Ortaq múdde ózara yqpaldastyqqa jol ashady

Búgin Pákistannyń astanasy Islamabadta Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymynyń (EYU) HIII sammıti bastaldy. Halyqaralyq arenada ózindik bedeli zor uıymnyń bul aıtýly jıynyna elimiz atynan Qazaqstan Premer-Mınıstriniń orynbasary-Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov qatysýda. Sammıtte EYU-nyń 2025 jylǵa deıingi damý jospary jáne uıymdy reformalaý jónindegi máseleler qarastyrylýda. Jalpy, Ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq uıymynyń elimiz úshin úl­ken mańyzǵa ıe birlestik ekeni talassyz. О́ıtkeni, Qazaqstan osy Uıym sheń­be­rin­degi is-qımyly arqyly birqatar ta­bys­tarǵa qol jetkizgeni anyq. Son­dyq­tan, búgin EYU turǵysynda az-kem sóz qozǵaýdy jón kórdik. EYU 1985 jyly qurylǵan, aımaqtyq yn­tymaqtastyqty damytý quqyǵyna ıe Úkimetaralyq uıym bolyp tabyla­dy. Alǵashqyda EYU óziniń úsh qu­ryl­­­taıshysy – Iran, Pákistan jáne Túrkııa memleketteriniń 1977 jyldyń naý­ryzy­n­­daǵy Izmır shartynyń kelisimi boıynsha qol qoıylǵan jarǵy aıasynda áreket ja­sady. EYU sheńberindegi yntymaqtastyq 1992 jylǵa deıin ekijaqty qatynastaǵy sı­­patta boldy. Uıym jumysy 1992 jyl­dan bastap jańa jeti memlekettiń – Qazaqstan, Ázerbaıjan, Tájikstan, Túrikmenstan, Aýǵanstan, Qyrǵyzstan já­­ne О́zbekstannyń qosylýyna baı­l­a­nys­­­ty belsendi túrde damydy. Qazaqstan EYU-ǵa resmı túrde 1992 jyly 28 qarashada Islamabad qala­syn­da ótken Uıymnyń Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń tótenshe otyry­synda qabyldandy. Dáliregi, bizdiń eli­miz atalǵan jıynda Uıymnyń tolyq mú­shesi bolyp saılandy. Bul data resmı túrde EYU kúni bolyp esepteledi. Uıym­nyń resmı tili – aǵylshyn tili. Qazirgi tańda EYU-ǵa múshe mem­le­ket­terdiń barlyq jer kólemi 7 mln sharshy kılometrdi alyp jatyr, hal­qynyń sany 440 mln adamnan asyp jy­­ǵy­lady. Bul óz kezeginde EYU-nyń eko­­nomıkalyq áleýetiniń zor ekenin kór­se­tedi. EYU sheńberindegi yntymaqtastyq múshe elderdiń senimdi áriptestik jáne ózara túsinistik, sondaı-aq, tepe-teńdik qaǵıdatyna negizdelgen. Uıymnyń ne­giz­gi mindeti aımaqtyń ekonomıkalyq da­mýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý, ishki qatynastardy ózara yntymaqtastyqqa negizdeı otyryp, áleýmettik, mádenı, ǵy­lymı-tehnıkalyq salalardy damytý, mú­she elderdi ýaqyt talabyna saı ıntegra­sııalaý bolyp tabylady. Jalpy, EYU strategııalyq mańyzǵa ıe energııa resýrstary men qazba baı­lyq­tary mol aımaqtardy biriktiredi. Uıym­ǵa múshe memleketterdiń ortaq strategııalyq maqsaty – ekonomıkalyq ınfraqurylymdy damytý, zamanaýı ınstıtýttar qurý, óndiristi ilgeriletý jáne aımaqtyq saýda kólemin arttyrý. Osy oraıda EYU-nyń ekonomıkalyq ıntegrasııa baǵytyndaǵy, aımaqtyq yntymaqtastyqty damytýdaǵy róli zor. EYU – Birikken Ulttar Uıymy tarapynan irgeli uıym retinde moıyndalǵan birlestik. Sondaı-aq, ol BUU jáne IYU-dan (Islam yntymaqtastyǵy uıy­my) baıqaýshy mártebesin alǵan. Osy arada BUU Bas Assambleıasy ózi­­­niń 50-sessııasynda EYU-men yn­ty­­maqtastyq jóninde arnaıy qa­rar qa­­byldaǵanyn da aıta ke­teı­ik. Bu­­lar­dan bólek, EYU otyz ha­lyq­ara­­lyq uı­ym­nyń, Eýropalyq odaq, ShYU­, AО́SShK jáne basqa da bedeldi bir­les­­tikterge múshe elderdiń tarapynan moı­yndalǵan. EYU aıasynda mańyzy joǵary, túr­l­i salany qamtıtyn 14 mekeme, 6 ma­­man­dandyrylǵan ınstıtýt, 5 qor ju­­­mys isteýde. Buǵan qosa, EYU polı­sııa­­sy (ECOPOL), Zertteý ortalyǵy já­­ne Korrýpsııaǵa qarsy kúres vedom­stvo­lary jáne ombýdsmendermen yntymaqtastyq jónindegi aımaqtyq ortalyq qyzmet kórsetedi. Qazirgi tańda uıymǵa múshe mem­le­ket­terdiń aldynda EYU-nyń áleýetin art­tyrý, onyń qyzmetin jańa syn-qaterlerge laıyqty jaýap beretindeı damytý, ýaqyt talabyna saı beıimdeý mindeti tur. Sondyqtan da, búgingi HIII sammıtte EYU-nyń 2025 jylǵa deıingi damý jospary qarastyrylýda. EYU-ǵa múshe memleketter eko­no­mıkalyq damý baǵytynda aımaq­tyq yntymaqtastyqty keńeıtýge múd­de­li. Osy oraıda, Uıymnyń aldaǵy ýaqyt­ta­ǵy damý baǵdarlamasynda saýda, kólik já­ne kommýnıkasııa, energetıka, týrızm, ha­lyqtyń ál-aýqatyn kóterý, qorshaǵan ortany qorǵaý salalaryna basymdyq berilmek. Saýda salasy EYU-ǵa múshe mem­le­ket­terdiń ózara ynty­maq­tas­tyǵynyń ne­gizgi tiregi bolyp qala beredi. EYU-nyń 2025 jylǵa arnalǵan josparynda eko­nomıkalyq ósimge qol jetkizý úshin aı­maqtyń áleýetin tıimdi paıdalaný, uıym­­nyń álemdik saýdadaǵy úlesin art­ty­­rý kózdelýde. Sol sııaqty, kólik jáne kommýnıka­sııa, týrızm, energetıka salalary da EYU-ǵa múshe memleketterdiń ózara yq­paldasýynda asa mańyzdy rólge ıe. Sondaı-aq, 2014 jyly qurylysy aıaq­­talyp, paıdalanýǵa berilgen, Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Iran pre­­­z­ıdentteriniń qatysýymen tusaýy ke­­­s­ilgen «О́zen – Qyzylqııa – Bereket – Gor­gan» baǵytyndaǵy uzyndyǵy 900 sha­qy­­rym­dy quraıtyn transulttyq temir jol jelisiniń orny bólek ekenin aıtýy­myz kerek. Bul – Qazaqstandy teńizge shy­ǵaratyn eń qysqa jol. Aımaqtaǵy áleýmettik turaqtylyqty saqtaýdyń negizi faktory azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolyp tabylady. EYU-ǵa múshe memleketterdiń IJО́-niń 14,5 paıyzy agroónerkásiptik ke­shenniń úlesinde. Uıym elderiniń bel­sendi turǵyndarynyń 40 paıyzy aýyl sharýashylyǵynda jumys is­teı­di. EYU-nyń agroónerkásip keshe­nin damytýǵa arnalǵan azyq-túlik qaý­ip­sizdigi jónindegi baǵdarlamasy daıyn­dal­­ǵan. Osy baǵdarlama aıasynda múshe mem­­leketterdiń qatysýymen túrli aı­maq­­tyq ortalyqtar qurylyp, jumys is­teý­de. Jalpy, EYU-ǵa múshe memleketter múmkindikterin tıimdi paıdalana otyryp, iskerlik baılanysty óz deńgeıinde ornata bildi. Qarym-qatynastyń osylaısha jaqsy yrǵaqta damýyna EYU sammıtteriniń eleýli yqpaly bar ekenin atap kórsetý kerek. Bul alqaly jıyndar ár saladaǵy problemalar boıynsha aı­maqtyq sıpatta nemese jahandyq ma­ńyz­da pikir almasý bolyp tabylady. EYU-nyń I sammıti 1992 jyldyń aq­panynda Tegeranda ótti. Sodan beri úzi­lissiz uıymdastyrylyp kele jatqan bul sammıt Uıymǵa múshe memleketterdi odan ári uıystyra túsip, óz mindetin laıyqty oryndaýda. Búgin bastalatyn, Islamabad tórin­de­gi HIII sammıt te laıyqty deńgeıde aıaq­talady dep oılaımyz. Sammıt aıasyn­da Qazaqstan Premer-Mınıstri Baqytjan Saǵyntaevtyń qatysýymen ekijaqty jáne kópjaqty sharalar uıymdastyrylady. Bul únqatysý alańy qazaqstandyqtar úshin ózderiniń ekonomıka baǵytyndaǵy álemdik jáne aımaqtyq bastamalaryn alǵa shyǵarýǵa mol múmkindik beredi. Buǵan qosa, atal­ǵan sammıt sheńberinde EYU-ǵa mú­she mem­leketterdiń EKSPO-2017 halyq­ara­lyq kórmesine qatysýǵa qatysty daıyn­dy­ǵy, Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıs­lam uıymynyń qyzmeti de basty nazar­da bolmaq. Astana halyqaralyq qarjy orta­ly­ǵynyń qyzmetin damytý boıynsha EYU múmkindikterin barynsha paıdalaný da mańyzǵa ıe. Bul halyq­ara­lyq qarjy uıymynyń negizgi qyz­me­ti Astanada aımaqtyq kapıtal na­ry­ǵyn qurý bolyp tabylady. Al bul kapıtal naryǵy Or­ta­lyq Azııa óńir­i­n­degi túrli kom­pa­nııalarǵa EYU aı­ma­­ǵyndaǵy ha­lyq­ara­lyq qarjy jáne ınves­tı­sııalyq qu­ry­lymdardyń qarjylyq resýrstaryn tartýǵa múmkindik týǵyzady. Islamabadtaǵy EYU sammıti keler jyldyń qyrkúıek aıynda Astanada ótetin Islam yntymaqtastyǵy uıymy­nyń Ǵylym jáne tehnologııa sammıtine sapaly daıyndyq jasaýǵa da jaqsy múmkindik beredi. Baǵdat ÁMIREEV, Qazaqstannyń Iran Islam Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi