Saryarqanyń usaq shoqylary qoı sharýashylyǵyn óristetýge óte qolaıly meken. Alaıda, Qaraǵandy oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bergen statıstıkalyq málimetterge súıensek, aımaq qoı sharýashylyǵyn damytýda kenjelep qalǵan. Elimiz boıynsha jetinshi orynda tur. Qazaqstandaǵy 17 947 176 bas qoı men eshkiniń 1 mln 14 myńy ǵana Qaraǵandynyń enshisinde eken. Eshki men qoıyn bólip sanaǵan tusta, Qazaqstandaǵy shekshek atanyń sany 2 mln-nyń ústinde bolsa, Arqadaǵy eshkiniń esebi – 205 584. Bul asyl tuqymdy qoı ósirip otyrǵan Qaraǵandydaǵy 14 sharýashylyqtyń 38 844 bas qoıyn, Qarqaraly aýdanyndaǵy Shveısarııanyń Zaanen ólkesinen taraǵan, qazaq jerine Reseıdiń Chelıabi aımaǵynan ákelgen zaanen tuqymdas 70 bas eshkini osy sanaqqa kirgizgendegi esep.
Qoıshynyń jalaqysy qansha?
Aýyldaǵy aǵaıynmen habarlassaq, «qoı baǵatyn adam tapshy» deıdi. Tabylǵan kúnniń ózinde atyna minip, aıranyn urttap, aldyndaǵy bes-alty úıdiń malyn aýyldyń syrtyn bir-eki aınaldyryp kelgeni úshin kisiniń qunyn suraıdy. Qazirgi qoıshynyń bir kúndik tabysy – 3 myń teńge. Aılyǵy – muǵalimdikinen joǵary. Jalaqysy qurysyn, jalyndyrǵany ótip ketpeı me? Aqy ıesi ol qoıshyǵy qoı baǵýdyń ekzotıkasyn tegin syılap, taza aýada demalyp qaıtqany úshin aqsha tólep júrgenin bilmeıdi emes, biledi. Sosyn keıin, qoıy qurysyn deıtin shyǵar. Rasymen de, sıyrdy aýyldan bir-eki qyr asyryp tastap, keshke aıdap ákelesiń. Al, qoıdyń sońynda júrmeseń, qorańa kelýi ekitalaı. Ekinshiden, qazir qoıdyń etin ótkizý qıyn sharýa. Qalanyń qazaǵy máteldiń máıegin túsinetindeı «qoıdyń eti qorǵasyn» dep, asqazanda uzaq qorytylatynynan qashatyn kórinedi. Qoı sharýashylyǵyn bulaı qojyratpaı, aýyldaǵy azamattar «Altyn asyq» qoı sharýashylyǵyn nesıeleý baǵdarlamasymen jumys istese bolar edi. Máselen, byltyr Qaraǵandy oblysy boıynsha memleket tarapynan «kazAgro» ınstıtýty arqyly 7 196 bas qoı alýǵa nesıe berilgen. Bıyl 2000 basqa qarajat qarastyrylyp otyr. Bul baǵdalarma arqyly kez kelgen adamnyń tómendetilgen paıyzben nesıe alyp, qoıyn órgizip, ıtin úrgizip otyrýyna bolady. Sonymen birge, qoıdy úıde soıyp, pyshaqpen iremeı, mal soıatyn arnaıy pýktterde jaıǵasa, terisin joǵary baǵaǵa ótkizýge bolady emes pe?Arqanyń qoıyna arabtardyń ańsary qalaı aýdy?
