Kóktem mezgili qarsańynda Astana teatrlarynyń dúr silkinetin qashannan kele jatqan ǵalamat bir daǵdysy bar. Bıylǵy estafeta M.Gorkıı atyndaǵy akademııalyq orys drama teatrynan bastaldy. Buǵan deıin lıtvalyq rejısser Ionas Vaıtkýs (A.Iаblonskaıa, «Iаzychnykı») jáne sahalyq sahna sýretkeri Sergeı Potapovpen (S.Baranova, «Probýjdenıe»)
shyǵarmashylyq sátti tandem túzip, TMD elderi arasynda da úlken silkinis týdyrǵan mazmundy qoıylymdardy ómirge ákelgen bolatyn. Al teatr trýppasy, bul joly da jyldaǵy daǵdysynan jańylmaı, Tájikstannyń eńbek sińirgen ártisi, rejısser Barzý Abdýrazaqovpen birlese jasaǵan jumysyn kórermen talqysyna usyndy. «Máńgúrt. Máńgilik qul» taqyrybyndaǵy mısterııalyq izdenisine Sh.Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kún» týyndysyn negizgi tirek etip alǵan rejısser, sondaı-aq, Alber Kamıý, Varlam Shalamov, Evgenıı Shvars shyǵarmashylyǵynan da ortaq úndestik tabýǵa umtylypty. Jańa qoıylymnyń shyǵarmashylyq tynysymen tanysý maqsatynda spektakl rejısseri Barzý Abdýrazaqovpen áńgime órbitken edik.
– Shyńǵys Aıtmatov, Alber Kamıý, Varlam Shalamov, Evgenıı Shvars shyǵarmashylyǵynan qandaı ortaq úndestik izdedińiz? Jalpy, «Máńgúrt» arqyly ne aıtqyńyz keldi?
– Teatr ujymy terrorızm taqyrybynda qoıylym qoıýdy jáne onyń kiltin «Máńgúrt» beınesi arqyly sheshýdi usynǵanda, shyny kerek, maǵan bul absýrd bolyp kórindi. Biraq, saralap, saraptaı kele, munyń meniń kópten beri oıymda júrgen ıdeıalardy usynýǵa jaqsy forma ekenin túsinip, birden jumysqa kirisip kettik. Al meniń oıym atalǵan jazýshylardyń oıymen úndes edi. Alla men adam arasynyń alshaqtaýy, adamzattyń ózine, júrek únine degen senimin joǵaltýy saldarynan týatyn tragedııanyń túp-tórkinine shamamyz jetkenshe boılap kórýge tyrystyq.
Terrorızm degenimiz ne? Osy sóz aıtylsa, bizdiń boıymyzdy birden qorqynysh bıleıdi. Kóz aldymyzǵa qolyna qarý alyp, «Allahý Ákbar» dep kópke qaraı umtylǵan saqaldy adam elesteıdi. Al sol adam bul kúıge qalaı tústi? Jalpy, terrorlyq sana qaıdan týady? Qasıetti Quran Kárim de, Bıblııa da adam ómirine qastandyq jasaýǵa, óz-ózine qol jumsaýǵa qarsy. О́z-ózine qol jumsaý nemese ózgeniń ómirine qııanat keltirý – Alla taǵala aldyndaǵy úlken kúná. Eger adamdy sanasynan, Jaratýshyǵa degen seniminen aıyrsań, ol haıýanǵa aınalady. Jan teksizdenedi. О́ıtkeni, adamnyń sanasyna qol suǵý arqyly biz olardy jaýyzdyq pen jaqsylyq, sezim men senim, súıý men jek kórý syndy pende ataýlyǵa tán jaqsy-jaman qasıetterdiń ara-jigin ajyrata alý qasıetinen qosa aıyramyz. Al mıdyń durys jumys isteýi, ıakı sana bizge neniń jaqsy, neniń jaman ekenin, neniń kúná ekenin túsinýge kómektesedi.
Mine, óner tili arqyly osy máselelerge ún qosqymyz keldi. Jáne bul oıymyzdy jetkizýde atalǵan jazýshylardyń ıdeıasy da bizdiń aıtpaǵymyzben úndese ketti. Al júrek túkpirindegi sol sózimizdi jetkize aldyq pa, joq pa, ol endi kórermenniń talqysynda.
– Bizdiń zamanymyzdaǵy «Máńgúrtter», «Máńgilik quldar» degenimiz kimder? Olardyń Shyńǵys Aıtmatovtyń «Máńgúrtinen» qandaı aıyrmashylyǵy bar?
– Aıtmatovtyń Máńgúrtine eshqandaı da kiná arta almaımyz. О́ıtkeni, avtordyń keıipkeri – eriksiz túrde ózgeniń qolymen máńgúrtke aınalǵandar. Olar talqylanbaıdy. Sebebi, aqyl-esinen aıyrylǵan adamǵa sot júrmeıdi. Jolaman Máńgúrtke aınalý arqyly ótkeni men ata-tegin umytty, bar bolmysyn joǵaltty. Ol úshin endi ózi de, ózge de eshkim emes. Tipti, ol týǵan anasyna, qaryndasy men baýyryna da esh shimirikpesten qastandyq jasaýy, ar-uıattan, shek pen shekaradan op-ońaı attap júre berýi múmkin. Sebebi, ol – máńgúrt.
Aıtmatovtyń shyǵarmasyn qolǵa alǵan saıyn meni únemi quldyqqa máńgilik baılaný degen oı mazalaı beretin. «Máńgilik quldyq» degenimiz ne? Ol moıynǵa qamyt, qolǵa kisen salynyp, únemi qamaýda otyrý ma? Joq! Búginde bul sózdiń maǵynalyq aýqymy keńeıip, múldem basqa sıpat alǵan. Álemniń nebir myqty joǵary oqý oryndaryn bitirip, ǵalamat ataq pen dańqqa ıe bolyp-aq qul bop ótýge bolady eken. Sol sebepti de, biz spektakldi eki bólimge bólip, alǵashqy aktisinde búgingi qoǵamnyń negizgi túıtkilderiniń tórkinine barynsha úńilip kórgimiz keldi. Osy arqyly eshkim kúshtemeı-aq óz erkimen máńgúrttikke kelip jatqan qoǵamnyń tragedııasyn ashýǵa talpyndyq.
– Orys teatry trýppasymen jumys isteýdiń qıyndyǵy men qyzyǵy qandaı boldy?
– О́te keremet! Bir aı boıy teatr ujymy, akterler arqyly berilgen ǵalamat bir jylylyqty sezindim. Spektakldiń qalaı bolǵanyn men bilmeımin. Biraq, osyndaı keremet adamdarmen ortaq úndestik taýyp, tereń túsinistikte jumys istegenime óte baqyttymyn. Olar meni bir mınótke de sezimsiz, jan jylýynsyz qaldyrmady. Únemi janymdy aıalaýmen boldy. Astanaǵa kelip, keremet jylylyq sezinip attanyp baramyn. Rahmet, barshańyzǵa!
– Baıqaǵanymyzdaı, qoıylymǵa qatysqan akterlerdiń deni jastar boldy. Bul sizge «Máńgúrtteı» maǵynasy aýyr, kúrdeli shyǵarmany jasaýda ózindik kedergisin týdyrmady ma?
– Men únemi jastarmen, tájirıbesi azdaý akterlermen jumys istegendi jaqsy kóremin. Solar arqyly kórermennen buryn, ózim úshin ózgeshe bir jańalyq ashqym keledi. Tájirıbeli, saqa akterlerdiń qalyptasyp qalǵan ózindik daǵdylary men taptaýryndylyǵyn basqa arnaǵa burý, óziń qalaǵandaı beınege jetkizý óte qıyn. Al, jastarmen bári basqasha. Olar saz balshyq sekildi. Sol sebepti de men mármar taspen emes, ózime qajetti qalypqa sala alatyn, ózgerte alatyn saz balshyqpen jumys jasaǵandy durys kóremin.
