Jalpy, byltyrdan beri Brıtanııanyń EO-dan shyǵý týraly nıetiniń bar ekenin estisimen, araldaǵy bıznesmender ketýge yńǵaılana bastaǵan. Degenmen, ótken jazdaǵy referendýmdaǵy odaqtan shyǵý týraly sheshim men eldiń is júzinde Brıýsselden bólek ketýine birneshe jyldyń qajet ekeni endi baıqalyp jatsa kerek. Eýroodaqpen ıntegrasııany úzgisi kelmegen Devıd Kemeronnyń ornyna kelgen Tereza Meı antııntegrasııalyq sharalardy jedeldetip, bıyldan qalmaı Brıtanııany bólek alyp shyqpaq bolǵan.
Nátıjesinde naryqtaǵy saýdagerlerdiń bir sáttik emosııamen jasaǵan qadamdary fýnt sterlıngtiń qunyn birneshe jyldyq mınımýmǵa quldyratyp jibergen edi. Muny kórgen Brıtanııadaǵy iri transulttyq kompanııalar keńselerin kóshirýge bel baılady. Londonnyń ishki ekonomıkasyna soqqy bolyp tıgen bul áreketterden keıin sarapshylar Brıtanııanyń Eýroodaqtan shyqqan kezinde 100 mlrd fýnt sterlıng joǵaltatynyn boljap tastady.
Degenmen, 2017 jyldyń basyndaǵy naryqtaǵy ahýal budan ózgerek boldy. «Breksıttiń» aldaǵy bir jyldyń sharýasy emes ekenine resmı kóz jetkizgen London Eýroodaqtan bólinýde oqys qadamdarǵa barmaý kerektigin uqqandaı. Bul týraly Tereza Meı «Ulybrıtanııa EO-dan shyqqanymen, Eýroaımaqtyń erkin saýda naryǵynan bas tartpaıdy» degen. Bul týraly apta basynda qabyldanǵan zań jobasynyń alǵashqy nusqasynyń eki jerine ózgeris engizildi.
Atap aıtar bolsaq, birinshiden, Eýroodaqtyń qazirgi tańda Ulybrıtanııada turyp jatqan azamattary Brıtanııa odaqtan shyǵyp ketken jaǵdaıda da burynǵy qalpynsha ómir súre beretin boldy. Ekinshiden, memlekettiń odaqtan shyǵýyn qamtamasyz etetin Lıssabon kelisiminiń 50-babyna úkimettiń qol qoıýynan buryn Brıtanııa parlamenti aldymen ol zańdy ózderiniń maquldaýynan ótkizýdi surap otyr. Tómengi palatanyń bekitken zań jobasynda eldiń odaqtan shyǵýy úshin úkimettiń sheshimi jetkilikti edi, al keshegi ózgeristen keıin joǵarǵy palata ózderi maquldamaıynsha, Breksıtti moıyndamaıtyndyqtaryn jetkizdi.
Jalpy, áý bastan lordtar palatasy Brıtanııanyń odaqtan shyǵýyna qarsy bolǵan. Degenmen, úkimet músheleri parlamenttiń bul qarsylyǵyna jaýap retinde referendým nátıjesin alǵa tartyp, lordtardyń kelispeske amaly qalmaǵan. Áli de bolsa, Brıtanııanyń odaqpen ekonomıkalyq qatynastaryn saqtap qalýyna kúsh salyp otyrǵan depýtattar endi Lıssabon kelisiminiń kúshin joıýda ıntegrasııalyq qatynastardyń birqataryn saqtap qalýǵa tyrysyp baǵýda.
Úkimet 2017 jyldyń naýryzynyń sońyna deıin eldiń odaqtan shyǵýy týraly Brıýsselge eskertý jiberetinin buǵan deıin birneshe márte málimdegen. Degenmen, joǵarydaǵy zań jobasy endi Ulybrıtanııa Patshaıymynyń aldynan ótýi kerek. Árıne, Brıtanııanyń bir ǵana sheshimimen Eýroodaq quramy ózgerip ketpek emes. Bul týraly Brıýsseldiń ne deıtini bıylǵy jyldyń enshisinde. Breksıtke bastapqydan beri oń qaramaǵan Brıýssel ońaılyqpen 50-bapqa qol qoıa salmaýy kerek.
Ulybrıtanııanyń odaq ishindegi rólin eskersek, Brıýssel aıtarlyqtaı zııan shekkeli otyr. Bul týraly ótken aptada Eýroparlamentte sóz alǵan Eýrokomıssııa basshysy Jan-Klod Iýnker Ulybrıtanııa Eýropa odaǵynan shyqqannan keıingi odaq elderiniń ári qaraı damýyna boljam jasap, bes túrli ssenarııdi alǵa tartty. Birinshi ssenarıı boıynsha, «qazirgi baǵyt saqtalmaq». EO-da qalatyn 27 el baıaǵysha birlesip jumys isteı bermek. Alaıda, Iýnkerdiń aıtýynsha, kóshi-qon daǵdarysynyń kesirinen odaqta alaýyzdyq týyndap, memleketterdiń birligi buzylýy múmkin.
Qazirdiń ózinde Breksıt bastalǵaly EO-nyń keı elderi, sonyń ishinde Italııa men Fransııa da «bólek ketý» týraly sóz qozǵap qalǵan. Ekinshi múmkin ssenarııde EO basshysy ıntegrasııalyq saıası máselelerdi ysyryp qoıyp, aldymen odaqtyń ishki naryǵyn damytýǵa kúsh salýǵa shaqyrady. Alaıda, «birlesip saýda jasaý úshin resýrs tapshylyǵy bar», dedi Iýnker. Úshinshi ssenarııde ár el ózinshe damý qarqynyn almaq. Árkim óziniń shamasyn barynsha paıdalanbaq. Bul jaǵdaıda EO elderiniń ishinde memleketter birneshe topqa jiktelip ketýi múmkin ekeni aıtylǵan. Olaı bolǵan jaǵdaıda, odaqtyń bolashaǵy bulyńǵyr ekenin aıtady Iýnker.
Al tórtinshi ssenarııdiń ereksheligi salalardy bólip alýǵa kelip tireledi. Ol kezde odaq músheleri «az shyǵyn, joǵary tıimdilik» ustanymymen jumys istemek. Degenmen, ár memleket óziniń basym salalaryn bólip alǵanda qorǵanys pen shekara máselesi zardap shegýi múmkin ekeni joqqa shyǵarylmaıdy. Besinshi ssenarıı «Eýroodaqqa jaqsy nárseniń bári barlyq memleket úshin jaqsy» degen uran aıasynda órbýi múmkin. Iаǵnı, EO elderi tize qosa otyryp odaqtyń qýatyn álem boıynsha arttyrýǵa kúsh salmaq.
«Degenmen, mundaı jaǵdaıda odaqqa senimsizdikpen qaraıtyn memleketterdiń keri reaksııasy paıda bolyp, ulttyq bıliktiń álsireýi týraly pikirler qylań berýi múmkin», dep topshylaıdy EO basshysy. Aıtpaqshy, Brıtanııa odaqtan shyǵa otyryp 100 mlrd fýnt sterlıng joǵaltady degen boljammen kelispeıtinder de bar. Mundaı pikir aıtýshy sarapshylar Brıtanııa qarjy mınıstri Fılıp Hemmondtyń jyl basyndaǵy el bıýdjetin tanystyrǵan kezdegi baıandamasyn alǵa tartady.
Onda mınıstr optımıstik boljamǵa toly baıandama jasady. Onda eldiń ekonomıkasy kútkendegiden qarqyndy ósetini aıtylǵan. Hemmondtyń aıtýynsha, qarqyndy ekonomıka Breksıttiń kelissózderine qýatty jáne turaqty platforma usynady. Onyń pikirinshe, 2017 jyly Brıtanııa IJО́-si 2 paıyzǵa óspek. Al osynyń aldynda sarapshylar ósimdi 1,4 paıyz dep boljaǵan edi. Árıne, mınıstrliktiń mundaı boljamy Breksıtke múddeli úkimettiń pozısııasynan shyǵyp turǵanyn umytpaý kerek. Al Brıtanııasyz Eýroodaqtyń ekonomıkasy qaı baǵytqa burylatyny týraly ázirge naqty boljam joq.
Bir anyǵy, naqty ekonomıkada bolmasa da, qarjy naryǵyna aıtarlyqtaı zııan kelmek. Saıasatkerlerdiń jekelegen sózderi men málimdemelerine qaraı qubylatyn qor naryǵynda qazirden bastap eýronyń quny álsirep jatyr. Sonymen qatar, AQSh-pen aradaǵy qatynastyń Tramp ákimshiliginen keıin jańasha sıpat alýy da Eýropa odaǵy úshin jaısyz bolyp tur. Sarapshylar bul turǵyda Breksıtten Brıtanııadan góri Eýroodaqtyń kóp joǵaltatynyn aıtady.
Máselen, jyl basynda Tereza Meıdiń AQSh-qa jasaǵan saparynda Brıtanııa úkimet basshysy Aq úımen saýda qatynasyn eselep ósirýge múddeli ekenin jetkizse, Tramp buǵan ketári emestigin aıtqan. Eger EO-nyń barlyq múshesi men Brıtanııa arasynda tańdaý jasaıtyn kún týsa, Qurama Shtattar eski odaqtasy Brıtanııadan qol úzbeıtinin bildirgen. Qoryta aıtar bolsaq, Brıtanııa táýekelge barǵanymen, Eýroodaqtyń qazir Breksıtke daıyn emes ekeni aıdan anyq. London odaqtan shyǵyp ketetin bolsa, EO-nyń ári qaraıǵy jumys jospary joq.
Bul týraly parlamentte sóz alǵan eldiń Breksıt máseleleri boıynsha arnaıy mınıstri Devıd Devıs Brıýsselmen kelissózdiń tym kúrdeli bolatynyn aıtty. О́z sózinde mınıstr Breksıttiń 2019 jylǵa deıin sozylatynyn, Brıtanııanyń sol jyly tek naýryzda ǵana odaqtan tolyǵymen shyǵyp ketetinin aıtqan edi. Al oǵan deıin bıylǵy jyldyń sáýir aıynan bastap 2019-dyń naýryzyna deıin Eýroodaq osy máseleni jan-jaqty talqylaıtyn bolady.
Atap aıtar bolsaq, bıyl sáýir men mamyr aılarynda bastalatyn kelissózderden keıin 2017 jyldyń kúzinde Brıtanııa parlamenti arnaıy antııntegrasııalyq zań qabyldap, 2018 jyldyń qazan aıynda kelissózder aıaqtalady dep kútilýde. Al odan keıin Eýroparlament pen Eýropa keńesi osy máseleni qarap, daýysqa salmaq.
Baýyrjan MUQANOV, «Egemen Qazaqstan»
