Kóktemniń ár kúnin tıimdi paıdalanǵanda ǵana kúzde keýseni tolatynyn bilgen dıqan kóktemgi dala jumystaryna daıyndyqty qysta da toqtatqan emes. Sonyń ózinde ózekti máseleler týyndap jatady. Sol úshin oblys agroónerkásip qyzmetkerleriniń, aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerdiń, aýdan basshylarynyń, ǵylymı-tájirıbe stansalarynyń jáne ózge de iri mekemeler jetekshileriniń basyn qosqan keńeste kóptegen máseleler qamtyldy.
Kúzde mol ónim jınaý úshin kóktemde kóp tirlikti ornyna keltirý kerek. Oblys ákiminiń birinshi orynbasary Ǵaýez Nurmuhambetov bıyl oblys óńirindegi egis alqabynyń kólemi jyldaǵydan kem bolmaıtynyn atap ótti. Bıyl aýyl sharýashylyǵyndaǵy egistik alqap 5,2 mıllıon gektardy quraıtyn bolady. Onyń 4,7 mıllıon gektaryn jazdyq egis alady. Barlyq egistik alqaptyń 4,1 mıllıon gektaryn dándi daqyldar quraıdy, negizgi daqyl sanalatyn bıdaıdyń úlesine 3,6 mıllıon gektar tıedi. Maıly daqyldar 334 myń gektarǵa egilse, bıyl jemazyqtyq shópterdiń alqaby 32 paıyzǵa keńeıip, 777 myń gektar bolady. Sonymen qatar, kókónis pen kartop alqaptary da keńeıe túsedi. Qazir naryq aýylsharýashylyq daqyldaryn barynsha ártaraptandyrýdy talap etedi.
– Dıqandarǵa naryqta úlken suranysqa ıe daqyldardy sebýdi usynar edik. Mysaly, qazir noqat, jasymyq sııaqty daqyldardyń bir tonnasynyń baǵasy 230-250 myń teńgeden asady. Dıqan tek olardyń sebý merzimin, tehnologııasyn, kútimin kelistirse boldy, – dedi Ǵaýez Torsanuly.
Degenmen, bıdaı negizgi áńgime ózegine aınala beredi. Ádette, astyq óndirý eń aldymen joǵary sortty tuqymǵa tikeleı baılanysty. Sondyqtan tuqym jańartyp otyrý astyq óndirý isindegi basty kepildiń biri ekenin dıqan qaýym jaqsy biledi. Alaıda sońǵy jyldardyń tájirıbesi kórsetkendeı, bıdaıdyń ombylyq sorttary aýa raıynyń ózgeristerine, túrli aýrýǵa tózimsiz ekenin baıqatty. Al ol astyqtyń ónimdiligi men sapasyna keri áser etedi. Ásirese, sońǵy úsh jylda 3 klasty bıdaıdyń qamyrlylyǵy 56 paıyzdan 39 paıyzǵa deıin tómendegen. Dıqan izdense, eńbektense astyq sapasyn kóteretin bıdaıdyń jańa tuqymy oblysta joq emes. Mysaly, 2015 jyly Qarasý aýdanyndaǵy «Talah» sharýa qojalyǵy alqabynda sebilgen bıdaıdyń Reseıde shyǵarylǵan «Tobolskıı» sorty gektarynan 36 sentnerden ónim berdi. Al ony 2016 jyly 400 gektar parǵa qaldyrylǵan alqapqa mıneraldy tyńaıtqyshtarmen birge seýip, kúzde gektarynan 52 sentnerden qamyrlylyǵy 25 paıyz qyzyl dán jınady. Sondaı-aq, osy sharýashylyqta sebilgen otandyq «Lıýbava-5» sortynyń ónimi de ótken jyly gektaryna 42 sentnerden aınalǵan. Tuqymǵa kózqarasty ózgertpeı, astyq molshylyǵyna jetýdiń de ońaı bolmasy dıqandar tarapynan áli tolyq túsinistik tappaǵan syńaıly. Qazir oblysta qolda bar tuqymnyń 52 paıyzy erte pisetin, 19 paıyzy orta, 29 paıyzy kesh pisetin bıdaı sorttary. Ǵylymı mekemeler Qostanaı sekildi Qazaqstannyń soltústik aımaqtary úshin bıdaı sorttarynyń 30 paıyzy erte, 50 paıyzy orta ýaqtyly, 20 paıyzy kesh pisetin bolýy tıis ekenine keńes beredi. Árıne, bul astyq molshylyǵyn bylaı qoıǵanda, onyń sapasynyń tómendeýine negizgi sebeptiń biri ekeni anyq.
Qazir Qostanaı óńirindegi ǵylymı-tájirıbe stansalary jáne tuqymmen aınalysatyn sharýashylyqtarda elıtaly 10 myń tonna, birinshi shyǵarylǵan joǵary sortty 39 myń tonna tuqymdyq bıdaı bar. Sharýashylyqtar qazirge deıin olardyń 7,5 myń tonnasyn ǵana satyp aldy. Bıyl elıtaly tuqym baǵasynyń 70 paıyzy sýbsıdııalanady. Elıtaly jáne joǵary sortty tuqymdy alýǵa, ony jańartyp otyrýǵa usaq sharýashylyqtardyń qarjysy kele bermeıdi. Sondyqtan olar materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn, qarjylyq qarymyn kooperatıvke birigý arqyly ǵana nyǵaıta alatyny ýaqyt talaby ǵana emes, ómir shyndyǵyna aınalyp otyr.
Aýyl sharýashylyǵynda ónimdilikti joǵarylatý kepiliniń biri ınnovasııalyq tehnologııa qýatty, úzdik tehnıkanyń arqasynda ǵana júzege asady. Qazir barlyq alqaptyń 40 paıyzyn nóldik tehnologııamen sebý josparlanyp otyr. Degenmen, tehnıkasy kóńildegideı emes kóptegen sharýashylyqtar ýaqyt talap etken tehnologııany qoldana almaıdy. Tehnıkasy túgelder ǵana kóktemniń qubylmaly aýa raıymen alysyp júrip, dándi ýaqytynda sińire alady. Oblysta barlyq traktor parkindegi tehnıkanyń 90 paıyzy 10 jyldan beri paıdalanylyp keledi. О́tken kóktemde mamyrdyń 15-nen 20-na deıin barlyq alqaptyń 20 paıyzyna ǵana dán sebilip úlgergen edi. Dán jerge 1 maýsymǵa deıin sińirilýi tıis, biraq keıde kóktemgi dala jumystary maýsym aıyna sozylyp ketetini bar. Qazir tehnıkanyń 90 paıyzy qyrǵa shyǵýǵa daıyn tur.
Dıqandar qyrǵa attanar jaýapty maýsymǵa qajetti úsh taǵannyń biri – janar-jaǵarmaı. Bıyl oblys úshin 71 myń tonna dızel otyny bólindi. Onyń bir lıtrin dıqandar 126 teńgeden alatyn bolady. Árıne, dıqandardyń aıtýynsha, arzan baǵa emes, biraq munan tómen baǵa taǵy joq. Búginge deıin munaı óńdeý zaýyttarynan 18 myń tonna janar-jaǵarmaı jetkizildi, qalǵany da maýsym bastalǵanǵa deıin túgel tasylatyn bolady. Eń bastysy, dızel otynynyń talan-tarajǵa ushyramaı sharýashylyqtarǵa ýaqytyly ári túgel jetkizilýi qatań baqylanatyny aıtyldy.
Dıqandardyń qyrǵa attanysy aldyndaǵy keńeste egin sharýashylyǵyna qatysty tyńaıtqysh, zııankestermen kúres sekildi ózekti máseleler talqylandy. Keńesti qorytyndylaǵan oblys ákimi Arhımed Muhambetov kóktemgi dala jumystaryn qysqa merzimde ótkizý úshin júrgiziletin naqty jumystardy atap kórsetti.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