– Tájik teatrynyń shyǵarmashylyq ahýalyna birkisideı qanyqsyz. Sońǵy ýaqytta qazaq teatrlarymen qoıan-qoltyq qarym-qatynasyńyzdyń nátıjesine sahna arqyly kýá bolyp júrmiz. Osy turǵydan kelgende, Ortalyq Azııa teatrlarynyń deńgeıin qalaı baǵalaısyz?
– Deńgeı tańdaı qaqqyzarlyq jaǵdaıda emes. Ony moıyndaýymyz kerek. Qazirgi teatrlardyń basty qasireti – óner qundylyqtarynyń kórkemdik sapasyn túsirip alyp, endi sony óz deńgeıine jetkize almaı jatqandyǵynda der edim. О́ıtkeni rejısserlerdiń de, akterlerdiń de, dramatýrgterdiń de deńgeıi kóp jaǵdaıda syn kótere bermeıdi. Búginde kórermen eki-úsh aptalyq daıyndyq júrgizip, kez kelgen akter nemese rejısser jasaıtyn dúnıeni isteı alady. О́ıtkeni, óner «ah» degizerlik jańalyqqa zárý. Biz sahnanyń sıqyryn joǵaltyp aldyq. Kórermen úshin teatr da, sahna da jumbaq, tylsym bolýdan áldeqashan qalǵan. Sahnagerler boıyndaǵy ónerin kórermen deńgeıine túsirip aldy. О́nerge nemquraıly qarap, qasıetti sahnanyń qupııalylyǵyn, jumbaqtyǵyn joıyp aldyq. Talǵamymyzdy, ónerge ǵana tán estetıkany, sıqyrdy, aqsúıektikti qurdymǵa jiberip úlgerdik. Qora-qopsy, úı-jaıdyń mańaıyndaǵy áńgimeni qaýzaımyz dep júrip, ónerge tán tektilikten aıyrylyp qaldyq. Men soǵan qynjylamyn.
Qarapaıym ǵana mysal: sońǵy ýaqytta jazylǵan dúnıelerdiń ishinen súısinip oqıtyn poezııany, bas almaı oqıtyn pesany jolyqtyrdyńyz ba?.. Men de ol jańalyqty asyǵa kútip júrmin. Biraq ázirge «baıaǵy jartas – sol jartas». О́ıtkeni, bizdiń oılaý júıemiz áli plakattyq deńgeıden kóterile qoıǵan joq. О́kinishke qaraı, astarlaý men aıshyqtap jetkizýden, sımvolıkamen syr sýyrýdan alshaqtap baramyz. О́ner úshin bul óte qaýipti!
– Arnaıy kórermenderińiz bar ma? Jalpy, siz qoıylymdy kimge arnap qoıasyz?
– Kórermenderimniń kim ekenin men bilmeımin. Biraq Alla maǵan talant, aqyl, densaýlyq, kúsh berdi. Oqyǵan, bolǵan jaıtty saraptaý múmkindigine ıe etti. Jaratýshy maǵan baǵaǵa balanbaıtyn syı jasady – ónerdi kórkem kóre alatyn túısik berdi. Qandaı jumysty qolǵa alaıyn, eń áýeli Allanyń qalaýymen, Allanyń razylyǵy úshin jasaımyn. Sondyqtan da meniń jumysym eń birinshi Jaratýshy ıemizdiń rızashylyǵy úshin týady. Odan keıin ǵana kópshilikke arnalady. О́zińiz oılap qarańyzshy, meniń júregimde ıman bolmasa, men sizben, onymen nemese taǵy da basqa adamdarmen ne jaıynda sóılese alýym múmkin? Júregimizde ımanymyz, Alla taǵalaǵa degen senimimiz barda ǵana biz – Adambyz!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI
ASTANA