Qaraǵandy oblysynda 3 myń bastan astam qoı arnaıy reıspen Birikken Arab Ámirlikterine jol tartty. Alys shet elge asyl tuqymdy «Edilbaı» qoıyn úsh ushaqqa tıep jóneltken ózimizdiń jańaarqalyq Jambyl Júndibaev esimdi kásipker azamat. «Etti, saryarqalyq qylshyq júndi aq tústi» qoılaryn «Myco Trading FZE» iri et óndirý jáne aýylsharýashylyq ónimi úshin suranys talabyna saı jóneltken. Sheteldikter bizdiń qoılardyń eti men sútine ekologııalyq taza ónim retinde suranys túsirgen. Álekeńniń joǵarydaǵy qazaq qoıyna osydan bir ǵasyr buryn bergen baǵasyna sonda kózimiz jetti. Sodan «Jeńis» asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy zaýyty» JShS dırektory Jambyl Júndibaev myrzaǵa habarlastyq. Sharýashylyq ıesiniń aıtýyna qaraǵanda, kelisimshart boıynsha, biz olarǵa tiri qoılardy jiberemiz, al olar óz tehnologııalary boıynsha soıady eken. Olar bizdiń qoıdy ekologııalyq taza ónim retinde baǵalaıdy. Shama kelgenshe «Edilbaı» tuqymynyń aq qoıyn eksporttaǵan jón. Sheteldikter merınos, qarakól emes, qazaqtyń quıryqty, qylshyq júndi, etti, sútti qoıyna qyzyǵýshylyq tanytýda. Aq qoı neǵurlym radıasııa ótkizbeıdi jáne atalmysh sharýashylyqtyń qoıy dalada erkin jaıylǵan, eshbir ekpe, qospasyz semiredi. Búgingi tańda biz aıtyp otyrǵan «Jeńis» sharýa qojalyǵy Iordanııa, Katar, BAÁ syndy bes birdeı memleketpen kelisimshartqa otyryp jatqan kórinedi. Sáıkesinshe, munshalyqty úlken joba bir adamnyń, ıa bolmasa bir sharýashylyqtyń qolynan kelmeıdi. Máselen, byltyr eksporttalǵan úsh myń qoıdyń myń shaqtysy Nura aýdanyndaǵy Qanat Otarbaev basqaratyn «Otqanjar» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiki eken. Bul sharýashylyqtardyń bıylǵy jospary boıynsha, Jańaarqa, Nura aýdandaryna qaraıtyn jeke-jeke sharýashylyqtardy kooperatıvke biriktirip, 40 myń qoıdy shet elge eksporttamaq. Osy rette, syrtqa shyǵarylatyn ónimdi bir ortalyqtan qadaǵalaıtyn zerthana kerektigin aıtady. Bul másele Úkimet tarapynan qoldaý tappaǵan jaǵdaıda, jekelegen irili-usaqty sharýashylyqtar ne aýrý, ne sapasy tómen ónim eksporttap «bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritýi» múmkin. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen jasalǵan Bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýǵa arnalǵan «100 naqty qadam» Ult jospary aıasynda eksport taýarlaryn arttyryp, álemdik naryqqa shyǵarý Qazaqstannyń aldynda turǵan ózekti tapsyrmalardyń biri. Bul tapsyrmany Qaraǵandy qarqyndy oryndap kele jatqan syńaıly.Káýapty jegender saýapty bilmeı me?
Jalpy, qoı baǵý qazaqtyń ata kásibi dep kúnde aıtyp jatyrmyz. Desek te, sol sharýashylyqtyń sońy qalaı bolar eken deımiz. Basynda da aıttyq, bárin ysyryp qoıǵanda, «qoıshy», «shopan», «saqman» degen sózdi eski ádebıetterden ǵana estıtin boldyq. Yqylym zamannan beri qazaqpen qatar jasasyp kele jatqan ata kásibimizdi aýylmen qosa umytyp ketý qaýpimiz bar. Qoı sharýashylyǵymen qosa qazaqtyń tili men dili, ımmýnıteti qosa ólip qalmasa ıgi. Buryn «Mal ósirseń qoı ósir, ónimi onyń kól-kósir» deýshi edik. Qazir shyǵyny shash-etekten deıtin bolypty. «Qorada turǵan bir qoı bir attyń shóbin jep qoıady eken», «júnin dalaǵa laqtyramyz, terisin