Kóne mura qasterleýsiz qala bere me?

Búkil túrki dúnıesiniń ǵajaıyby – Rýna-Bitik jazýy týraly kópten beri aıtyp kelemiz. Ol baǵa jetpes rýhanı qundylyq, Uly Dala órkenıetiniń joıqyndyǵyn pash etetin adamzattyq deńgeıdegi keremet. Kók túrikteriniń erligi men órligi, qaıǵysy men muńy, armany men ańsaýy, amanaty men ósıeti órilgen kıeli mura. Ata-babalarymyzdyń sonaý erte ǵasyrlardyń ózinde adamzattyń bir qaptaly qııaldaı da almaǵan, taǵy bir bóligi endi-endi eńsere bastaǵan jazba mádenıettiń kóshin túzegendiginiń jarqyn aıǵaǵy. Sol qarııa ǵasyrlardaǵy aıbyndy da abzal babalarymyzǵa, urandap dúbir sal­ǵanda qaptaǵan qalyń jaýdy shybyn jan­nan túńiltken aıbyndylarymyzǵa, ba­sy barlar ıilip, tizesi barlar búgilgen qa­har­man­darymyzǵa taǵzym etip júrsek, ótkenge qur­met, búginge ǵıbrat sol emes pe?! Alaıda, olaı jasaı almaı júrmiz. «Sonaý bastan, o bastan, jaralǵaly qara jer, jaralǵaly kók aspan, adamzattan ba­ǵy asqan» Estemı men Býmyn, Kúl­te­gin men Bilge qaǵandar jaıly tarıhty iz­­de­gen­de ǵana eske alamyz. Sodan keıin be­l­gi­li-belgisiz merzimge umytamyz. Olar erte ǵa­syr­larymyzdyń asqaqtyǵyn aı­ǵaq­tap tas tuǵyrlarda zańǵarlanyp tur­ǵan joq. Ne­gi­zi­mizdi qalaǵan, tegimizdi tú­gen­degen sol joı­qyndar týraly kósile baıa­n­daǵan kórkem týyndylar da, jotaly fılmder de joq. «О́limshi halyqty qoń­dy etken, jalańash halyqty tondy etken, ash halyqty toq etken, az halyqty kóp et­ken» sol kemeńgerlerdiń rýhy: – Bul qa­­laı? – dep júrmegeı. Solaı nalymaýyn oılap, alys dáýir­degi keremetimizdi qurmetteıik dep, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Úkimetine eki ret usynyspen shyq­qanbyz. Irgedegi Reseı, búkil Slavıan dú­nıesi Rýna-Bitik ja­zýynan keıin paıda bol­ǵan, Bulǵar bilgirleri jasaǵan kırıllısany jap­paı qadirlep, jyl saıyn arnaýly kúnin dú­rildetip ótkizip jatqanda aýzymyzdy qý shóp­pen súrtip otyrǵanymyz jaramas, kóneni jań­ǵyrtaıyq, irgeli el ekenimizdi tanytaıyq de­genbiz. Qaıta-qaıta aıtqan soń atqarýshy bılik oń sheshimge kelip, Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi 2014 jyldyń respýblıkalyq bıýdjetine Rýna-Bitik jazýyn atap ótý úshin qar­jy bólý týraly negizdemelerdi usynǵan bo­latyn. Sóıtip, atalǵan mınıstrliktiń 2014, 2015, 2016 jyldarǵa arnalǵan bıýdjetine biz­diń tilek-talabymyz «Túrki jazbalary men mádenıeti kúni» ataýymen engen edi. Kúl­te­gin, Bilge qaǵan, Tuı-uqyq, Quúli-chor, Ter­kin sekildi iri ustyndardaǵy jazýlardyń, olar­­dan bólek 96 jazýdyń, Taıhor-chýlý jar­tasyndaǵy 30 jazýdyń ishindegi uly ja­zý – Rýna-Bitik jazýy bizdiń búgingi rýhanı ómi­rimizge osylaısha qaıta oralǵan-dy. Osy ıgi qadamdy odan ári dáıekteı túseıik dep, 2013 jylǵy 12 jeltoqsanda Parlament Májilisiniń Darıǵa Nur­sul­t­anqyzy Nazarbaeva basqarǵan Áleý­mettik-mádenı damý komıtetiniń uıym­dastyrýymen Eýrazııa Ulttyq ýnı­ver­sıtetinde keńeıtilgen keń­es ótkizildi. Keńeste atalǵan ózekti másele haqynda oıy­myzdy ortaǵa salyp, birneshe janama usy­nystar da aıttyq. Kúltegin keshenin Re­seı zertteýshisi N.Iаdrınsev alǵash taýyp, álem­niń nazaryn aýdarsa, ondaǵy tańbalardy tuń­ǵysh taratyp oqyǵan, «Rýnıka» atalǵan kó­ne mátindi sóıletken Danııa ǵalymy, Kope­n­gagen ýnıversıtetiniń salystyrmaly til bi­li­mi kafedrasynyń professory Vılgelm Tom­sen ekenin, túrki mádenıetine osyndaı aı­ryqsha eńbek sińirgen ǵulamanyń esimin Asta­nadaǵy bir kóshege bersek, quba-qup emes pe degenbiz. Asylynda, bul ádildik ári qarııa tarı­hyń­dy sóıletken ǵalymǵa búkil túrki dúnıe­si­niń atynan jasalǵan qurmet bolar edi ǵoı. Alaıda, usynys áli kúnge dáı­ek­telgen joq. Onyń esesine shetelder as­tanalary men qaı­rat­kerleriniń esimderi be­rilgen kó­she­ler­diń qa­tary jyl sanap tolyǵyp keledi. Bul usynystardy «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly Bilim jáne ǵylym, Mádenıet jáne sport mınıstrlikteriniń esine salsaq áli de oılanar dep úmittenemiz. Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde ót­ken, joǵaryda atalǵan keńeste Rýna-Bitik ja­zýyn jyl saıyn qaı kúni atap ótý ke­rek­tigi jaıly túrli pikirler aıtyldy. Kúl­t­egin kók tasynyń kóshirme nusqasy elge jetkizilgen kúndi eskerý kerek shyǵar de­gen oı ortaǵa tústi. Ony bel­gili ǵalym Myr­za­taı Joldasbekov qup­tap, sol kúndi, ıaǵnı 18 mamyrdy bel­gi­leýdi usyndy. Keńeske qa­ty­sýshylar bir­aýyzdan kelisti. Dál osy kú­ni, 2001 jyly tarıhı mura elge ákelinip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Eý­razııa ulttyq ýnıversıtetiniń tórine qon­dyrylǵan bolatyn. Osyndaı syndarly joldan ótken oı-ta­lap endi naqty júzege asyrylýy kerek. Tıisti mınıstrlikter, jalpy atqarýshy bılik keıinge ysyra bermeı, naqty iske kirisetin kez jetti. Zamanynda alys-jaqynǵa yqpaldy bolǵan, el quraǵan ata-babalarymyzǵa tarıh ta, búgingi esti ǵasyr da rıza. Sol bir qarııa dáý­ir, kóktúriktiń alyptary men aldııarlary en­di bizge rıza bolsyn. Kóne murany, kıeli mu­rany qasterleıik. Aldan SMAIYL, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty