Qorǵaýshy ma, qorlaýshy ma?

Prokýror advokatty ne úshin jazaǵa tartýdy surady degen másele tóńireginde oılandyratyn tustar az emes

Japtym jala, jaqtym kúıe

On ekide bir gúli ashylmaǵan mek­tep oqýshysyn zorlaý oqı­ǵasy M.Jumabaev aýdanynda oryn alǵan edi. Shaǵyn el­di mekende orta mektep bol­maǵandyqtan, Valıanyń áke-she­shesi qyzdarynyń oqý­dy Bý­laevo kentinde jal­ǵas­ty­rýyn jón dep sheshken. Osyn­daǵy kóp ba­laly týys­tarynda turýdyń yń­ǵaıy kelmegendikten, bir ta­nysynyń úıine or­na­las­tyr­ǵan. Tabıǵatynan to­maǵa- t­uı­­yq qyz balanyń jańa ortaǵa bir­den úırenisip kete almaı, ózin saıaq usta­ǵa­nyn sot materıaldary da, kýá­ger­ler de aı­ǵaqtaıdy. Aýyldan uzap shyq­pa­ǵan ony qalanyń ózgeshe ómir sal­ty qy­­zyq­tyrdy ma, ál­de elik­teýshilik pe, el­­den erek­shelenip, jarqyraı kıi­ný­di sán kórgen. Alaıda, júris-turysynan, m­i­nez-qulqynan eshqandaı oǵash­t­yq baı­qalmasa da, sy­nyp­­tastary basqasha oı­ǵa joryp, boılaryn aýlaq salýǵa ty­­­ry­sqan. Mektep muǵalimderi de, áleý­met­tik pedagogtar da beı­ta­nys ortaǵa tap bolǵan oqý­shynyń oqshalanýdan, ja­­ty­r­qaýdan arylýyna, óz ornyn tabýy­na múmkindik jasap, qa­mqorlyq-kó­mek kórsetýdiń ornyna sanda bar bol­ǵan soń sa­natta júrgenin qanaǵat etý­men shektelgen tárizdi. Býlaevo – qa­la mártebesin ıelenedi de­­­meseń shaǵyn kent­terdiń bi­­­ri. Turǵyndar tonnyń ish­ki baýyndaı aralaspasa da, bir-birin jaq­sy tanıdy. Sol sııaq­ty Valıanyń ata-ana­sy da burynnan biletin úı ıe­siniń ishim­dikke úıir ekenin bil­meýi múmkin emes. Ondaı sa­nat­ta­ǵylardyń «arpa ishin­degi bir bı­daı» qusap kózge tez tú­se­ti­ni, tár­tip saqshylary nazaryna lezde ili­getini bar. Jurtshylyq arasynda árqıly pikir tý­dyrǵan oqıǵa kámeletke tolmaǵan qyz­dyń janyna aıyqpas jara salyp, budan bylaıǵy ómirin múldem óz­gertip jiberdi. Sol kúni onyń jas­taıynan kesel bolyp jabysqan de­mikpe aýrýy syr berip, dárigerge qaral­ǵan soń páterge oralady. Kelse, úı ıe­siniń bir beıtanys janmen araq iship otyr­ǵanyn kóredi. Sotta 23 jastaǵy ji­git­tiń ózi­niń anasyndaı áıelmen bir­ge turatyny anyqtalady. Adam­ger­shi­lik qa­sıetterden jur­daı ekiaıaqty qor­qaý­dan bá­rin kútýge bolatynyn oqý­shy qyz, árıne, bilmeıdi. Biraq ash qa­sqyrsha jalańdaǵan náp­si­qu­marlyq kózqarasynan ses­kenip qalady. Esikti ishten or­yn­dyqpen tirep qoıyp, kópke deı­in elegizip uıyqtaı almaıdy. Tún ortasy aýa bótel­ke­le­siniń aýyr uıqyǵa ketkenin bi­­lip, aram oıyn ishi­ne búkken za­lym kórshi bólmege qa­raı um­tylady. Esikti buzyp kirip, ne kerek, aqqa qara daq salyp tynady. Sot-saraptama qo­ry­tyndylary kór­set­ken­deı, qar­shadaı qyzdyń qars­y­lyǵyn ba­sý úshin birneshe aýyr dene ja­ra­qatyn sa­lady. Bas-kóz bolyp júr dep senip tap­syrǵan úı ıesi bolǵan oqıǵany tıisti oryndarǵa habarlaýdyń ornyna, abyroıy aırandaı tógilgen qyzdyń ózin kinálap, esh­kimge aıtpaýǵa kóndiredi. О́ń men tústiń arasynda meń-zeń qalpy qalǵan ol qapelimde ne deı qoısyn? Kóńil-kúıi men unjyrǵasynyń múldem túsip, óńiniń ólikteı bozaryp júrgenine mekteptegiler nazar aýdara qoımaıdy. Áke-sheshe tarapynan da jyly qabaq tanytylmaıdy. Jan azabyn kúshpen qansha tejese de, ar-uıatyna ıe bola almaıdy. Ishke shemen bolyp qatqan muń-sherin nemere aǵasyna aqtaryp, kóz jasyn kóldeı etedi. «Aýrý­da shanshý jaman, sózde qańqý ja­man». Jurtshylyq oǵan deıin-aq el ishin alataıdaı dúr­liktirgen oqıǵadan qulaq­ta­nyp, sypsyń sóz tarap ketken edi. Úı ıesiniń sózine aldanyp, jasyryp kelgeni onyń basyna taıaq bolyp tıdi.

О́limnen uıat kúshti

Zorlaý faktisi boıynsha Qyl­mys­tyq kodekstiń 120-babyna sáıkes is qoz­­ǵalǵanyn bile tura, aıypty tarap beı­bit túrde mámilege kelýdiń jol­da­ryn izdestirip, alaıda, bul áre­ket­terinen túk ónbegennen keıin «jaq­sy qorǵanys – shabýyl» degendeı, jas qyz­dyń názik janyn jaralaıtyn ǵaı­­bat sózderdi qarsha boratady. Má­se­­len, dene shynyqtyrý muǵalimimen tó­sektes eken degen syqyldy áń­gi­­meler de taraldy. Valıanyń bu­ǵan deıin pák ekenin, eshqandaı jy­nys­tyq qatynasta bolmaǵanyn dá­leldeıtin psıhologııalyq-psı­hıat­rııa­lyq, medısınalyq saraptama qo­ry­t­yn­dylary jala jabý naýqanyn toq­tata al­mady. Jaraıdy, «ıt úredi, kerýen kóshe­diniń» keri delik muny. Al bolǵan oqı­­ǵany boıamalap kórsetip, mek­tep oqýshysyn jeńiltektikke, je­ńil­­júristikke telýshilerdiń jýan ort­a­synda zorlaýshynyń advokaty júr­ýi aqylǵa syıymsyz kóringenimen, faktiniń aty – fakt! Kóldeneń kók attylardyń biri adamgershilik arynan attap jatsa, «e, qoıshy sony, óresi jetkeni sol da», dep qoldy bir silteı salýǵa bolar edi. Quzyrly sottyń bıik minbesinen aýyr aıyptardyń aıtylyp, onyń sońy nege soqtyraryn sorlap qalǵan qyzdan basqa eshkim bilmegen. Jabyq jaǵdaıda ótken sotta prokýror Maksım Dorovık bultartpas aıǵaqtar negizinde kúdiktiniń qylmysyn dáleldep bergenine qaramastan, qorǵaýshy, kerisinshe, ony zardap shegýshi retinde aq­tap alýdyń, jaýapkershilikten qut­qa­rýdyń nebir aıla-sharǵylaryn oılap tapty. – Ol úshin Valıany barynsha jaǵ­ym­syz jaǵynan sıpattap, sabaq úlgerimi tómen, tártibi nashar, ótirikshi, jeńiltek oqý­shy retinde kórsetýge tyrysty. Tip­ti, ony kýágerlerdiń Valıa jaıly aıt­qan arasha sózderi de esh oılandyrma­dy, – degen zardap shegýshiniń advoka­ty Svetlana Kormshıkova tergeýaldy sharalarynyń áý bastan durys júr­gi­zilmegenin aıtty. Qoǵamdyq ortadan qa­ǵa­jý, kóztúrtki kórgen, moraldyq qol­daý tappaǵan qyzǵa tergeýshilikke er azamattyń belgilenýi, suraq-jaý­ap alý pro­sesine psıhologtyń q­a­tys­ty­ryl­maýy, advokat tarapynan sot ádebiniń óre­skel buzylýy aýyr soqqy bolyp tıgen. Dálelsiz aıyptaýlarǵa prokýror da shydaı almasa kerek, Ar-namys kodeksin buzǵan advokatty jaýapqa tartýdy talap etip, sotqa shaǵym túsirgen. Biz osy másele boıynsha oblystyq prokýratýranyń ekinshi basqarmasynyń je­tekshisi Baqytjan Sádibekovpen sóıleskenimizde, advokattyń is-áre­ke­ti­­ne baılanysty sot jeke qaýly shy­ǵar­­maǵandyqtan, shaǵym túsirý quqyǵy joq­tyǵyn, tek advokattar alqasynan ákimshilik shara qoldaný suralǵanyn jet­kizdi. Qylmystyq is birneshe márte qys­qartylyp, tergeýshiler aýys­ty­rylǵan. Munyń bári kámeletke tolmaǵan jasóspirimniń jan kúızelisine aıtar­lyq­taı áser etkeni anyq. Maman­dan­­dy­rylǵan aýdanaralyq sottyń úki­mi­men kúdikti kináli dep tabylyp, 13 jyl­ǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵanyn Valıa estı alǵan joq. Ary aıaqqa taptalyp, júı­kesi syr bergen oqýshynyń ja­ryq dúnıemen qoshtasýdan basqa amaly qalmaǵan edi. О́zine ózi qol sal­ǵan ol «men bulaı ómir súre almaımyn» degen bir japyraq hat qaldyryp, ózi­niń kirshiksiz adaldyǵyn ajalmen dá­leldegen. Kináliniń advokaty shy­ǵa­rylǵan úkimmen kelispeı joǵary ıns­tansııaǵa talap aryz túsirýi zańdyq tur­ǵydan durys-aý. Al adamgershiliktiń qaı qalybyna syıady degen saýal týsa, ki­­bir­tiktep qalarymyz kádik. Jas qyz­dyń ashy ólimi muz júrekti jibite al­ma­ǵan sııaqty. Jaqynda M.Jumabaev aýdanynyń pro­­kýrory Arman Nurtazınnen bil­ge­ni­miz­deı, qylmystyq quramnyń bolmaý­yna baılanysty is qysqartylǵan. О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan» Soltústik Qazaqstan oblysy, M.Jumabaev aýdany