Túrkistandy jańǵyrtý – rýhty oıatý

– deıdi ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Orazaly SÁBDEN – «Eń keremet ıdeıalar daǵ­da­rys kezinde týady» deıtin tá­m­silmen burynnan tanys edik, sirá, daǵdarys kezinde dara múm­kin­dikterdiń kózi ashylatyny ras bolsa kerek. Damyl tappaı­tyn ádetińizge salyp sizdiń av­to­r­lyǵyńyzben «Uly Jibek jo­lyndaǵy «Túrkistan óńiri» rý­hanı-jańa tehnologııalyq klas­teri» degen óte aýqymdy jo­ba dúnıege kelip otyr eken. Ideıa qalaı týdy? – Búginde «adam úshin de, álem úshin de eń qymbat, eń tapshy ne?» degen saýalǵa jaýap izdemegen adam kemde-kem shyǵar. Bul su­raq­­tyń álemdik ekonomıkanyń je­tek­shi memleketterinen bastap «úshin­shi álem» elderine deıin tegis tol­ǵan­dy­ratyny anyq. Jahandaný zama­nyn­da jutylyp ketpeýdi oılap júr­gende, daǵdarys kelip, búkil adam­zat jantalasa damýdyń jańa jo­lyn tabýdyń qamyna kirisip ja­tyr. Azýyn aıǵa bilegen elden bas­tap, aldamshy úmittiń jeteginde úmit­in úzbeı kele jatqan damýshy el­derge deıin keregi ne nárse? Ideıa! Ekonomıst retinde aıtaıyn, ınvestısııa ıdeıaǵa keledi, ın­teg­­ra­sııalyq damý tek sonda ǵa­na óris alady. Dúnıe júzinde mıl­lıard­ta­ǵan dol­lar aqsha aına­lymda júr. Bi­raq daǵ­darystan shy­ǵaratyn naq­ty jo­balar joq. Osy­dan keıin men my­nandaı qor­ytyn­dyǵa keldim: álem­­dik psı­ho­logııany ózgertetin, rý­hanı qun­dylyqtardy qaıta jań­ǵy­r­­ta­tyn, adamzatty óz úıinde tár­tip­­ke shaqyratyn ýaqyt keldi. Hosh, sonymen uzaq ýaqyttyq tol­ǵanystan keıin «Jańa Túrki­s­tan» jobasy pisip-jetildi. Alǵash daǵ­darys týǵanda, aqyldy bastyń bá­ri álem jurtyna: «jaýabyn Marks­ten tabasyzdar» dep jar sal­dy. Dúnıejúzilik daǵdarystyń paıda bolýy men odan shyǵýdyń jol­daryn kórsetip, qarjylyq qıyn­d­yqty jeńýdi egjeı-teg­jeı­li túsindirgen birden-bir danyshpan Marks ekonomıstiń ilimi áli de ózekti. Osyny túsingen nemis hal­qy 2006 jyldan bastap 2011 jyl­ǵa deıin Markstiń eńbekterin mıllıondaǵan tırajben qaıta ba­s­­­- tyryp shyǵaryp, memleket ataý­ly­nyń bárine usynyp qana qoı­maı, odan móldektetip paıda da tap­ty. Ideıa avtory retinde men Marks mysalynan da sál árirek ke­tip, «daǵdarys neden týdy?» degen suraqqa ózimshe jaýap izdedim. Tap­qandaı boldym. Abaıdy anyq­tap oqyǵan adam onyń «tolyq adam bolý úshin dúnıeniń kózge kó­rin­gen syry men kórinbegen sy­ryn birdeı bilip, meńgerýi kerek» degen ǵajap oıynyń syryna boı­lar edi. Abaı aıtyp otyrǵan «dú­nıeniń kóringen syry», ol – ma­te­rıal­dyq álem, ıaǵnı, úı, jalaqy, baı­lyq sekildi áleýmettik turmys qa­jettilikterinen týyndaıdy. Mu­ny sheteldikter bizge qaraǵanda ar­­tyǵymen ıgerdi. G8, G20 tobyndaǵy mem­le­­­ketterdiń basqarýyndaǵy trans­ult­­tyq kompanııalar dúnıe júzi baı­­lyǵynyń 60 paıyzyn qolynda us­­tap otyr. Bular bizdi qaıda bas­tap alyp bara jatyr, túbine boı­la­dyq pa? Abaıdyń «dúnıeniń kórinbegen syry» degenine keleıik, ol – rýhanı qun­dylyq edi. Bizdiń tylsym syrǵa toly rýhanı álimizdi meńzep otyr. Eń ókinishtisi, jan ǵy­lymy aınaly­satyn «dúnıeniń kó­rin­beıtin» jaǵyna qaraǵanda, dú­nıe­niń «kórinetin jaǵy» kúshtirek bo­lyp shyqty: tán ǵylymy kó­bi­rek qyzyqtyryp, nápsilik jol­ǵa urynyp, dúnıeqońyzdyqqa sa­­­ly­nyp, kisilik qasıetterdi, adam kapıtaly, mádenıet, tarıhı qun­dylyq, kerek bolsa, mora­l, mine, osy izgiliktiń bári da­l­a­da qal­dy. Materıaldyq qun­dy­­lyq­ty bárinen bıik qoıǵan da­­­my­ǵ­an mem­leketterdegi sa­na daǵ­­da­ry­sy­nyń sońy eko­no­mı­ka­­lyq daǵ­d­a­rys­qa alyp keldi. Qa­zir­gi qarjy daǵ­­darysy adamdy eko­nomıkalyq ja­­­ǵynan ǵana emes, óz bolmysy al­dynda ózin dá­r­men­siz etip, neni qun­dylyq sanap, neni qar­manaryn bil­meı daǵdartyp otyr. Qazir álem astan-kesten, atom, hımııalyq, bıologııalyq, sý­tegi qa­rýyn jasap, bir-birimen bá­se­kege túsip, jantalasýda. Bir so­ǵys­­tyń órti basylmaı jatyp, ekin­­­shisi tutanady, ymyrasyz mú­dd­e­lerdiń jantalasa qarýlanyp, j­a­­ńa qaıshylyqty oılap tabýyna álem halqynyń eti de úırenip ba­­ra jatqandaı. Osynyń túp-ta­my­ry rýhanı qasıetterdiń azyp-toz­ǵanynan, qoǵamdy izgi­len­di­rý­­diń umytylǵanynan eken­di­gin­de esh kúmán joq. Mine, «Jańa Túr­kistan» ıdeıasy da osy kezde týyp otyr. Uly Abaıdyń álem­dik dá­re­je­degi rýhanı shyńǵa kó­te­ri­lýi, onyń óz halqynyń san ǵa­s­yr­lyq ult­tyq qundylyqtaryn te­­reń ıge­rýiniń, Batys pen Shy­ǵys­tyń ozyq mádenıetin boıy­na sińire, úı­lestire bilýiniń arqasynda ǵana múm­kin bolǵany belgili. – Mundaı ıdeıany jasaqtaýda ul­ty­myzdyń arǵy-bergi tarıhy, jú­­rip ótken joly, órkenıeti, má­de­­nıeti tutas eskerilýi tıis. Ázir­ge týyndaý satysynda turǵan siz­­diń ıdeıańyzdy ultymyzdyń ót­­ken baı tarıhyn kádege jara­tý­­dyń qarlyǵash jobasy delik. Son­da bul ıdeıanyń temirqazyǵy re­tinde neni negizge alyp otyrsyz? – Bul jobany jasaý úshin men dúnıe júziniń tarıhyna, onyń ishinde Qytaıdyń 5 myń jyldyq tarıhyna, óz tarıhymyzǵa, Azııa jáne Eýropanyń damý tarıhyna qaıy­ra bir sholý jasadym. Qa­zir­gi jahandaný úderisindegi ja­ńa­lyq­tardy, Amerıkanyń «Se­lıkon ja­zyǵyn», Nobel syılyǵyn ıelen­gen jumystar tegis qaraldy. O basta tarıh-taǵdyr bizge eki múm­kindik bergen edi. Birinshisin biz paıdalana almadyq. Qoldan ji­berip alǵan ol múmkindiktiń tór­kini mynaý: budan 1000-1500 jyl buryn bizdiń Shyǵys elderi da­mýdyń shyrqaý bıiginde boldy. О́rkenıet Shyǵystan tarady. Medısına da, matematıka da, sáý­let te, ádebıet te, ǵylym da Shy­ǵys­ta boldy. Al bul kezde Eý­ro­pa artta qalǵan edi. Soǵys pen bú­l­ikten kóz ashpady. Biraq biz ol múm­­kindikti ustap qala almadyq. Din keldi. Biraq din ǵylymdy da­my­týǵa tikeleı muryndyq bola al­mady. Biz din mázhabtarynyń aınalasynda júrgenimizde, Eýropa ala­pat jyldamdyqpen alǵa shy­ǵyp ketti. Keıingi bes ǵasyr – Eý­ro­panyń dáýirlep turǵan shaǵy. Shy­ǵys órkenıetinen jetken jańa­lyq­tardy alyp, jylý mashınasyn jasap, teńiz kóligin, zaýyt-fabrı­ka­lar salyp, óndiristi damytty. Bir ǵana Ulybrıtanııanyń qa­laı da­myǵanyn London olım­pıa­­d­a­sy ashylǵanda kórdik. Túsi­ne­­min, Eýropaǵa Faradeı, Edı­son, Eınshteın, Nıýton, Ge­ge­l, Rıkardo, Marks keldi. О́n­­di­ris­tik re­volıýsııa jasaldy. Shy­­­ǵys ǵu­la­malarynyń ashqan ja­ńa­lyq­ta­ryn olar ári qaraı damytyp alyp ket­ti. Qazir Eýropa bizge úı­retýde. Meniń ıdeıamnyń kindigi osy ekinshi múmkindikke baılaýly. – Qalaı? Jalpy, bul ıdeıa qol­daý tapqan ba, tapsa, kim­der­diń tarapynan? – О́tken – ótti. О́tkenge ókin­beı, «eki dúnıe besigi» bolǵan Túr­kis­tandy qaıta jańǵyrtýdy bú­gin qolǵa alsaq ta, kesh emes. Al «qalaı jańǵyrtamyz?» degen suraq kóldeneń qoıylsa, oǵan jaý­ap retinde ata-babamyzdyń biz­ge qaldyrǵan murasy men Uly Jibek jolyn, Túrkistandy alyp otyrmyn. Qazaq halqynyń boı­yn­­daǵy tektilik, qan tazalyǵy, ǵa­l­ymdardyń zertteýi boıynsha, ıntel­lektýaldyq áleýeti joǵary ur­paqtyń qalyptasýyna áser etedi eken. Demek, ulttyq geneqorymyz da tabıǵı baıl­yq­tarymyz sekildi bizdiń úlken basymdyqtarymyzdyń biri. Aldymyzdaǵy negizgi mindet – órkenıetti elderdiń qataryna qosylý. HHI ǵasyr rýhanııat ǵasyry bolady. Ejelgi Túrkistan baıyrǵy rýhanı ortalyq retinde Uly Jibek jolynda erekshe oryn ıelengendigi tarıhtan málim. Al, Shyǵys órkenıetiniń jańǵyryǵy bolyp qalǵan Jibek joly boıynyń asa iri saýda jáne mádenıet orta­ly­ǵy bolǵan Túrkistan qazaq je­rin­de tur. Túrkistan degen sózdiń ózi «túrkiler mekeni» degendi bil­di­redi. Ejelgini qoıǵanda, VI-VIII ǵa­syrlardyń ózinde osy óńirde jal­py Túrki qaǵanaty, ıaǵnı, túr­ki­tildes halyqtar ómir súrdi. Ke­ı­in tarıhtyń aǵymyna qaraı túr­kitildes halyqtar ár jaqqa sha­shyrap, jeke-jeke memleket bo­lyp ketti de, qara shańyraqtyń ıesi bolyp, biz, qazaq eli qaldyq. So­ǵan qaramastan, olar qazaq je­rin­degi Túrkistandy ózderiniń ata-babalarynyń shyqqan tegi, «Ata­jurt» dep ataıdy. Túr­kis­tan­dy rýhanı astanamyz dep tanı­dy. Mine, osy elderdiń barshasy «Jańa Túrkistan» ıdeıasyn qold­ap otyr. 2014 jyly Túrkistan qa­la­syn­da osy máselege oraı arnaıy ha­lyqaralyq konferensııa ótip, oǵan qatysqan elderdiń ǵalymdary te­gis qýattady. Konferensııa qa­byl­da­ǵan qarar men usynys Úkimetke jol­danǵan. Jalpy, bul joba jeke ki­tapsha bolyp jaryqqa shyqqan. – Bázbireýler Túrkistandy tek qazaq elindegi kóp qalanyń bi­ri dep qarastyrady. Osy klas­te­rlik jobańyz arqyly tarıhta «uly qala» atanǵan Túrkistan uǵy­myn keń aýqymǵa alyp shy­ǵý kózdelip otyr-aý, shamasy... – Dál osylaı. Túrkistandy bir qa­lanyń aınalasynda emes, shyǵys rý­hanııatynyń aınasy retinde jalpy klasterlik uǵymda qarastyrýdy jón sanap otyrǵan sebebim de sol. Qala bizdiń jerimizde tur, ıdeıa biz­de, endeshe, nege ony óz kádemizge ja­ratpasqa? «Túrkistan óńiri» rý­hanı jáne jańa tehnologııalyq klas­terin qurýdaǵy negizgi maqsat ta sol – Túrkistandy halyqaralyq deń­geıdegi rýhanı ortalyqqa aı­nal­­dyrý, sol arqyly qoǵamdy iz­gi­­lendirýge, halyqaralyq qaýip­siz­­dikke qadam jasaý. Biz rýhanı-má­­denı damýdy alǵa ustap, sony­men qatar, 6-shy jańa joǵary teh­no­logııany úılestirip, osy ekeýin is-júzinde birge, bir úderis retinde júr­gizgende ǵana jańasha damı ala­myz. Biraq bul ıdeıanyń da oılantatyn tusy bar. Eger Túrkistandy tek rýhanı azyq jasaımyz desek, ol azdyq etedi. Daǵdarys áli jal­ǵa­sady. Onyń sebebi de joq emes. Qa­zir damyǵan G8 memleketteri al­tyn­shy tehnologııalyq júıeni je­til­dirýde, olar: nanotehnologııa, bıo­tehnologııa, ǵarysh tehnologııasy, gen ınjenerııasy, aqparattyq-kom­mýnıkatıvtik tehnologııa, mine, osyny damytýǵa barynsha kúsh salyp jatyr. Eger rýhanııat pen dindi ǵana qundylyq dep tanyp, tehnologııany tasada qaldyrsaq, damý kóshine taǵy da ilese almasy­myz anyq. «Selıkon ja­zyǵyn» mysalǵa keltirsem, artyq bolmas. Búkil dúnıe júziniń saı­dyń tasyndaı iriktelgen danysh­pan ǵa­lym­da­rynyń bári sol jerde tizilip otyr. Álemniń alǵa jyljýy úshin biri­nen-biri asyryp, jańalyqtar oı­lap taýyp, damytyp otyrǵan sol ortalyq, biraq kúndiz qolyńa shy­raq alyp izdeseń de, ol jerden rýhanııatty tappaısyń. Al rýhanııatsyz munyń bári beker. Ozyq tehnologııamen biraz jerge sha­ryq­tap barýǵa bolady, alaıda, rýha­nııat­syz baıandy etip ustap turý múm­kin emes. – Dúnıejúzilik tájirıbe klas­­terlik júıemen damýdyń tıim­di ekenin kórsetip otyr. Siz­diń de jobańyz klasterge ne­giz­de­l­genine qaraǵanda, talaptar múd­deles, ózara tizbektelgen tá­­silmen bir-birimen tyǵyz baı­­la­nysty qyzmet atqara ma? Klas­terler týraly tarata aıt­sa­ńyz... – Bul jobada alty klaster bar. Atap aıtaıyn: birinshisi – adamı ka­pıtal negizinde turǵyzylǵan rý­hanı klaster, ekinshisi – teh­no­lo­gııalyq klaster, úshinshisi – tý- rı­zm, tórtinshisi – logıstıkalyq, be­­sinshisi – ınfraqurylym, altyn­shy­sy – jańa aýyl klasteri. Mine, al­ty klaster – alty joba. Meniń bar armanym – osy klasterler ar­qyly Túrkistandy rýhanı jań­ǵyr­tý ortalyǵyna aınaldyrý. Áńgimemizdi rýhanı klasterden bas­taıyq. Túrkistan qalasyn basqa sha­har­lardy aıtpaǵanda, irgesinde tur­ǵ­an Buqara, Samarqandaǵy Regıs­tan sııaqty, sonaý Táj-Ma­hal­­daı eski sáýlet óneri úlgi­si­­m­en salýdy bastaý kerek. Kóne n­a­­qyshtaǵy qala kez kelgen tý­rıs­tiń de kóńilin aýdarady. «Jańa Túr­­kistan» ortalyǵyn salýǵa Tu­­­ran dalasyna atajurt dep qa­rap, túrik, ózbek, ázerbaıjan, túr­­kimen, qyrǵyz, tatar, taǵy bas­­qa elder jáne jalpy ıslam ále­­mi dep tanylǵan arab, ıran, my­­­syrlyq memleketter óz kó­me­­­gin berer degen úmit bar. Olar óz­­deriniń tarıhı atajurtynda óz ulty­nyń naqyshymen ǵajap es­ker­­tkishter, záýlim ǵımarattar sa­lý­dan qashqaqtamaýy kerek. Kıeli Túr­kistan jerinde musylman hal­qynyń tereń tarıhyn kóz aldy­myz­da beıneleıtin bizdiń uly ta­rı­hı tulǵalarǵa, memleket, qo­ǵam qaı­ratkerlerine panteondar, es­ker­­tkish, keseneler qoıylýy tıis. Biz­diń oıymyz, osy Túrkistandy is júzinde rýhanı astanaǵa, má­de­nı, ǵylymı ortalyqqa aınaldy­ra oty­ryp, HHI ǵasyrdyń ta­la­­­byna saı Prezıdenttiń Eý­ra­­zııa­­lyq ın­tegrasııalyq ıdeıa­sy­men tamyr­lastyra damytý bol­maq. Ol úshin: 1) Parlamentte «Ja­ńa Túrkistan – Rýhanı astana» tý­ra­ly zań qabyldanýy kerek; 2) Túr­kistan óńirine «erkin eko­no­mı­kalyq aımaq» mártebesin be­rý kerek; 3) Túrkistan aımaǵyn 5 jylǵa deıin salyqtan bosatý qajet; 4) Halyqaralyq Din aka­­demııasyn ashyp, dintaný or­ta­lyǵy qurylsa, ol qoǵamdy iz­gilendirýge ólsheýsiz úles qosar edi; 5)Qoǵamdy izgilendirý týra­ly «Ǵylym ortalyǵyn» ashý. Qo­ǵam­­dyq ǵylymdar akademııasyn ashý. Mádenıet ýnıversıtetin ashý. Jańa Moraldyq kodeks qa­byl­­daý; 6) Kóne tarıhtan bastap, bú­­gin­gi kúnge deıingi dáýirlerdi qam­tıtyn «Tarıh qazynasy» atty mu­­rajaı ashý. Tehnologııalyq klasterge ke­leıik. Bizde halyq sany az, al az elge ozyq tehnologııa kerek. Túr­­­kistanǵa taıaq tas­tam jer­de Ke­­­ńes Odaǵynyń eń úl­gi­l­i qa­la­­la­­rynyń biri bolǵan Ken­­taý tur. Osy Kentaýda 6-teh­no­lo­gııa­lyq júıeli jańa zaýyttar sa­lý ke­­rek. Qalanyń adam já­ne ón­di­­ristik áleýetin paıdala­na oty­­ryp, ondaǵy ekskavator, tran­s­f­o­r­­mator zaýyttaryn, «Ashy­saı­po­lımetall» AQ jáne basqa da zaý­yt­tardyń óndiris kúshin mo­der­­­nızasııalaý qajet. Qalanyń as­tyn­­­da mol ýran qoımasy bar. Al ýran boıynsha dúnıe júzindegi eń al­­dyńǵy oryndamyz. Qyr astynda Baıqońyr tur. Jańa baǵyttaǵy jo­ǵary tehnologııalyq mamandar daıa­rlaý ortalyǵyn jáne ıadrosyz qaýipsiz «Baıqońyr-Semeı» par­­ki salynsa, bul qalalardy ın­ves­­tısııalyq joba retinde teh­no­lo­gııalyq jaǵynan ıgerýdi Reseı men Qytaıdyń ózi-aq qolǵa alǵan bo­lar edi. Jańa úlgidegi «Aýyl klasterin» ja­saý qajettigi – ýaqyt talaby. Ol «HHI ǵasyrdaǵy qazaq aýylynyń sı­paty qalaı bolýy kerek?» degen máselege naqty jaýap bolmaq. Ken­t­aý men Túrkistannyń arasy – 40 shaqyrym. Osy ortaǵa aýyl klas­terin jasaýǵa ábden bolady. Egi­ni bar, jemis-jıdegi, eti, súti, qus­y bar, myńdaǵan shaǵyn kásipti da­my­­týǵa suranyp turǵan jer. Buǵan jer­­gilikti turǵyndardyń tabıǵı yn­­tasynyń ózi beıim. Bul klas­ter boı­ynsha jańa jumys orynda­ry ashylady, eldi mekendegi ha­lyq turaqtandyrylady, al ol de­­­mografııaǵa da sózsiz yqpalyn tı­gizedi. Tórtinshisi, týrızm klasteri. Tý­rızm degende tek Túrkistandy ǵa­n­a elestetýdiń qajeti joq. «Túr­kis­­­tandyq týrızmge» 362 áýlıeli Mań­­ǵystaý da, ashyq aspan astynda jatqan shyǵystaǵy Berel de, Kó­­lsaı men Sharyn da, Býrabaı da kiredi. Iаǵnı, munyń aýmaǵy bú­­­kil Qazaqstan jáne Ortalyq Azı­ıa­ny qamtıtyn bolady. Bul, bir ja­ǵy, monoqalalardy damytý baǵ­dar­la­masyn iske asyrýǵa mol múm­kin­dik berer edi. Al Jibek joly transportty-l­o­gıstıkalyq klaster shaǵyn ınno­vasııalyq bıznes ortalyǵy, teh­­nopolıs, tehnologııalyq kolledj jáne taǵy basqa ınfra­qu­ry­­l­ymdardy qamtıdy. Batys Qy­taı – Batys Eýropa jolynda Túr­kis­tan arqyly barlyq Ortalyq Azııa mem­leketteriniń kólik-júgi ótedi. Jo­b­a boıynsha, iri halyqaralyq hab jasalsa, 30 paıyzdan artyq ta­bys tek logıstıkadan túsedi eken. Saıyp kelgende, bul ıdeıa is­ke assa, joba jumysyna 400 mln ha­lyq qatysar edi. – Keshirińiz, 400 mln adam arsenalyn qaıdan alyp otyrsyz? – Qazaqstan men Ortalyq Azııa hal­qy, qaradúrsin eseppen al­ǵan­da, 70-80 mln, Qytaıdyń baty­sy, Aýǵanstan men Pákistan, Iran, Irak, Túrkııa, bulardyń bá­ri «Úlken Azııa» elderi. Tegi – mu­syl­man, turaǵy – Shyǵys. Shyn qy­zy­ǵýshylyq tanytsa, bári de «Túr­kis­tan ıdeıasymen» qýana, qulshyna aı­na­lysar