ıt julmalaıdy», «qoıshynyń bir kezegi – úsh myń teńge» degenderdi estip, qoı óz qunyn ózi aqtamaıdy eken dep qalasyz. Álıhan Bókeıhannyń 1904 jyly jaryq kórgen «Dala ólkesindegi qoı sharýashylyǵy» degen monografııasyn oqyǵan adam qysta qolǵa qaraǵan bir qoı, atap aıtqanda, Qarqaraly ýeziniń Kent bolysyndaǵy bir saýlyq – 7 fýnt (2,8 keli) shóp jeıtinin biledi. Júz jyl burynǵy qoı búginde attyń jegen shóbin jeıtindeı aıdahar bola qoıǵan joq shyǵar. Jas kásipkerlerdiń jalyndaǵan jigerin osyndaı dálelsiz áńgimeler basyp tastamasyna kim kepil? Másele, ósirip otyrǵan tuqymdy asyldandyryp, etin eksporttap, sútin emdik sharaǵa qoldanýdy bilmeımiz. Ras, Arqa tósiniń qysy qatty, qary qalyń, seleýi – naıza. Sharýalardan suraǵanymyzda, qylshyq júndi, sýyqqa tózimdi, terisi qalyń qoı bolmasa bııazy júndi qoıdy qysta aıaz soryp, jazda seleý býyp tastaıdy. Ýaqytynda qyrqyp, kók dárisin quıyp, kreolınine toǵytyp, qadaǵalap, qurttap otyrsa, «jatyp qalǵan bir toqty, jaıylyp» myń qoı bolmaı ma? Qoı jaryqtyqtyń Quranda aıtylǵan qasıetin bul jerde jazbaı-aq qoıdyq. Saýabyn emes – káýabyn ǵana biletin urpaqpyz-aý... Qoıdyń júni qor bolǵan zaman. Ony is qylatyn birli-jarym adam bolmasa, júnnen baıpaq toqyp, syrmaq syratyn ájelerimiz ben analarymyz qalmapty. Onyń ústine, zaman talabyna saı jún óńdeıtin fabrıkalar joq. Toqsanynshy jyldarǵa deıin Qaraǵandy mańyndaǵy Suryptaý kentinen pıma basatyn fabrıka jumys istep turdy dep estımiz. Bul jaıly Aqtoǵaı óńiriniń týmasy, qaraǵandylyq zeınetker, qolóner sheberi Qamash Tóleýbaeva anamyzben suhbattas bolǵanda egjeı-tegjeıli bildik. Ol kisiniń aıtýynsha, ismer áıelder qazir joqqa tán. Oǵan Úkimet te kóńil bólip otyrǵan joq. Áıtpese, júndi tabys kózi qylýǵa ábden bolady. Mysaly, Qamash anamyz 2013 jyly Qazaqstannyń atynan Nepalda ótken «Sheber-2013» atty halyqaralyq baıqaýyna qatysypty. Kórmege aparǵan buıymy – syrmaq. Ony daıyndaýǵa óńdelgen taza júndi Jambyl oblysyndaǵy jún óńdeý fabrıkasynan alǵan. Sondaı fabrıkalardy Qaraǵandyda salatyn múmkindik týsa, Qamash Tóleýbaeva bastaǵan oblys ortalyǵyndaǵy «Sheber» qolóner uıymyndaǵy qanshama ónerli jandar qoı júninen túrli-túrli úı-jaıǵa qajetti jabdyqtardan bastap, kıim-keshek, tósenish-jamylǵynyń bárin daıyndaýǵa beıil. Sondaı-aq, Qamash apa EKSPO kórmesine birneshe buıym daıyndap jatyr. Shet eldiń qymbat, sıntetıkalyq kıiminen góri, tabıǵı, ekologııalyq taza, jeńil ári jyly qoı júninen toqylǵan kıim neǵurlym tıimdi ári arzan emes pe? «Qazaqstanda jasalǵan» dep bııazy qoı júninen toqylǵan bııalaıdan bastap, bas kıimge deıin satsańyz, memleket qoldap-aq otyr. Kiná, ózimizde-aý...Túıin
Qoıdyń ár múshesi – buıym. Tobyǵyn tyǵyp, asyǵyn atyp oınaı berińiz. Kári jiligin – biz, ortan jiligin – shúmek qylýǵa bolady. Sondaı-aq, bir derekterde qazaqtyń kórshi elmen arasynda týǵan jer daýynda qoıdyń qumalaǵy – talasyp otyrǵan jerdiń qazaqtyki ekenine dálel bolyp, quıqaly qyrattyń kimge tıesili ekeni aıqyndalǵan. Endeshe, ómir boıy qoı baǵyp kele jatqan qazaqtyń atynyń tuıaǵy ǵana emes, qoıynyń qumalaǵy shashylǵan jerdiń bári qazaqtyki bolýy kerek... Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy
