Ońtústikte qarǵyn sýdy paıdalanýdyń jobasy jasalyp jatyr

Oblys ákimi Janseıit Túımebaev kók­temgi sý tasqynynyń aldyn alý, jaǵ­daı­dy tarazylaý maqsatynda uly da­rııa­nyń bo­ıynda otyrǵan aýdandardy ara­lady. Syrdarııanyń eteginde otyrǵan Maqta­aral aýdanyna jyldaǵydaı ońaı tıip jatqan joq. Atakentte kóktem aı­la­­rynyń ózinde yza sý jerge sińe almaı, aýyl-aýyl­daǵy egis jerdi qoıyp, beı­itterdi shaı­yp ketken ýaqyttar bolǵan. Bıyl da biraz úıdiń aýlasyna qarǵyn sý ki­rip ketken. Onyń úlken sebebi, aýylǵa jaqyn orna­las­­qan maqtaly alqaptarda kók­temgi maq­ta shı­­­­tin otyrǵyzý aldyn­da sor shaıý júr­gi­z­i­­ledi. Alqapqa jiberilgen qy­zyl sý jer­de­gi tuzdardy eritip, tómenge ketýi kerek. To­las­syz jaýǵan jańbyr, eri­gen qar ishi­ne saz bal­shyq tolyp, qamys ósip ketken ıe­siz kanaldardy toltyryp, syrtqa shy­ǵyp ketken. Oblys ákimine aýdandaǵy osyndaı jaǵdaılardy baıandaǵan Maqtaaral aý­da­­ny­nyń ákimi Ǵ. Ismaılov tasqyn sý ba­s­ý­y­na turǵyndardyń da kinási baryn aı­­typ qal­dy. «Shyǵasyǵa ıesi basshy» de­gen bar. Qu­rylys júrgizgen keıbir «py­syqaılar» kan­aldaǵy qorǵanys bó­get­terine úıilgen to­pyraqty tasyp ket­k­en. Maqtaaralda oń­taısyz jeke­she­len­­dirý kezinde kanaldar­dy ózine qara­typ alǵan kásipkerler bar, keıbiri ıesiz qal­ǵan. Oblys basshysy qaýipsizdik sharalaryn saqtamaǵan jekemenshik kanal ıelerine jumysyn júıelendirý úshin eskertý jasady. Al ıesiz qalǵan kanaldardy «Qazsýshar» mekemesine ótkizýdi buıyrdy. Sonda úlken sharýashylyqtyń kómegimen kanaldardy tazalaýǵa jáne drenaj júıesin qalypqa keltirýge bolady. Aımaq basshysy mingen tikushaq Shardara sý qoımasyn jáne Kók­saraı sý rettegishin áýeden sholyp shyqty. Sodan soń Túrkistan, Arys, Shardara jáne Otyrar aýdandarynyń ákimderi men sala basshylarynyń basyn qosyp, kóshpeli jıyn ótkizdi. Oblysta Arys, Keles jáne Badam sekildi iri ózenderdiń qatarynda taýdan bastaý alyp aǵyp jatqan júzden astam ózen bar. Olardyń barlyǵy aýyl-aýyldardy aralap, sharýashylyq ju­mys­taryna paıdalanylyp baryp, Syr­darııa ózenine quıylady. Ońtústik Qazaqstan oblystyq Tótenshe jaǵdaılar de­par­tamentiniń basshysy N.Derbisov osy jaǵ­daı­lardy baıandaı kele, taǵy da adam­dar ta­ra­pynan oryn alyp otyrǵan keleń­siz­dik­ter jaıynda aıtty. «Osy ózenderde tasqynnyń paıda bolýyna qum, tas alý boıynsha karer ju­mystary kesirin tıgizýde. О́zenderdiń kez kelgen jerinen shynjyr taban teh­nı­­kalardyń kúndiz-túni shaǵal tastardy artýynan qazirgi tańda oblystaǵy bar­lyq ózenniń arnalary ózgerip, ultany bir­neshe metrge otyrǵan. Jaǵalaýlary ke­merlene shaıy­lyp, quzdanyp ketken. Sal­darynan jyl saıyn ózen boıyndaǵy eldi mekenderge, avtojol men kópirlerge, joǵary qýatty elektr júıelerine, egis­tik jerlerge, ma­za­rat­tarǵa jáne basqa da sha­rýashylyq ny­san­darǵa qaýpin tı­gi­zý­de», – dedi ol. Kóktemgi qarǵyn sý qaýpinen qorǵaný jaıyn Úkimettiń keńeıtilgen májilisinde Premer-Mınıstr B.Saǵyntaev qadap aıtyp, oblys jáne sala basshylaryna beıqam otyrmaı, qaýipsizdik sharalaryn nyǵaıtýdy tapsyrǵan. Iаǵnı, arty aýyr zardaptarǵa urynbas úshin bóget, toǵandardy baqylaýǵa alyp, ishki rezervten qarjy bólip, qaýipti tustaryn bekemdeý qajettigin aıtqan. Sonaý bir jyldary jer tońy jibimeı jatyp kún kúrt jylyǵandyqtan, qar tez erip, múlde sý tasqyny bolady dep kú­til­megen Qyzyl ásker aýylyn topan sý basyp qalǵan. Úsh aýdanda kanal­dar arnasynan shyǵyp, eki myńǵa tar­ta úı sýǵa qarap bolǵan edi. Osy ja­ǵyn basa aıtyp, qaýipsizdik sharala­ryn kúsheıtýdi tapsyrǵan oblys áki­mi qazirgideı mol sýdy sharýashylyq qa­je­tine paıdalanýdyń josparymen bó­listi. Endigi jerde Ońtústik Qazaqstan ob­ly­syndaǵy ózenderdegi qystyń kúni jı­nalǵan sý bos jatqan saılar men bó­get­terde jáne oıpattarǵa toltyrylyp, kók­temde egistikke paıdalanylmaq. Qazir Ońtústikte kún jyly, qaýip joq dep arqany keńge salyp otyra berý­ge bol­­­maıdy. Aımaqtaǵy eń iri sý qoımasy – Shar­­daraǵa 5 mlrd 200 mln sharshy met­r­­­deı sý syıady. Qyrǵyz Alataýynan jı­­­­­nalatyn mol sý qys boıy Toqtaǵul GES-­­ine túsip, elektr qýatyn alý reji­mi­­­­­ne aýystyrylady. Aıyr qalpaqty aǵa­­ı­­­y­n­nyń kúnkórisin aıyryp otyrǵan baı­­­­­lyqtarynyń biri – osy elektr qýaty bol­­­ǵandyqtan olar Qazaqstan jaǵynyń «sý­yń­­­dy ázirge jibermeı tura tur» degen óti­­nishine pysqyryp ta qaramaıdy. Qaısybir jyldary Shardara qoımasy erneýinen shyǵa meımildeı tolyp, alyp qazandyqtyń jaqtaýlary syqyrlap ketken. Arnasaı arqyly О́zbekstan jaǵyn zor­­ǵa mámilege keltirip, olar soqqan dam­ba­larǵa qarǵyn sý jiberilgen edi. Eki jaq­­­qa da «láppaılap», suraǵanyn bergen Qazaq­stannyń Ońtústiktegi jaǵdaıy músh­kil tarta bastaǵan soń Elbasy Kóksaraı sý ret­­tegishin salýǵa pármen ber­gen bolatyn. Shar­­dara sý qoımasyna 5 mlrd tekshe metr sý syısa, Kóksaraı sý ret­tegishi 3 mlrd-tyń ústinde sý jınaı ala­dy. Osy sý jaz boıy Ońtústiktiń Syr ja­ǵalap otyrǵan a­ý­dandarynyń jerin sý­lan­dyryp, Aral­ǵa qo­­sylady. Kóksaraı sý rettegishiniń ar­qa­syn­da kishi Aral aıdy­nyna jan bitip, ja­ǵa­dan alystap ketken teńiz qaıtyp jatyr. Qystyń sońy, kóktemniń basy qarǵyn sýmen arpalysatyn Ońtústik óńirine sý jazda naǵyz kerek bolǵanda qasqaldaqtyń qa­nyndaı qat dúnıege aınalady. Talaı már­te kýá boldyq. Talaı dıqandar kóz aldyn­da shól qysyp, solyp jatqan baý-baq­shasyn kórgende eki qolyn tóbesine qoı­yp, aýyldan bezip ketti. Maqtalyqty sýa­rý kezegi kezinde sýǵa talasqan dıqandar, ke­shegi dos-jar azamattar, bir-birine ketpen alyp jú­girdi. Iаǵnı, sý naǵyz kerek ke­zinde jetpeı qa­lady. Sondyqtan, oblys ákimi kóktemde saı-saıdy qýalap, sa­ǵa izdep bosqan qarǵyn sý­lardy aýyl sha­rýa­shylyǵyna jaratýdyń jol­daryn oılastyrǵan. «Bizdiń birinshi maqsatymyz – oblystaǵy sý kólemin tıimdi paıdalanyp, egistik jer­le­rin ulǵaıtý jáne turǵyndardy ju­mys oryndarymen qamtamasyz etý. Oń­tús­tikte kóktemde kóp mólsherde jaýatyn jań­byr kezinde tasqynnan qaýiptenedi. Osy mə­sele jylda qaıtalanady. Al jaz ke­­zin­de egistikke sý tappaı qınalady. Osy túı­t­kil­di sheshý úshin Syrdarııanyń ań­ǵ­arynan sý toqtatatyn bógetter salyp, kók­temgi tas­qyn kezinde artyq sýdy osynda bu­ryp, egis­tik úshin jınaý qajet. Osyǵan baı­lanysty ár­­bir aýdan múmkindigine qaraı usy­nys ázir­le­sin», – dedi J.Túımebaev. Kóshpeli jıynda joǵaryda atalǵan 4 aýdannyń ákimderi sýarmaly jerlerdiń kó­lemin ulǵaıtý boıynsha jasalǵan jo­bala­ryn usyndy. Otyrar aýdanynyń ákimi E.Aıtahanov aýdandaǵy kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alý maqsatynda atqarylyp jatqan jumystarymen tanys­tyrdy. Onda aýdan ákimi 368 shaqyrymdyq drenajdyq júıe men 55 shaqyrymdyq bas kollektordyń jóndeý jumystary jáne «Syrdarııa – Arys» sý arnalaryn qaıta qalpyna keltirý qurylystary bıyl atqarylatynyn málimdedi. Nátıjesinde 7 myń gektar sýarmaly alqap aınalymǵa qo­sy­lyp, 12 myń gektar jerdiń jer asty sýy tó­mendeıdi. Jáne de ol jerler tuzdan ary­lyp, ónimdiligi artady. Sondaı-aq, aýdan basshysy osydan 30-40 jyl buryn «Qyzylqum massıviniń» III – IV kezeńin ıgerýge arnalǵan jobanyń aıaqsyz qalǵanyn aıtyp, atalǵan máseleni qaıta kóterýdi usyndy. Aýdan ákiminiń aı­týynsha, Qyzylqum jobasy iske asqan jaǵ­daıda Otyrar aýdanynda 48 myń gektar sýar­maly jer iske qosylyp, 4 myńǵa jýyq adam turaqty jumyspen qamtylar edi. Sýarmaly jerlerdi kóbeıtip, egis­tik al­qaptardy ulǵaıtý boıynsha jasal­ǵan qalǵan aýdandardyń jobalarymen ta­nys­qan aımaq bas­shysy Otyrar, Shar­dara aýdan­dary men Arys qalasynyń ákim­de­ri­ne jáne tıisti bas­qarma basshylaryna ja­ńa jerlerdi aı­na­lymǵa qosý maqsatynda bir­lesip biryńǵaı baǵ­darlama jasap, qaıta usynýdy tapsyrdy. Atalǵan jobalar iske asqan kezde bul aý­dandarda jalpy 149 myń gektar jańa jer aı­nalymǵa enetin bolady. Bul – óz kezeginde tur­ǵyndar úshin jańa jumys oryndary degen sóz. Kezdesýde, sonymen qatar, oblys ákimi Oń­tústik Qazaqstanda 375 shaqyrymǵa sozy­lyp jatqan Syrdarııa ózeniniń boıyna eldi mekender ornalastyrý jaıyn sóz etti. «Shardara men Túrkistan aralyǵyndaǵy qunarly alqaptyń basym bóligi bos jatyr. Kórshi Qyzylorda oblysynyń barlyq aýdandary men eldi mekenderi ózen boıynda ornalasqan. Eger bul joba júzege asyp jat­sa, qanshama halyq jańa jerge qo­nys­ta­nyp, jumyspen qamtylady jáne ta­bys kózi artady. Dıqandyq kəsipke beıim əri halqy tyǵyz qonystanǵan aýdandardyń tur­ǵyndary úshin qosymsha tynys ashylady. Sondyqtan da aýdan ákimderi men tıisti sala basshylary osy baǵyttaǵy jumysty kú­sheıtýi kerek. Bul joba bizge jyl saıyn qaı­­talanatyn tasqynnyń aldyn alýǵa da ti­­keleı septigin tıgizetin bolady», – dedi aı­­maq basshysy. Sonymen qatar, ákim jobany daıyn­daý ba­rysynda mektep, balabaqsha, den­saý­lyq saq­­taý nysandary men halyqqa qa­jetti bar­lyq kommýnıkasııalar eskerilý qa­jettigin aıtty. Oblys basshysy usynylǵan jobalardy ke­­ńinen talqylap, jasandy sý qoımalaryn ja­­saý úshin aeroǵaryshtyq túsirý ádisterin paı­dalaný jáne osy jumysqa ǵalymdardy tar­tý máselesin aıtty. Jobalar tolyq iske asqan jaǵdaıda Syr jaǵalap otyrǵan tórt aýdannyń erni kezerip, ıgerilmeı jatqan jerlerine tirshilik kózi – sý barady, eldiń áleýeti artady. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan» Ońtústik Qazaqstan oblysy