17 Naýryz, 2017

Qazaqshany qalaı tez úırenemiz?..

90 retkórsetildi

Qazaqsha úırený shyn máninde sonshalyqty qıyn ba?

Ǵalymdar kez kelgen jat tildi úıre­ný úshin birinshi kúni 100 sóz jat­­tap, ekinshi kúni ony eselep, al, úshinshi kúni sóz qoryn 400-ge jet­ki­zip, aptanyń sońyn 1000 sózben tá­ma­m­­daýǵa keńes beredi.

Sonda siz bu­ǵan deıin «quby­jyq­t­aı» kóringen kez kel­gen tilde «nan taý­yp jeıtin» dá­re­je­ge jetesiz. Mekteptegideı kúnine 5 sóz úırenip, jattaýmen is eshýaqytta ońa­l­maıdy deıdi zertteýshiler. Al eger de, alǵashqy kúni 1000 sóz, ekinshi kúni 2000, jarty aıda 10000 sóz jattap al­sańyz, sóz joq, úsh aıdan soń ózińiz ba­synda boı urǵan nemis, aǵylshyn, ıspan nemese ıtalıan tilinde kósile sóı­lep keterińizge kepildik bar. Keremet emes pe?!

Osy arada qazaq tiline de sondaı tá­­sil qajet pe degen bir saýal týyn­daı­­dy. Álem tilderiniń sanatynda bol­­ǵandyqtan bizdiń tilimizge de osyndaı talap kerek te shyǵar, bálkim! Alaı­da, ıá, alaıda…

Qazaqtyń belgili shaıyry Shá­Hı­za­da Ábdikerimov Valentın Tıan esimdi aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdarynyń do­ktorymen kóp jyl­dan kórshi tu­ra­dy. «Keshkisin aý­lada azdap damyldap alaıyn dep shyqsam, Bákeńniń – Valentın Sergeıulynyń úıinde dýyl­daǵan top qazaqsha aspandatyp án salyp jatady. Meniń halqymnyń ana tiline ǵana emes, án-jyryna de­gen mundaı qurmetten júregim ezi­lip ketedi. Senesiz be, kórshimniń úıin­de toı-tomalaq qazaq áninsiz ót­peı­di» degen arqaly aqyn sóziniń aqy­ry Bákeńmen bizdi dóńgelek ústel ba­syndaǵy suhbatta ushyrastyrdy. Son­da ǵalym qazaqtardyń ortasynda jú­rip qazaqsha úırenýge eshqandaı da 100 sóz nemese 1000 sóz jattaýdyń qa­jeti joq dep birden kesip aıtty. «Eń al­dymen, nıet bolsyn, nıet bolmasa sa­ǵatyna 1000 teńge tólep oqytsań da qazaq tilin úırete almaısyń. Qazaq ti­liniń qasıeti sondaı!» deıdi doktor Tıan. Bylaı qarasań, osy Bákeńniń aıt­qany aqylǵa sııatyn sekildi ma?!

Den Abızeıd degen amerıkalyq al­ǵyr jigitpen bir mekemede qyzmet istedik. Denniń tilge degen nıetine áli kúnge tań-tamashamyn. Djınsıiniń oń qal­tasy – qazaqsha jazylǵan «G20 nemese «Úlken jıyrmalyq» – álemdegi ekonomıkasy eń myqty damyǵan jáne tez damyp kele jatqan elderdiń klýby» degen kúrdeli resmı sózderdi qu­raı­tyn, al sol qaltasy «Barǵa – shú­kir, joqqa – sabyr» degen sııaqty ózim úı­retken qazaq maqal-mátelinen basta­la­tyn, aýyz-eki aıtylatyn qarym-qa­ty­nas sózderi jınaqtalǵan beınebir servıs-ortalyq ispetti. Bólmege ár bas suqqan saıyn bosaǵada qazaqsha bir sóılem aıtyp, qatem bar bolsa túzer me eken degendeı eki qolyn qal­ta­syna kezek-kezek suǵyp, tildeı pa­raq­shalardy alyp oqyp turatyn Den erek­she qabiletti oqýshy sııaqty. Ári ár aptanyń sońynda tańerteń «Haı-Sá­lem…» degennen soń «Búgin juma, jaqs­y kún!» deýdi esh umytqan emes.

Sol Denimiz ýaqyt taýyp aptasyna úsh ret keshki 5-pen 6-nyń arasynda bizge aǵylshyn tilin tegin úıretti. Nıetin qyzmetpen úılestirgen ustazymyz tyń­daýshylardyń deniniń orystildi eken­dikterine qaramaı kóptegen sóz­derdiń balamasyn qazaq sózderimen sa­lystyryp «mıyn shynyqtyryp» ja­ta­tyn. Men on bes jyldan astam qyz­met istegen amerıkalyq bul uıymda ha­lyqaralyq granttyń bólinýine oraı 3-5 jyl aralyǵynda dırektorlyqqa ke­lip-ketip júrgen áriptesteriniń al­dy bolǵan Denniń qyzyǵy alda edi! Ol eline qaıtar kúni qoshtasý keshi ótti. Orystildi jýrnalıst áriptes-qaryn­das­tarym Gúlshat pen Marjan kelip, «Aǵa, Denge aıtyńyzshy, biraýyz qa­zaq­sha sóılesin…» dep qıyldy. Ersi kór­d­im, aıta almadym…

Eń qyzyǵy – saǵatymyzǵa qarap otyrmyz, Den esh qatelespeı shuraıly tilde 20 mınýt sóıledi. Elge, jerge, árip­testerge degen ishki sezimin qazaq ti­linde bastap, qazaq tilinde aıaqtady. Tú­singenimiz bar, túsinbegenimiz bar Internews Network – Halyqaralyq aqparattar jelisi (AQSh) uıymy dırektorynyń ózine, qoshtasý sózine qurmet jasap, dúrildete qol soqtyq! Ol jurttyń bárin óziniń bóten tilge degen nıetine, qurmetine osylaısha aıryqsha este qalarlyqtaı tánti etti!

Odan da qyzyǵy… qazaqqa kúıeý ba­la Denniń kelinshegi – ózimizdiń Saı­ramnyń (Ońtústik Qazaqstan oblysy) qazaǵy men ózbeginiń arasynda orys tildiler emge joq aýyldaǵy dárigerdiń qyzy edi. Den ekeýi Ame­rı­kadan qoltyqtasyp birge kelgen. Qaryndasymyz bir túıir qazaqsha bilmeıtin (Ǵapý ótinemin, sea)))), Abızeıd myrza!), bilmeı ketti…

Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Jastardyń jarqyn bastamasy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Qoǵam • Búgin, 06:50

Bala aýyrsa, bárimiz jaýaptymyz

Medısına • Búgin, 06:48

«Aqylǵa sáýle qonbasa...»

Qoǵam • Búgin, 06:46

Hakimdi jańasha túsinýdiń álippesi

Rýhanııat • Búgin, 06:45

Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary

Qazaqstan • Búgin, 06:36

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Keshe

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Keshe

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Keshe

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Keshe

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Keshe

Elimizdiń birqatar aımaǵynda joldar jabyldy

Qazaqstan • 19 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar