Qalmaq qyrynda qazaqtar turady

Qazaq pen qalmaq - ejelden at ústinde qatar jelip, alysyp ta, tabysyp ta ǵumyr keshken halyqtar. Olardyń tarıhı atqonysy mońǵoldarmen irgeles bolsa da, biraz bóligi sońǵy úsh ǵasyr jarym ýaqyttan beri áýeli Edil-Jaıyq ózenderi arasyn mekendep, odan Edilden ári ótti. 1771 jyldan bastap Stavropol ólkesiniń bir pushpaǵy, Vologda oblysynyń irgeles Astrahanynyń batys óńirindegi keń dalany túbegeıli qonys etip keledi. Bir kezderi Astrahandy bas qalasy sanaǵan olar keńes dáýirinde áýeli Avtonomııalyq oblys (04.10.1920 j.), keıin Avtonomııalyq respýblıka (04.11.1935 j.) mártebesin ıelendi. Astanasy – Elısta qalasy. Qazir on­da res­pýblıkada turatyn 150 myń tur­ǵyn­nyń 70 myńy mekendeıdi. Negizgi tur­ǵy­ny qalmaqtar, taǵy da qazaq, orys, dar­ǵyn, ýkraın, tatar, basqa da ult ókil­deri bar. Respýblıka halqy negizinen aýyl sharýashylyǵy, ońtústik bóligi balyq ónerkásibi, egin sharýashylyǵymen aınalysady. Jeri qyzyl qońyr, qońyr topyraqty qumdaýyt sortań, kóbine-kóp jýsan, bıdaıyq shópter ósedi. О́zen-kólderi joqqa tán. Soǵan saı, turǵyndar jerasty sýyn paıdalanady. Tipti, Elıstanyń ózinde kúndelikti qoldanystaǵy sý kózi tehnıkalyq, aýyz sýdy tasyp ishedi. Respýblıka halqynyń bir bóligin (4,5 myń) qazaqtar quraıdy. Olar negizinen Iаshkýl, Iýstınskaıa, Lagan, Chernozemel aýdandarynda turady, kóbinese mal sharýashylyǵymen aınalysady. Qazaqtar men qalmaqtar – áýelden aralas-quralas halyqtar. Biraq qalmaq da­lasyna qandastarymyz eki túrli sebeppen qonys aýdarǵan. Alǵashqysy – bas­qa jerdegi sııaqty otyzynshy jyl­dar­ǵy Qazaqstandaǵy kolhozdastyrý, baılardy tárkileý kezinde qoldaǵy mal-múlikterinen aıyrylyp, kúnkórisi qıyndaǵan shekaralas oblystardyń qazaqtary osy aımaqqa kóshe bastasa, ekinshi sebep, Uly Otan soǵysy jyl­­darynda deportasııa jasalynǵan qal­­maqtar jerine taǵy da kórshiles ob­­lystardyń, sonyń ishinde aýyl sha­­rýashylyǵy salasyndaǵy malshy qazaqtardy otbasymen ókimettik tár­tippen kúshtep ornalastyryldy. Keıin 1943 jyly (27.12) úki­met qaýlysymen taratylǵan Qal­maq av­tonomııalyq respýblıkasy qaı­ta qurylyp (29.02.1958 j.), de­por­­ta­sııa­lanǵan qalmaqtar tarıhı otandary­na orala bastady. Osy kezde biraz qa­zaq ot­basy óz elderine oralyp, keı­bi­ri qal­maq dalasyn jersinip, turyp qal­dy. Biz sol qazaqtardyń búgingi jaı-kúı­in bi­lý maqsatymen jolǵa shyqtyq. Qa­­sy­myz­da aýyl sharýashylyǵy sala­sy­nyń ardageri, respýblıkanyń eńbek sińirgen qyzmetkeri, jazýshy О́mirzaq Qajymǵalıev, Astrahan qa­zaq­­tarynyń «Joldastyq» til jáne má­denıet qoǵamy tóraǵasynyń birinshi oryn­basary О́mirzaq Bekmuqanov jáne jol­serigimiz Aslan Muqashev bar. Qalmaq eliniń shekarasy Astrahan­nyń irgesinen bastalady eken. Kósilgen ja­zyq dala. Uzynnan uzaq sozylǵan ala­sa dóńder bir-birine ıek artyp, al­dyń­nan álsin-álsin jarqyraǵan aıdyn kól­der shyǵady. Áýelgide úzik-úzik to­ǵandar ǵoı, balyǵy kóp-aý dep máz bolsaq, kóktemgi ór sýy kezinde re­seılik aǵaıyndar Qazaqstanǵa baǵyt al­ǵan Edil sýyn osylaı burady eken. Sol kezde myna aıdyndar bir-birlep ly­qyldap, jalǵasady. Biraq jaz ortasy aýa býlanyp bólinedi, shaǵyn-shaǵyn sorǵa aınalady, bylaısha aıtqanda ashy sýly shaǵyn toǵandar. Áýeli aldymyzdan Kolkýtta aýy­ly, odan sál ári jyljyǵanymyzda Ýtta, taǵysyn-taǵy eldi mekender biri­nen soń biri kezikti. Bir kezde taǵy bir aýyl­­­­dyń qarasy kórinip edi, janymyz­da otyrǵan astrahandyq О́mirzaq Qa­byl­uly «Mynaý Iаshkýl selosy. Bul Kal­mykııanyń eń úlken aýdanynyń orta­lyǵy» dep tanystyrdy. Sóıtse, aýyl shetinde bir top azamattar kútip tur eken. Ortasyndaǵy eki ıyǵyna eki kisi mingendeı eńgezer jigit ózin Asqar Baqtyǵalıuly Tilemisovpin dep ta­nystyrdy. Osyndaǵy qazaqtardyń «Jerlester» qoǵamynyń tóraǵasy eken. Buryndary mal fermasyn bas­qar­ǵan. Keńes ókimetimen birge ketken keń­shardan soń áldebir mekemeniń esigin baq­qan kúzetshi kórinedi. Janynda ta­ǵy da úlkendi-kishili on shaqty qazaq bar. Kóńili ǵoı, bizdi shaǵyndaý dám­h­a­nalardyń birine kirgizip, qurǵaq qara shaımen áńgime bastadyq. Qan­dastarymyzda áketip bara jatqan ju­mys joq, biri júrgizýshi, ekinshisi qu­rylys salasy, taǵysyn taǵy baryp kel, alyp keldiń adamdary kórinedi. О́ıt­keni, aýylda turaqty jumys joq. Bu­rynǵy mal, egin salasyndaǵylar zeınetke shyqqan. Keıingiler eki qolǵa bir kúrek tabylsa, oǵan da máz. – Aýdanda uzyn sany 1100 qazaq tura­dy. Barynsha ulttyq salt-dás­túrimizdi umytpaýǵa tyrysamyz. Sońǵy 35 jyldan beri Naýryz merekesin toılap kelemiz. Biraq ol dál kúninde emes, sáýirdiń aıaǵynda ót­kiziledi, – deıdi aýyldyń 67 jastaǵy tur­ǵ­yny Qaıyp Berqalıev. Biz bolsaq, «dál kúninde ótkizilmegen me­rekeniń qandaı qyzyǵy bar?» deımiz. – Bizde 22 naýryzda kún salqyn, son­dyqtan Ulystyń uly kúnin jer arq­a­sy qyz­­ǵanda atap ótemiz, – deıdi ol. – Aýylymyzda meshit joq. Balala­ry­­­myz dinsizdenip bara jatyr, – deıdi 83 jastaǵy Aqmysh Boqanov aqsaqal. – Teris aǵymdaǵy jastaryńyz bar ma? – Meshiti joq jerde din bola ma? Ázir­ge odan amanbyz, – deıdi qarııa. – Nemerelerińiz qaı tilde bilim ala­dy? – Tek qana orys tilinde. Munda qazaq túgili qalmaqtyń ózinde ana tilinde mek­tebi joq. Urpaǵymyz túgeldeı orys­tanyp barady. Aralas neke kóbeıip ketti. Dinsizdik ultjandylyqty azaıtady eken. Balalarymyz orta mektepti bitirgende joǵary bilimdi Qazaqstan emes, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Rostov, Odessa qalalarynan alǵandy jaqsy kó­re­di, – deıdi qarııa. Oılanatyn, tipti qınalatyn jaǵdaı eken. Daýsyńdy shyǵaryp, ýáj aıtý da qıyn. Aqyry ishteı tynyp, atqa qondyq. Endigi baǵyt – Elısta. Onda bizdi qa­zaq mádenıetiniń respýblıkalyq qo­­ǵam­ynyń tóraǵasy Qatımolla Ydy­r­y­­s­ov qarsylap, qalmaqtardyń di­nı­ us­tanymy – lamaızm ǵıbadathanasy – hý­rýlǵa alyp bardy. Áýelgide biz bul úrdisti túsinbeı qaldyq. Sóıtse, áń­­gime dindarlyq emes, hýrýl úıiniń Elıs­tadaǵy eń úzdik sáýlet qurylysy eke­nin jáne sol arqyly qalmaq máde­nıe­tin kórsetý maqsaty eken. Aıtsa aıt­­qandaı, ǵıbadathana qurylysy asa sheberlikpen júrgizilgen, eńseli, da­lıyp jatyr. Kelýshilerdi birden baý­raı­­dy, ımandylyq uıyǵan jer, qul­shy­lyq tóri. Bul úıdi turǵyzýda res­pýb­lıkanyń burynǵy basshysy Kırsan Ilıý­mjınovtiń eńbegi kóp kórinedi. Budan ári qalada turatyn bir top qan­dastarymyzben kezdestik. Kezdesýdi qo­ǵam tóraǵasynyń ózi ashyp, Qalmaq qy­rynda (qazaqtar Qalmaq jerin osylaı ataıdy) turatyn násildesterimiz tý­raly aıta bastady. Respýblıkanyń damýynda qazaq­tar­dyń úlesi mol. Tipti, sonaý 20-30-jyl­dar­ǵy qalyptasý kezeńinde de bas­qa­rý oryndarynda biraz qandasymyz eń­bek etti. Uly Otan soǵysynyń qyz­­ǵan shaǵynda Astrahanǵa baǵyt al­­ǵan jaýǵa alǵashqy jáne sońǵy soq­­qy Kol­kýtta asýynda berildi. Keı­in Ke­ńes Odaǵynyń Batyry ataǵy be­ril­­gen Qarsybaı Sypataevtyń osy urystaǵy erligi kópke úlgi. Keleshekte res­­pýblıka jurtshylyǵy atalǵan ba­tyr­ǵa Sharnýt kentinde eskertkish qoıý nıe­tinde. Respýblıka boıynsha 13 aýdan bol­sa, olar kezinde túgelge jýyq mal sha­rýa­shylyǵynyń barlyq túligin ósirdi. Olar­dan basqa azdaǵan munaı, balyq, tuz ónerkásibi bar. Biraq búgingi tirlik qıyn. Jumyssyzdyq ósken. Qolynan is keletin, oqyǵan jastar túgelge jýyq óz­ge óndiristik qalalarǵa ketken. Elıstada bir-aq ýnıversıtet bar. On­­da álemniń otyz elinen jastar oqı­dy. Sonyń biri – Qazaqstan. Qazir onda 75 qandasymyz mamandyq ıgerýde. Ja­tar, turar oryndary qolaıly. Biz de onda boldyq, kórdik, rızalyq sezim tý­ǵyzdy. Respýblıkada qazaqtardyń 5 til já­ne mádenıet qoǵamy bar. О́tken jy­ly olar poezııa alyby Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 170 jyl tolýyna ar­nap, respýblıkalyq deńgeıde úlken sha­ra ótkizdi. Oǵan kórshiles Astrahan ob­l­y­sy­nyń qazaqtary da qatysty. Kezdesýde Marat Ádesov, Ǵalıolla Oqasov, Bısen Dúıishev, Aıbar Myr­za­bekov, Altynaı Sadyqova, Sábıt Dúısá­lıev, О́mirzaq Qajymǵalıev, О́mir­zaq Bekmuqanovtar sóılep, qal­maq jerindegi qandastarymyz óz tir­lik­te­ri­nen habar berse, astrahandyq ókil 200 myńǵa jýyq násildester turatyn óńir­de qazaq atyn óshirmeý baǵytyndaǵy jumystar, al, О́mirzaq Qajymǵalıuly keleshekte álemdegi eń ozyq otyz eldiń qa­taryna qosylý jolynda eńbektenip jat­qan Máńgilik Uly Dala eliniń – Táýelsiz Qazaqstanda júrgizilgen ıgi qa­damdar jaıly áńgimeledi. Qalmaq qyryndaǵy qazaqtar berisi 70-80, árisi 100-150 jyldan beri sonda tur­yp jatyr. Sonda ata-babalarynyń beıitteri bar. Ákeleriniń izi qaldy, ózderiniń balalyǵy ótti. Otaý qurdy, ortan qol tútin tútetti. О́zderi de biraz jas­qa keldi. Soǵan saı úırenisken jer­lerin tastap ketkisi joq. Biraq olar­dyń mynda qalyp jatqan bala­lary ta­ǵy joq. О́ıtkeni, munda olardyń ómir súrý daǵdysyna saı jumys ta­bylmaıdy. Qyr asyp, el kezip, tý­ǵan oshaqtan jyraqta qonys tapty. Kó­bi ana tilinen ajyrady, ózge tilde shúl­dirleıdi. Shúldirleıdi degennen shy­ǵady. Biz Ýtta aýylynda bolǵanda Saǵyndyq Temirǵalıuly Kóbenov degen 69 jastaǵy qarııany kezdestirdik. О́zi Dyń­ǵyzyldyń Batpaqshaǵylynanmyn deıdi. Bul jaqqa tym jastaı Báıbekten ke­lipti. Bizdi Kolkýttadaǵy úıine alyp bardy. Tórgi bólmesi jóndeýde eken, senegine tize búktik. Tamara Ed­jı­­garaevna degen kempiri qalmaq qy­zy eken, qazaq tilinde esip tur. Byl­qy­typ et asyp berdi. Kúreń shaıyn da eseleı jet­­kizdi. Qolymyzǵa otyzdan asyń­qy­rap ketken uly Salaýat sý quı­dy. Biz «ba­lań qaıda, óziń nege quıa­syń?» dep edik, sóıtse áli otaý qur­map­ty. Budan úl­­ken taǵy da aǵasy bar eken. Ol da úı­l­en­begen. – Ata-analaryń úlkeıdi, kelin alyp, qoldaryn uzartpaısyńdar ma? – de­sek, ol beıtaraptanyp betimizge qa­raıdy. Biz de qaraımyz. Sóıtse, ol bizdiń aıt­qa­nymyzǵa túsinbeı tur eken. Ol-ol ma? Ákesi musylmandyq jol­­men ıslam dininde alaqanyn jaısa, anasy lama-putqa tabynady. Al Sa­laýat bolsa, ekeýinde de joq. Mine, qal­maqtar aras­yndaǵy qandastarymyz osyn­daı. Biri­niń ákesi qazaq, ekinshisi bas­qa ult. Qyz­dary qyr asyp, darǵyn, da­ǵys­tan­dyq­tarǵa áıel, dinniń ne ekenin bil­meı­di. Jahandanýmen jutylyp, ult­sy­zd­aný aýrýyna ushyraǵan. Solaı… Biraq kúder úzip, kúńirenýge erte shyǵar. Onda da el bar, qazaq bar. Úl­kenderi úgitilip bitken joq, kishileri kó­gerip ósip keledi. Jas óspeı me, jarly baıymaı ma?.. О́tepbergen ÁLIMGEREEV, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Atyraý fılıalynyń basshysy