Kásiptik bilim berý tetigi

Kásiptik bilim násibińdi tabýdyń tóte joly ekenin naryq zamany kózge kórsetip, kóńilge qondyrdy. Sondyqtan, kásiptik bilim elimizde órisin keńeıtip keledi. Myńdaǵan jasty bıznes-ortaǵa beıimdeý isi qarqyndy damý ústinde. Elbasy Nursultan Nazarbaev uzaq merzimge arnaǵan «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synda Úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa týraly aıtqan edi. Odan keıin «100 naqty qadam» Ult josparynda kásiptik bilimge jasalatyn naqty qadamdardy ataǵany belgili. «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty ót­ken jylǵy Joldaýynda: «Men 2017 jyldan bastap jańa joba – «Barshaǵa arnalǵan tegin kásiptik tehnıkalyq bilim» baǵdarlamasy bastalatynyn jarııalaımyn. Úkimetke ony jasaýǵa kirisýdi tapsyramyn. Qazaqstandyq jas azamattar! Bilimdi, eńbekqor, bastamashyl, belsendi bolýǵa qazirden bastap daǵdylanyńdar. Jumys pen suranys bar óńirge batyl baryńdar. Sheberliktiń shyńyna jete bilseńder, ma­mandyqtyń bári jaqsy. Qazir tehnıkalyq mamandyqtardyń, ǵylym men ınnovasııalardyń kúni týǵan zaman... Kezinde men de jumysshy kıimin kııýden bastadym, domna peshi ot jalynynyń janynda turdym», dep aldaǵy atqarylýǵa tıis jumysty óz ómirimen ushtastyra otyryp aıtqan edi. Endi mine, Memleket basshysy ekonomıkany tehnologııa jetistigimen jetildirý, «Sıfr­ly Qazaqstan» baǵdar­lamasyn ázirleýdi jańa Jol­daýynda mindettep otyr. Bul – Otanymyzdyń dáýletine qaraı, sáýletin de arttyrý elimizdiń úshinshi jańǵyrýy bolyp, báse­kege qabileti boıynsha ózge el­der­men ıyq tirestirýge jetki­zetin joba. Kásibińdi tabýǵa jol ashatyn kásiptik bilimniń orny erekshe. Bul salada da halyqaralyq, ba­tystyq reformalar jasalmaı qoıylǵan joq. Ana bir jyldary uzaǵynan oqyp, mamandyq alsam muratyma jetem degen armannyń kókjıegi qazir kúńgirttene bas­tady. Qansha qatyrma qaǵazdy arqalaǵanyńmen, jumysqa ornalasý qıyn soǵatyny ekiniń birine túsinikti bolýda. Esesine qysqa merzimde teorııa men tájirıbeni ushtastyra oqyp, qajetti maman bolyp shyqsań, «aýzyń aqqa» tıetinin uǵa bastadyq. Ásirese, jastar jaǵy kásiptik bilimge bet burýda. Buryn buǵan ózge etnos ókilderi baryp jatatyn edi. Sándi ǵımarattyń ishinde otyryp, saltanatpen júrip, mol tabys tabam degenderdiń kóbi osy kúnderi oılana bastady. Kásiptik bilimge ult balalarynyń um­tylýy qýantady. Tegin kásip­tik-tehnıkalyq bilim berýdi eng­izý máseleleri boıyn­sha Premer-Mınıstr orynba­sary­­nyń tóraǵalyǵymen ju­mys toby qurylǵan edi. Onyń quramyna Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary, múddeli memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organ­dardyń, «Atameken» ulttyq kásip­kerler palatasynyń basshylary, jumys berýshiler, bilim salasynyń qyzmetkerleri kirgen bolatyn. Sondaı-aq, Pre­zıdenttiń 2016 jylǵy 9 qyrkúıektegi Úkimet otyrysynda kásipkerlikti damytý tap­syrmasyna sáıkes, Ulttyq ekonomıka mınıstrliginde jappaı oqytý, kásipkerlik, jumys­pen qamtý boıynsha jumys toby qurylǵany málim. Búginde kásiptik daıarlyqty, oqytýdy jáne azamattardy qaıta daıarlaý­dy qarjylandyrý shyǵystary aıqyndalý ústinde. Respýblıka kolledjderinde kadrlardy daıarlaýǵa, 9, 11-synyp bitirý­shileriniń jumysqa ornalasýy­na, memlekettik bilim berý tapsyrysyn qalyptastyrý men ornalastyrýǵa, óńirler boıynsha eńbek naryǵynyń suranysyna taldaý júrgizilgen. Kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý 909 oqytý uıymynyń bazasynda, onyń ishinde 807 kolledjde, 29 oqý-óndiristik kombına­tynda (OО́K), 58 oqytý ortalyǵynda (OO), ás­kerı-tehnıkalyq mektep­tiń 15 fılıalynda (ÁTM) iske asyrylýda. Kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaý boıynsha barlyq uıymdardyń jobalyq qýattylyǵy 570,3 myń oryndy quraıdy. Bilim alýshylardyń kolledj­der­degi kontıngenti 498,9 myń, OО́K-te 20 myń, OO-da 1 myń­nan astam, ÁTM-da – 1 myń adamdy quraıdy. Kadrlardy daıarlaý 183 mamandyq, 463 biliktilik boıynsha memlekettik tapsyrys jáne aqyly negizde júrgiziledi. Kolledjderde jalpy bilim berý tapsyrysy boıynsha 242,3 myń adam, aqyly negizde 256,6 myń adam oqıdy. Jumysshy mamandyqtarynda 97,7 myń adam, orta býyn mamandyqtarynda 401,2 myń adam bilim alýda. Jyl saıynǵy kolledjderge qabyldaý 141,9 myń adamǵa jetip, onyń ishinde 82,6 myń talapker memlekettik bilim berý tapsyrysy negizinde, 59,3 myńy aqyly negizde oqýda. Al 9, 11-synyp túlekteriniń ju­mysqa ornalasýyn talda­ǵan málimet nátıjesine úńil­sek, 136 myń úmitkerdiń joǵa­ry synyptardaǵy oqýyn jalǵas­tyratynyn, joǵary oqý oryndaryna 73 myń túlektiń qabyldanatynyn, kolledjderge 117,5 myń talapkerdiń baratynyn, 0,5 myń azamattyń áskerge shaqyrylatynyn, 16,6 myń adam­nyń biliktiliksiz jumysqa turatynyn, 4,8 myń adamnyń jumysqa turmaıtynyn kórsetti. Statıstıka komıtetimen birge jumyssyz jastar boıynsha taldaý júrgizilgen. 2016 jylǵy 2 toqsandaǵy jaǵdaı boıynsha respýblıkamyzda 15 pen 45 jas aralyǵyndaǵy jumyssyz jáne ózin ózi jumyspen qamtyǵan azamattardyń ishinen biliktiligi joqtardyń sany 587,2 myń azamatty quraǵan. Elbasy tapsyrmasyn oryn­daýda qandaı máseleler bar degendi oı eleginen ótkizer bol­saq, birinshi, kolledj­derdegi ju­mysshy jastar maman­dy­ǵynda oqıtyndar 19,6% paıyzdy quraıdy. Bul eńbek nary­ǵynyń suranysyna sáıkes kelmeı­tini aqıqat. Ekinshi, jalpy kontıngenttiń 52 paıyzy aqyly negizde bilim alýda. Sonymen birge, jyl saıyn qarjylyq qıyndyqtarǵa baılanysty 5 myńǵa jýyq stýdent oqýdan shyǵyp qalady. Bul da oılanýǵa turarlyq jaǵdaı. Úshin­shi, 13,5 myń talapkerdi jataqhanamen qamtý qajettigi týyndaýda. Tórtinshi, jalpy bilim beretin mektepterdiń 9, 11-synyptary túlekteriniń ishinde 21 myń adam biliktiliksiz qalyp otyr (olardyń ishinde 16,2 myń adam biliktiliksiz bolsa da jumysqa turady, 4,8 myńy jumyssyz qalady). Besinshi, 15-45 jas aralyǵyndaǵy jumys­syzdar men ózin ózi jumyspen qamtyǵandardyń 587,2 my­ńy­nyń biliktilikteri joq. Al­tynshy, 15 myńnan astam adam kolledjderden, 40 myń adam joǵary oqý oryndarynan qol úze­tini taǵy bar. Jetinshi, mek­tep, kolledj, joǵary oqý ornyn bitirýshilerdiń monıtorıngi naqtylana qoı­maǵan. Joǵarydaǵy keıbir máselelerdiń saldary, oqýdyń aqyly bolýy, jumysshy mamandardyń tartymsyzdyǵy, jumyssyz jáne jumyspen qamtylmaǵan azamattardy oqýǵa beıimdeý tetikteriniń álsizdigi kún tártibinde tur. Osyny sheshý úshin ne isteýge bolady, qandaı tetikterdi iske asyrýymyz kerek? Birinshi tetik, barlyq nıet bildirýshilerdi birinshi kezekte tegin jumysshy mamandyǵymen qamtamasyz etý. Bul tetik «Bilim týraly» zańnyń 8-babyna sáıkes jumys isteýi tıis. 2017 jyly bul sanattyń boljamdy sany 40 myń adamdy quraıdy. Olardy daıarlaý úshin jergilikti bıýdjetten qarjy qarastyrylǵan, kolledjder ın­fra­qurylymy da jetkilikti. Bul baǵyttaǵy strategııa­lyq maqsat jumysshy maman­dyqtarynyń daıarlyǵyn arttyrý. Ol úshin mektep oqýshylary arasynda kásiptik baǵdardy jandandyrý, joǵary bilimmen biriktirilgen modýldik baǵdar­lamalardy engizý, jumysshy mamandyqtary boıynsha oqıtyn stýdentterdi ystyq tamaqpen qamtamasyz etý oılastyrylýda. Buǵan qosa 2020 jylǵa deıin jumysshy mamandyqtary boıyn­sha daıarlyqty 136 myń adamǵa deıin arttyrý kózdelgen. Osy sanat úshin ystyq tamaq uıymdastyrýǵa 13,4 mlrd teńge qajet kórinedi. Ekinshi tetik, ekonomıka jáne quqyq mamandyqtaryn esepke almaǵanda, orta býyn ma­mandyqtaryn alýǵa barlyq nıet bildirgenderdi tegin daıarlyqtan ótkizý. Bul sanattyń boljamdy sany 105 myń adam, onyń ishinde 40 myń adam jergilikti bıýdjet esebinen memlekettik tapsyryspen qamtylady. Qalǵan 65 myń adamdy tegin oqytý úshin 10,6 mlrd teńge qajet (bir mamandy daıarlaýdyń quny 366 myń teńge turady). Oqytý qazirgi kolledjder bazasynda uıymdastyrylady. Úshinshi tetik, merzimi 1 aıdan 6 aıǵa deıingi kýrstyq daıarlyqta barlyq talap bildirýshilerdi oqytý. Bul sanattyń boljam­dy sany 28 jasqa deıingi jumys­syzdar, ózin ózi jumyspen qam­tyǵandar jáne kolledj ben joǵary oqý oryndarynan shyǵyp qalǵandar esebinen 642 myń adamdy quraıdy. Ulttyq kásipkerler pala­tasymen birlesip barlyq ekonomıka salalary boıynsha qysqa merzimdi modýldik baǵ­darlamalar ázirlenbek. Oqytý mer­zimi biliktiliktiń kúr­deli­ligine qaraı qoıylady. Sonymen qatar, jumyspen qamtylmaǵan jastardy Qor­ǵanys mınıstrligi arqyly áskerı-tehnıkalyq mektepter bazasynda ázirlikten ótkizip, áskerı bılet berýmen qosa 35 mamandyq boıynsha áskerı-tehnıkalyq mamandyqtar alýǵa tartý. Ol úshin ÁTM qajetti materıaldyq-tehnıkalyq jáne kadrlyq qamtamasyz etilgen. Mektep bitirgen soń jumys­pen qamtylmaǵan jastar sanyn azaıtý maqsatynda qazirgi OО́K bazasynda, sonymen qatar, kolledjder bazasynda joǵary synyp oqýshylaryn jumysshy biliktilikterimen qamtý josparlanýda. Qazirgi ýaqytta respýb­lıkada 20 myńnan astam mektep oqýshylary 29 OО́K bilim alady. Oqý aıaqtalǵannan keıin memlekettik úlgidegi kýálik be­riledi. Eńbek kodeksiniń 32-ba­byna sáıkes bul qujat eńbek shar­tyn jasaý úshin negiz bolyp tabylady. Sonymen birge, alda aıt­qan jobaǵa qatysýshylar sany­nyń artýyna baılanysty árqaı­sysy 200 orynǵa arnalǵan 79 jataqhana qurylysy qajet. Bul maqsattarǵa jyl saıyn 14,5 mlrd teńge kerek. Jalpy, jobany júzege asyrý úshin 2017 jylǵa 36,5 mlrd teńge qajet bolyp tur. Osy arada sol jobaǵa qatysý úshin maqsatty toptar anyqtalýy tıis. Tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim alý úshin naqty is belgileý oılastyrylýda. Ol, birinshiden, jalpy bilim beretin mektepterdiń 9, 11 synyp bitirýshilerin, ekinshiden, negizgi jáne jalpy orta bilimi bar azamattar, úshinshiden, jumysshy biliktilikteri joq 28 jasqa deıingi jumyssyz jastar, tórtinshiden, kolledj­der men joǵary oqý oryndarynan shyǵyp qalǵandar, besinshiden, jobany engizý úshin normatıvtik quqyqtyq bazany jetildirý, altynshydan, jumyspen qamtylmaǵan jáne biliktilikteri joq jastardyń biliktiligin arttyrý maqsatynda «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý, jetinshiden, jastardyń bilim alýy, jumyspen qamtylýy jáne jumysqa ornalasýynyń monıtorıngin ázirlep, ony iske qosý, segizinshiden, múddeli mem­lekettik, jergilikti atqarý­shy organdarmen, TjKB dırektorlar korpýsymen jobany iske asyrý tetikterin keńinen tal­qylaý, taǵy basqa máseleler júıeli atqarylýy kerek. Sonda ǵana Elbasy Joldaýynda kórsetilgen kolledjderde tegin bilim berip, bilikti maman daıyndaý jumysy múltiksiz júzege asatyn bolady. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»