Kentke kópir salynsa eken – deıdi Aqjaıyq aýdanynyń bir top aqsaqaldary

«Egemen Qazaqstannyń» Oral qalasyndaǵy tilshiler qosynyna Jaıyqtyń jaǵasyndaǵy qalyń eldiń arasynan arnaıy kelgen bul aqsaqaldardy jaqsy biletin edim. Toqsanǵa jaqyndasa da qarttyqqa boı aldyrmaı, áli de tip-tik qalpynda kele jatqan soǵys jáne eńbek ardageri Qasen Qospaev aǵa menen úmit kúte qarap qalypty. Aqjaıyq aýdandyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Ǵılaj Luq­pa­novpen de elge shyqqanda, keıde oblys orta­ly­ǵyndaǵy jıyndarda kezdesip qalyp júre­tin­min. Oıy ornyqty, pikiri baıypty jan. Osy qatardaǵy Naýryzbaı Ábilqaıyrov, Mádı Mýsın, Ivan Eremın, Kúlásh Jumaǵazıeva jáne Seıilhan Myńjasov sekildi apa-aǵalarymyz da óz baqyttaryn eńbekten tapqandar. Qosh keldińizder, kelgen sharýalaryńyzdy aıta otyryńyzdar, dedim men olarǵa. Aına­laı­­yn, Temirjan, bizdiń áńgimemiz uzaqqa so­zy­lyp ketýi múmkin. Oǵan ýaqytyń bar ma? Shy­damyń jetip, aıaǵyna deıin tyńdaı alasyń ba, dep Qasen aǵa maǵan taǵy da suraýly júzben kóz tastady. Tyńdaı alamyn, dedim men kóp oılanbastan. – Qaraǵym, bizdiń aýdannyń hal­qy úshin Jaıyq ózeniniń ma­ńy­zy óte zor. Alaıda, ózenniń sol jaǵalaýynda ornalasqan al­ty aý­yldyq okrýg, ondaǵy on segiz iri eldi mekenniń turǵyndary búginde kúrdeli jaǵdaılardy bas­tan keship otyr. Jyldyń kúzgi-qysqy jáne kóktemgi kezeńde­rin­de Jaıyq óze­ni deńgeıiniń kóte­rilýine baıla­nys­­ty sol jaǵa­laý­daǵy turǵyndar aýdan ortalyǵy Chapaev kentine oblys ortalyǵy Oral qalasy ar­qy­ly qatynaıdy. Al birqatary Aty­raý oblysynyń Inder aýdany tusyndaǵy kópir­den ótip kelýge máj­­búr. О́ıtkeni, sońǵy jyldar­da­ǵy ekologııalyq ózgerister salda­rynan aýa raıy qys mezgilinde de jylynyp ketip júr. О́zen muzy juqa bolyp keledi. Sondyqtan da jeńil kó­liktermen ótýdiń ózi adam ómirine qaýipti. Tipti, qystyń ózinde bo­rannyń saldarynan jol bitelip, tosqaýylǵa ushyraıdy. Mysaly, Oral arqyly Chapa­evqa kelý Qýraılysaı men Esensaıdan 610 shaqyrym. Al kópir salynyp, turǵyndar tikeleı ót­se, nebári 60-75 shaqyrym bolar edi. Basqa aýyldar jónindegi jaǵ­daı da dál osyndaı. Janar-ja­ǵar­maı men basqa da shyǵyn­dar­dy esepter bolsaq, utqanymyz­dan utylǵanymyz áldeqaıda kóp. Bul tuıyqtan shyǵýdyń qazirgi eń qarapaıym joly qoldan quras­ty­rylǵan jeńil avtokólikterdi ót­kizýge ǵana jaramdy parom­dar­dy paıdalaný bolyp otyr. Qol qyzmeti arqyly symmen tarty­la­tyn mundaı ótkeldi iske qosý úshin jyl saıyn tıisti mekemelerden ruqsat alý kerek. Adam ómiri qaýipsizdigine alańdaıtyn on­daǵy mamandar men jetekshiler ońaılyqpen ruqsat bermeıdi. Sodan soń amaly taýsylǵan ha­lyq qaıyqpen ótýge táýekel ja­saıdy. Byltyrǵy qazan aıynda Bazartóbe aýyly tusynan ózen­nen qaıyq arqyly ótpekshi bol­ǵan tórt adam sýǵa ketip qaza tap­ty. Bir adamnyń múrdesi áli kúnge deıin tabylǵan joq. Árıne, qalqymaly kópir eki jaǵalaýdy jalǵastyrýǵa qolaı­ly bolǵanymen, Jaıyq ózeniniń ekologııasyna tıgizer keri áseri mol. О́ıtkeni, uzaq jyldardan beri Atyraý oblysynyń Inder eldi mekeniniń tusynda ornalasqan qal­qymaly kópir bekire balyq­tardyń Jaıyq ózeniniń joǵary arnasyna kóterilýine bóget jasa­dy. Kezinde búkil Keńes odaǵy halqynyń ortaq ıgiligi bolǵan, tipten dúnıe júzine eksportqa shy­ǵarylyp kelgen qara ýyldy­ryq pen bekire tuqymdas balyq túrleri búginde quryp bara ja­tyr. Sońǵy alty-jeti jylda ol­ar turaqty qalyptasyp kelgen óziniń ýyldyryq shashatyn mekenine jete almaı qalyp júr. Bul aýdannyń Moıyldy men Kolovertnoe eldi mekenderiniń araly­ǵyndaǵy Jaıyqtyń 80-90 shaqy­rym arnasyn qamtıdy. Turaqty ótkel bolmaý salda­ry­nan ár jyldarda Jaıyq ózeni­ne batyp ketken parom men tehnıkalar búginde keme qaty­na­sy­na da úlken qaýip týǵyzýda. О́ıt­keni, sońǵy jyldary ózen deń­ge­ıi kúrt tómendep barady. Chapaev kenti strategııalyq mańyzy bar toǵyz joldyń torabynda orna­las­qan. Eger osy aradan avtokó­likter ótetin kópir salynsa, ob­lystyń ońtústiginde ornalasqan aýdan ortalyqtary men iri eldi mekender Jańaqala, Jalpaqtal, Qaztalov, Jánibek, Saıqyn, Orda, Jańaqazan óńiriniń turǵyn­dary osy kópir arqyly Samara-Shymkent tas jolyna shyǵa alar edi. Mundaǵy halyq nópiri 140 myńdy quraıdy. Bul oblys hal­qynyń tórtten birine jýyq. Sonymen birge, Reseı Federa­sııa­­synyń Astrahan, Volgograd, Saratov oblystary turǵyndary úshin de Orynbor baǵytyna tikeleı shyǵýǵa múmkindik týady. Bul jerde nazar aýdaratyn másele – 1978 jyly Chapaev-Jym­pıty baǵytynda úlken avtojol qurylysyn júrgizý bastal­ǵan bolatyn. Sóıtip, Jaıyq óze­niniń sol jaq betindegi Qyzyl­jar aýylynan Jympıty-Oral avtojolyna qaraı 30 shaqyrym bıik jalpaq jol kóterildi. Alaıda, qarjynyń tapshylyǵyna baı­lanysty keıin bul joba aıaqsyz qalyp qoıdy. Buǵan qosa, Jaı­yqtyń sol jaǵyndaǵy Qaratóbe, Syrym, Terekti aýdandarynyń tur­ǵyndary men Almaty, Shym­kent, Aqtóbe qalalarynan qa­ty­naı­tyn avtokólikter úshin de kó­pirdiń kómegi mol. Osy aradan tikeleı Volgograd qalasyna, sol sııaqty oblystyń ońtústik aýdan­da­ryna baǵyt ustaý óte qolaıly. Qazirgi kezde Elbasynyń tap­syrmasymen elimizde týrızmdi da­mytý baǵdarlamasy jasaqtalý­da. Osy oraıda Bókeı ordasy aýda­nynyń aýmaǵynda qazaq mem­le­ket­tiliginiń qalyptasýynda er­ekshe oryn alatyn tarıhı-ólke­taný eskertkishteri kóp ekenin aıta ketken jón. Munyń bastaý­yn­da, árıne, Orda óńirindegi mura­jaı kesheni turady. Bolashaqta Shalqar kóli – Chapaev – Bókeı or­da – Saraıshyq – Mańǵystaý týrıstik saıahat baǵyttaryn ashý oıda bar is. Aldaǵy jyldarda Bókeı ordasy aýdanyna qatqyl jol salynyp bitedi. Al Oral-Atyraý tasjoly bú­gingi zaman ta­labyna sáıkes ja­sal­ǵan. Al­da­ǵy jyldarda osyn­daı sapaly jol Atyraý men Aq­taý qala­la­ryn baılanystyrmaq. Biz bul máselelerdi tekten-tek aıtyp ot­yrǵan joqpyz. О́ıtkeni, aıtyl­ǵan máselelerdiń negizgi tamyry Aq­jaıyq aýdanynyń ta­rıhymen ty­ǵyz baılanysty. Aýdan tarıhynda kórshiles aý­dandarmen bir qosylyp, bir ajyratylý sııaqty oqıǵalar birneshe márte qaıtalandy. 1962 jyl­ǵy 30 jeltoqsanda Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń Tóralqasynyń jarlyǵymen Taıpaq aýdany tara­tylyp, Chapaev aýdanyna qosyl­dy. Al 1964 jyly 31 jeltoq­san­da qaıtadan bólindi. 1997 jyly mamyr aıynda taǵy da Chapaev aýdanyna qosyldy. 1977 jyly Chapaev aýdanynyń Jaıyq ózeni­niń sol jaǵalaýyndaǵy sharýa­shy­lyqtar men aýyldar bólinip, jańadan Aqjaıyq aýdany sha­ńy­raq kóterdi. 1987 jyly ol aýdan taratylyp, biraz bóligi qaıtadan Chapaev aýdanynyń quramyna qo­syldy. 1992 jyly Aqjaıyq aýdany qaıta qurylyp, 25 myń­nan astam halqy bar irgeli eldi mekender Chapaevtan taǵy bólinip ketti. Ol aýdan 1997 jylǵy oń­taı­landyrý naýqany kezinde qaı­tadan ydyrap, Terekti aýdany­nyń aýmaǵyna engizildi. Al Aq­jaıyq ataýy burynǵy Chapaev aý­danyna berilip, qazirgi Aqjaıyq aýdany burynǵy Chapaev pen Taı­paq aýdanynan quraldy. Bul jaǵdaı, árıne, jergilikti halyq úshin óte aýyr tıdi. О́ıt­keni, uzaq jyldar tutas bir aýdan bolyp turǵan irgeli el aralas-quralas ómir súrip, qudandaly, týma-týysqan bolyp ketken edi. Qazirgi kezde jol men ózen ar­qyly qatynaýdyń qıynshyly­ǵy­na qaramastan, Jaıyqtyń arǵy ja­ǵy men bergi jaǵyndaǵy tur­ǵyn­dar bir-birimen baılanysyn úzbeı keledi. Osy arada aıtaıyn degenimiz, Oral qalasynda sońǵy jyldary Jaıyq ózeniniń ústine jańa avtokólik joly salyndy. Tap osyndaı birneshe jańa kópir Atyraý qalasynda da paıda­la­ný­ǵa berildi. Sonymen birge, Aty­raý qalasynan Oralǵa qaraı 170 sha­qyrym jerdegi Inder aýyly tu­synda Jaıyq ózeniniń ústinen óte­tin jańa kópir salyndy. Chapaev kenti Oraldan – 130, Inderden 205 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Olaı bolsa, Chapaev kentiniń tusynan taǵy bir kópir salynýy – ómirdiń ózi qoıyp otyrǵan qa­jettilik dep esepteımiz. Bul má­se­le aýdan ákiminiń jyl saıynǵy eseptik kezdesýinde udaıy kóte­rilip keledi. 2008 jyly oblys ákimi Baqtyqoja Izmuhambetov aý­dan turǵyndarynyń ótinishin aıaq­syz qaldyrmaı, jergilikti bıýdjetten kópir qurylysynyń teh­nıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesine 50 mıllıon teńge qaras­tyr­ǵan bolatyn. Alaıda, álemdik qarjy daǵdarysyna baılanysty bul máseleni sheshý keıinge qal­dyryldy. Daǵdarys máńgilik em­es. Olaı bolsa, búgingi jaǵdaı bul máseleni qaıta kóterýge múmkin­dik beredi dep oılaımyz. Bizdiń qabyrǵamyzǵa qara tastaı batyp júrgen másele osy edi. Osy aıtqandarymyz «Egemenniń» betinen kórinis tapsa dep edik. Men aqsaqaldardyń aıtqanda­ryn gazetimizge joldaýǵa ýáde ber­dim. Álbette, amanatqa qııanat jasaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da osy joldardy jazyp otyrmyn. Aqsaqaldardyń osynaý oryndy tilegi tıisti memlekettik organdar tarapynan eskerýsiz qalmaı­tynyna sengimiz keledi. Temir QUSAIYN. Batys Qazaqstan oblysy, Aqjaıyq aýdany.