sy Úndeýinde negizgi qaǵıdalary, maq­sat-mindetteri naqtylanǵan, Kons­tıtýsııaǵa engizilýi yqtımal ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar qamtyl­ǵan bul jobany talqylaý barysynda qoǵa­mymyz joǵary deńgeıde bel­sendi­lik kórsetti. Al halyq bel­sen­dilik tany­typ, qyzý qoldaý bildirgen is nátı­jeli bolady emes pe... – Halyqpen kezdesken sátte­ri­ńizde kópshilik tarapynan qandaı jaǵdaıattar turǵysynda kóbirek sóz boldy? – Elmen etene áńgimelesý kezinde jınalǵan qaýym kóńilge qonymdy, Elbasynyń saıasatymen úndes máselelerdi kóbirek qozǵady. Árıne, onyń barlyǵyn tizip shyǵý múmkin emes. Degenmen, halyqty jıirek tolǵandyratyn birdi-ekili jaıtty aıta keteıin. Táýelsizdik jyldarynda qol jet­kizilgen tabystarymyzdyń barlyǵy pre­zıdenttik bılikpen, Elbasymen tike­leı baılanysty ekenin alǵa tartqan jurt­shylyq qolǵa alynǵan bul reformalardy júzege asyrý prezıdenttik tegeýrindi bılikti álsiretip jiber­meı me dep alańdaýshylyq bil­dirýmen boldy. Biz óz kezegimizde olarǵa bul reformalardy prezı­denttik bılikti álsiretedi dep qabyldamaý kerektigin, kerisinshe, onyń Prezıdentke halyqtyń, eldiń bolashaǵyna qatysty úlken strategııalyq máselelermen shu­ǵyl­­danýǵa múmkindik bereti­nin túsindirdik. Sondaı-aq, Mem­leket basshysynyń bılik tarmaq­tary arasyndaǵy úılesimdi jumys­ty qamtamasyz etip otyratyn joǵarǵy arbıtr rólin atqara­tynyn jetkizdik. – Jumys tobyna Parlament­tiń rólin, Úkimettiń jáne jer­gilikti bılik organdarynyń jaýapkershiligin kúsheıtý, quqyq qorǵaý qyzmetin jáne sot júıesin jetildirý, sondaı-aq, menshik quqyǵy máseleleri boıynsha úsh myńdaı ótinish kelip túsken eken. Endi is barysy qalaı órbıdi? – Jumys tobynyń músheleri ózderine túsken barlyq usynys­tar­dy jınaq­tap, qorytyp, mu­qııat qarastyrady, júıeleıd­i. Sodan keıin BAQ-ta jarııalanǵan «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tıtýsııasy­na ózgerister men tol­yq­tyrýlar en­gizý týraly» zań­nyń jobasy jalpyha­lyq­tyq talqylaý qorytyndylary boıynsha jetildirilip, tolyqtyry­lyp, Prezıdenttiń qaraýyna usynylady. Eger, Elbasy ony qoldap jatsa, joba Parlamentke joldanady. – Osy arada memlekettik basqarý júıesin reformalaý máseleleriniń ishki ıirimderine, búgingi kezeńniń suranystaryna tuspaldas keletin mazmunyna az-kem toqtala ketseńiz. – Elimizdegi bul bastamalar der kezin­de kún tártibine shyǵa­ry­lyp otyr. Mun­daǵy negizgi maq­sat – memleketimizdiń bas­qarý júıe­siniń tıimdiligin arttyrý. Búgin­de jumys istep jatqan saıası jú­ıe­miz óz qyzmetin 1995 jyly qabyldan­ǵan Konstıtýsııanyń negizinde atqaryp keledi. Sodan beri 22 jyl ótipti. Osy ara­lyqta álemde de, elimizde de kóp ózgeris boldy. Sonyń barlyǵyn eskere kelip, Elbasy memlekettik basqarý júıe­sin jańǵyrtý kerektigin alǵa tartýda. О́zderińiz bilesizder, 25 jyl­dyń ishinde Qazaqstan reformalardy júzege asyrýda «Aldy­men – ekonomıka, sodan keıin saıa­sat» qaǵıdasyn ustandy. Osy qaǵı­dat negizinde kóp sharýa júze­ge asyryldy. Ekonomıkada, áleý­met­tik salada, basqa da baǵyttarda jaqsy, jaǵymdy ózgerister oryn aldy, mańyzdy reformalar júzege asty. Endigi ýaqytta «Al­dy­men – ekonomıka, odan keıin saıasat» qaǵıdasynan «Ekonomıka men saıası reformalardy qatar alyp júrý» degen ustanymǵa oıy­syp jatyrmyz. Sondyqtan, qazir­gi tańda Elbasy Joldaýynda aıtyl­ǵan ekonomıka­­lyq jańǵyrýǵa qatysty reformalar men biz sóz etip otyrǵan konstıtýsııalyq refor­malar qatarlastyryla qolǵa alynyp otyr. Osy arada halyq tarapynan «Bul reformalar ne úshin jasalyp jatyr?» degen mazmunda suraq týyndaýda. Halyqpen kezdesý kezderinde mundaı mazmundaǵy saýaldar san márte qoıyldy. Birinshi kezekte bul reformalardy júzege asyrýdyń arqasynda Qazaq­standaǵy jaǵdaıdy odan ári jaqsartýǵa, halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn odan ári kóterýge múmkindikter týatyn bolady. Barlyq reformalardyń negizgi maq­saty halyqtyń ekonomıkalyq-áleý­mettik jaǵdaıyn kóterý eke­nin esten shyǵarmaýymyz kerek. – Osy maqsattarǵa qol jetkizý úshin qandaı naqty mindetterdi at­qarýymyz kerek, qandaı tetikterdi paı­da­lanǵanymyz jón? – Birinshiden, bılik tar­maqtary ara­syndaǵy teńge­rimdi qalyp­tastyrýymyz kerek. Máselen, Parlament pen Úkimet jáne sot bıligi óz ókilettikteri aıasynda, teńgerimdi jaǵdaıda jumys is­ter bolsa, bul jaqsylyqqa bastaıdy. Al bulardyń bireýi kúsheıip ketse, qıyn. Mysaly, Parlament róli tym kúsheı­tilip, Úkimetke jumys istetpeı jatsa, bul damýǵa keri áserin tıgizedi. Tek, bul arada Úkimet jumysy nasharlasa, soǵan baılanysty Parlamenttiń tıisti sharalar qabyldaýyna múmkindikteri bolýy kerek. Taǵy bir aıta keter jaıt, Úki­mettiń keıbir baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa qatysty ózindik birqatar ókilettigi bolýy kerek. Jalpy, Parlamenttiń rólin kúsheıtý, ókilettikterin keńeıtý degen sóz, ol – Parlamentti re­sýrs­­tyq turǵydan qam­tamasyz etý degendi de bildiredi. Túsin­dire sóı­­ler bolsam, biz kóp zańǵa bas­ta­ma­shy bolyp júrmiz. Bul ońaı­shy­lyqpen iske asatyn jumys emes. Ony jan-jaqty saraptaý kerek. Barlyq zańdardy qarap shyǵý kerek. Sondaı-aq, halyqaralyq zańdardy da jiti qaramaı bolmaıdy. Sondyqtan, Parlament­tiń janynda zań jobalaryn qarap, qate tustaryn túzep, kúzep otyratyn ǵylymı ınstıtýttar, sarap­­tamalyq ortalyqtar bolýy qajet. Má­selen, Úkimet janynda ǵylymı-zert­teý ıns­tıtýttary jumys isteıdi. Osyn­daı múm­kindik Parlamentte de bol­ǵany abzal. Parlament kóp máselede Úki­met­ke táýeldi. Zań jobasyn jasa­saq, Úkimetpen kelisip, Úkimet­t­iń qorytyndysyn alýymyz kerek. Úkimet kelispeı jatsa, ony aı­nalymǵa alyp shyǵý qıyn bolady. Sondyqtan, osyndaı máse­lelerdi ret­teý arqyly zań shy­ǵarýshy bılikke múm­kin­dikter berilgeni durys. Zańdardy shy­ǵarýǵa, kómektesip otyratyn álgi ınstıtýttar osyndaıda kerek. Mine, bılik tarmaqtary ara­syndaǵy teńgerim degen másele osylardy da qamtıdy. Ekinshiden, Úkimettiń, Par­la­ment­tiń jumysyndaǵy ashyq­tyqty qamtamasyz etý mańyz­dy. Sońǵy jyldyń ishinde El­basy­nyń tapsyrmasyna sáıkes, Parlamenttiń ashyqtyǵyn qam­tamasyz etýge umtylyp ja­tyr­myz. Máselen, bizdiń ju­mys top­tarymyzǵa ártúrli úki­met­tik emes uıymdardyń ókil­deri, Par­la­mentke kirmegen par­tııa­lar­dyń ókilderi kelip, ózderiniń usy­nys­taryn bere alady. Biraq biz muny búgingi tyń reforma­lar aıasynda jańa deńgeıge kóterýi­miz kerek. Úkimet te osy baǵyt­ty ustanýy tıis. Úkimettiń, mı­nıstr­likterdiń otyrystaryna aza­mat­tyq qoǵam uıymdary­nyń ókil­deri kelip, pikirlerin aıtyp, usynystaryn jetkize alýy qajet. Mańyzdy sheshimder qabyl­danatyn kezeńde azamattyq qoǵam­nyń soǵan qatysty saraptamasy, usynystary eskerilýi tıis. Osylaısha, azamattyq qo­ǵam ókil­deriniń sheshimderdiń durys qabyl­danýyna septigin, úle­sin tıgize­tindeı múmkindikter bol­ǵa­ny jón. Osyndaı tetikter qalyp­tastyrý qajet. Úshinshiden, Elbasy Úndeýinde aıtyl­ǵandaı, parlamenttik saı­laýda jeńgen partııanyń Úkimetti jasaqtaýǵa tikeleı múmkindigi bolýy kerek. Bul oraıda Úkimet­ti jasaqtaýdyń naqty tetik­teri anyqtalýy tıis. Ol zańǵa eg­jeı-teg­jeıli jazylǵany abzal. Árıne, bul Úki­metti túgel ja­saq­taýǵa qatysý kerek degen sózdi bildirmeıdi. О́ıtkeni, syrt­­qy saıasat, ulttyq qaýipsizdik, qor­­­ǵanys salalaryndaǵy ve­domstv­olar Pre­zıdenttiń quzy­r­etinde bolady. Bul jerde áleýmettik-ekonomkalyq sala­daǵy mınıstrlerdi taǵaıyndaýda Par­lamenttiń róline qatysty tetikterdi anyqtaý qajet. Osy tusta erekshe toqtala keter bir jaıt, Parlament Májilisin saılaý bolǵan kezde saıası partııalar ózderiniń saılaýaldy baǵdarlamalarymen básekege túsedi. Osyndaı saıası naýqan kezinde halyq ózine qaı partııanyń baǵdarla­masy unasa, soǵan daýys beredi. Sol partııa shyn máninde saıası dodada jeńip, Parlamentke kelip jatsa, ol Úkimetti jasaqtaýda sheshýshi rólge ıe bolady. Al jańadan jasaqtalǵan Úkimet ózin qalyptastyrǵan álgi partııanyń baǵdarlamasyn júzege asyrýy tıis. Sóıtip, biz endi halyqqa tek qana zań shyǵarýshy bılikti ǵana emes, atqarýshy bılikti de qalyptastyrýǵa múmkin­dik beremiz. Konstıtýsııa boıynsha, bıliktiń qaınar kózi – halyq. Halyq zań shyǵarý­shy bılikti ózi tikeleı tańdaı otyryp, ózderi saılaǵan depýtattar arqyly Úkimetti de jasaqtaýǵa áser etetin bolady. Osylaı­sha, halyq at­qarýshy bılikti de, zań shyǵarýshy bılikti de ózi qalyptastyrady. Budan keıin, Úkimet jeńgen partııanyń baǵdarlamasynyń oryndalýy boıynsha Parlamentke, depýtattar halyqtyń aldynda esep beredi. Eger osy júıe durys ornyǵyp jatsa, bul halyqtyń kókeıindegisiniń, pikirleriniń eskerilýine, máseleleriniń sheshi­lýine yqpal etedi. О́ıtkeni, partııa baǵdarlamasy halyq usy­ny­sy negizinde qabyldanady. Bul, aınalyp kelgende, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa jumys isteıdi. Mine, biz osy baǵytty ustanýymyz kerek. Sol úshin, jeńgen partııanyń Úkimetti jasaqtaýdaǵy tetikterin anyqtap, naqtylaý qajet. – Konstıtýsııaǵa atalǵan refor­ma­larǵa qatysty ózge­ris­ter men tolyq­tyrýlar engi­z­ilgen soń bári de áp-sátte júıe­lenip, jelisin taýyp shyǵa keledi dep sanaıtyn azamattar da joq emes... – El ishine baryp, halyqpen kezdeskende dál siz aıtqan­daı oılaıtyn azamattardy da jolyq­tyrdyq... Konstıtýsııaǵa ózgerister en­gizilgen soń túıin birden tarqa­tylyp kete qoı­maıdy. Bul iste naýqanshylyqqa salyný­ǵa áste bolmaıdy. Saıası reformalar uzaq merzimdi qajet etedi. Konstıtýsııaǵa ózgerister en­gizilgen soń, qajet dep tabylǵan zańnamalardy qaıta qaraý máselesi týyndaıdy. Olarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý isi aldymyzdan shyǵatyny sózsiz. Sondaı-aq, Konstıtýsııada negizgi máseleler ǵana qamtylatynyn eskere sóı­lesek, jańa zańdar qabyldanýy múm­kin. Buǵan qosa, olardyń oryndalýyn qamtamasyz etý qajet. Bul da saıası reformalar aıasynda atqarylatyn jumystar. Zańdardy qarap, «onyń tetikteri jumys istep jatyr ma?», «keıbir tustaryn ózgertý kerek pe» degendeı su­raqtar týyndamaı qoımaıdy. Mu­nyń barlyǵy kóp ýaqytty alady. Sondyqtan, elimizdegi búgingi saıa­sı reformalardy az ǵana ýaqyt­tyń ishin­­de júzege asyryla qoıady dep esep­temeýimiz kerek. Qoǵam bolyp, halyq bolyp reformalardyń júzege asyrylý bary­syn, aıaq alysyn saraptap, taldaý isi de qaperden shyqpaýy qajet. Áli de jetildire túsýdi qajetsinetin tustar kezdesip jatsa, ony tereń zerdelegen jón. – Jalpy, osy reforma­lar­dyń sátti júzege asýy úshin qajet­ti qandaı negizgi sharttardy aıtar edińiz? – Joǵaryda aıtyp ótkenim­deı, saıası reformalar men ekono­mıkalyq reformalardy qatar alyp júretin kezeńge kelip jatyrmyz. Osy reformalardyń nátı­je­sinde elimizde demokratııa­lyq qaǵıdalarǵa berik súıengen memlekettik basqarý júıesi qalyp­tasady dep senemiz. Bul júıeniń durys jumys istep ketýiniń birneshe sharty bar. Olardyń negizgisi – osy reformalardy jalpy qoǵamymyzdyń barynsha qoldaýy. Bul jerde Parlament, Úkimet, ákimdikter, mınıstrlikter ashyq túrde jumys isteý kerek. Ákimdikterdiń, mem­lekettik organdar janyndaǵy qoǵamdyq keńester­diń jumysyn jandandyrý mańyzdy. Azamattyq qoǵam ınstıtýttary, belsendi azamattar ózderiniń pikirlerin aıtyp, memlekettik organdarmen birge jumys isteýge umtylys bildirse, qanekı. Bul oraıda aza­mattyq qoǵamnyń, úkimettik emes uıymdardyń, qoǵamdyq qoz­ǵa­lystar men partııalardyń bel­sen­di is-qımyly úlken mańyzǵa ıe. Sonymen qatar, reforma­lardyń sátti júzege asýy úshin elimizde myqty saıası partııalar bolýy kerek. Olar básekege qabiletti, qoǵamǵa yqpaldy bol­ǵany mańyzdy. Sol úshin qazaq­standyq partııalar jańa bıikke kóterilip, jańǵyrýy tıis. Bul – reformalar úshin qajetti shart­tyń biri. Qoryta aıtqanda, elimizdiń basqarý júıesin odan ári jań­ǵyrtý, jetildirý, sol arqy­ly mem­leke­timizdi damytyp, hal­qymyzdyń ál-aýqatyn kóterý maqsatynda qolǵa alynyp otyrǵan bul reformalardy júzege asyrýǵa barshamyz jumyla atsalyssaq, halqymyz onyń jemisin kóretinine senim mol. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»