edi. Bul joba úlken aı­maqtyń máselesin túbegeıli she­shý arqyly álemge jańa rýhanı-teh­no­lo­­gııalyq damý jolymen adamzat­ty­ órkenıetti damytýǵa bolatynyn kórsete alady. Ár jobamdy, osy jobadaǵy ár klasterdiń qu­nyn qu­rylys ınstıtýttarymen bir­ge eseptep shyǵaryp ta qoıdym. Mu­syl­man halqy búginde 1 mlrd 300 mln, 2020 jyly 1,8 mlrd adamǵa je­tedi eken. Bul degenimiz – búkil álem halqy sanynyń 25 paıyzy. Osy halyqtyń basyn biriktirip, bir­likte ustaıtyn rýhanı tegershigi myq­ty ıdeıa olarǵa da qajet. Men de­­gen Eýroodaqtyń ózinde bar bol­ǵa­ny 500 mln halyq turady. – Túrkistandy rýhanı orta­lyq­qa aınaldyrý jobasy júzege as­sa, bul ıdeıa qazaq halqynyń már­­tebesin kóterýmen qatar, túr­­ki jurtyn, búkil Islam ále­min biriktiretin bir rýhanı ór­ke­nıet­ti ortalyqqa aınalar tú­­ri bar. Bul máseleni tıimdi she­shý­diń tetigi qaıda dep oılaısyz? – Árıne, daǵdarystyń ekinshi tol­qyny kezinde osyndaı qýatty jo­bany qarjylandyrý týraly su­raq týýy zańdy. Ekonomıst re­tin­de, meni de kez kelgen jobanyń naryqtyq tıimdiligi qyzyqtyrady. 6 klaster boıynsha «qurylystyq snıppen» qurylys ınstıtýty qar­jylyq ekonomıkalyq esebin ja­sap qoıǵanyn joǵaryda aıttym. Birinshiden, zań boıynsha kó­z­­deletin memlekettik, res­pýb­lı­kalyq, jergilikti bıýdjet qara­ja­­ty. Qazirgi 100 mlrd $-ǵa jetken Ulttyq qordan keleshek úshin qa­ra­jat bólý. Ekinshiden, túrki álemi­niń kindik qalasy retinde Túr­kistandy qaıta órkendetip, rý­hanı astanaǵa aınaldyrý maq­sa­tyn­da «Halyqaralyq qor» qurý da bul iske kóp demeý bolmaq. Úshin­shi, ınnovasııalyq, jańa teh­nologııalyq jobalarǵa shet el ı­nvestısııalary tartylady. Tór­tin­shi, bul sharaǵa Islam elderi at­salysady degen úmit zor. Buryn Par­lament tóraǵasy bolǵan, búgingi Qyr­ǵ­yz Ǵylym akademııasynyń pre­z­ıdenti Abdyǵanı Erkebaevpen óz oıymdy bóliskenimde, ol: «bul ǵa­jap ıdeıa eken, eger bul joba qol­ǵa alynar bolsa, Túrkistanda Manastyń panteonyn salyp berer edik» dep otyr. О́zbek kórshilerimiz de Ulyqbek pen Aqsaq Temirdiń, túr­ki­m­en jurty Qorqyttyń panteo­nyn salyp berýge ázir. «Qarjy qaıdan?» dep qınalatyn túgi joq, ıdeıa­ny ilip túsip, iske asyratyn kúsh tabylsa, óz ımıdji úshin kúl­li túrki jurty da, óz elimizdegi ob­lystar da asarlata kirisip, kó­mek qolyn sozady dep oılaımyz. Kók­shetaý­lyqtar Abylaı hannyń, mań­ǵystaýlyqtar 362 áýlıeniń pan­teon-belgitas, eskertkishterin sa­lýǵa qýana kelisetin bolar? So­nyń nátıjesinde halqymyzdyń ta­rı­hı belesterdegi erlik isteri, ult­tyq táýelsizdigi úshin kúresiniń tu­tas kartınasy jasalady. Zańdy já­­ne jeke tulǵalar da jobany qar­jylandyrýǵa tartylady. Eli­miz­de baı-qýatty azamattar je­ter­lik, jerge qaratpas! Eger elimizde osy jobaǵa qa­tys­ty saıası oń sheshim qabyldansa, bul jobany qarjylandyrýdyń qo­symsha kózderin tabýǵa bolatyn edi. Jalpy, jobanyń quny 8 mlrd dol­lardan asady. Árıne, ázirge jo­banyń joramal esebi ǵana, bul áli tolyqtyrylyp, naqtylanady. – Kóptiń kókeıinde «EKSPO bit­ken soń ne jasaımyz?» degen suraq­tyń búlkildep turatyny ras, sizdiń ıdeıańyz EKSPO-ny sabaqtastyra jalǵap kete­tin jobaǵa uqsaýymen nazar aýdartady. Túrki elderin jo­ǵary deń­g­eıdegi ıntegrasııaǵa je­te­leı­tin ıdeıańyzdy kópshiliktiń qol­daıtynyna senimdisiz be? – Joba maǵan emes, eń aldymen, elimizdiń keleshegi úshin kerek. «Túrkistandy rýhanı astanaǵa aı­naldyrý» jobasy júzege as­qan jaǵdaıda, bul Eýrazııalyq tu­ta­styqty qamtıtyn qozǵaýshy kúsh­tiń birine aınalaryna shek kel­tirmeımin. «Jańa Túrkistan» r­ýhanı ortalyq retinde damysa, mádenı-rýhanı mańyzy bar dú­nıe­ni qalt jibermeı, qadaǵalap, qam­qorlyǵyna alatyn BUU-nyń, IýNESKO-nyń tikeleı nazarynda bo­lýy tıis. Osylaısha, Qazaqstan dú­nıejúzilik órkenıetke óz úle­sin qosýǵa zor múmkindik alady. Qazaqstan eń baı ýrany bar, ǵa­­rysh ortalyǵy bar ál-qýa­ty kúsh­ti el bolsa da, ol ózi­niń ıad­ro­­syz da­mıtyn zaıyrly, beı­­bit­shilikti súıe­tin memleket eke­nin dúnıe júz­ine kórsete alady. Só­zim­di aǵyl­shyn ǵalymy ári saıa­sat­keri H.Makkınderdiń só­zi­men túıin­de­sem: «Eýrazııany ba­qy­­la­ǵan el – bú­kil dúnıejúzin de baqylaıdy». Qu­daı osyǵan jet­kiz­sin! Halyqaralyq deńgeıde «Jańa Túrkistan» Batys pen Shyǵysty biriktiretin, arasyna altyn kópir salyp ıntegrasııalaıtyn Uly Jibek joly áleminiń áleýettik múm­kindikterin kórsetetin ǵasyr­lyq rýhanı ortalyqqa aınalaty­nyna senemin. Eń negizgisi, qazaq qaý­ymy adamzat qoǵamynyń to­lyq­qandy múshesi retinde al­ǵa qa­raı erkin jyljýǵa mol múm­kin­dik ala­dy. Shyǵystyń qaıta oıanatyn kez­i keldi. Biz Túrkistanǵa qaıta ora­lamyz. Túrkistandy qaıta túle­tip, rýhanı astanaǵa aınaldyrý úshin EKSPO-2017 ótkennen soń osy jobaǵa kiriskenimiz jón. Dál qa­zir eldiń birligin, ult pen ulys­tyń basyn qosatyn, ár otbasyn oıa­ta­tyn ulttyq ıdeıalardyń kóp bol­ǵany qajet-aq. Shynymdy aıtsam, «Jańa Túrkistan» ıdeıasyna baı­lanysty kóptiń pikirin bilgim ke­ledi. Júrekjardy jobamdy ha­lyq­tyń nazaryna, talqysyna sala oty­ryp, tolyqtyrar qosymsha oı-kóz­qaras kútetinimdi de jasyrmaı­myn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»