Beıbit atom bolashaqqa qyzmet etedi

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı nus­qaýy­men ǵalymdar bul tehnıkalyq zert­hanalardy saqtap qana qoımaı, táýelsizdik jyldary onyń ǵylymı-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıta bildi. Osynyń arqasynda qazaqstandyq ǵa­lymdar Reseı, AQSh, Fransııa, Ja­ponııa jáne taǵy basqa elder­men birge eń iri ǵylymı jobalardy júzege asyryp, qa­zaq ǵylymyn halyqaralyq deń­geıge kóterdi. Atap aıtqanda, ra­dıoekologııalyq zertteýler, ter­moıadrolyq jáne ıadrolyq ener­­getıka salalarynyń bar­­lyǵy da atomdy soǵys maq­sa­ty­na emes, beıbit ómirge, el ıgi­line paıdalanýdyń basty baǵyttary, deıdi fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq jaratylystaný akademııasynyń akademıgi, Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń (UIаO) bas dırektory Erlan Batyrbekov.

Onyń aıtýynsha, osydan 25 jyl buryn Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabylǵan kezde, áskerıler soǵys atomy úshin qoldanǵan qujattaryn, kerekti qaǵazdardy múlde joıyp jibergen nemese ózderimen birge alyp ketken. Qazaqstandyq ǵalymdarǵa, ókinishke qaraı, ekologııalyq apatqa ushyraǵan el men jer, qańyraǵan polıgon aýmaǵy ǵana qalǵan. Osyndaı kóptegen faktileri belgisiz polıgon jerin qaramaǵyna alǵan ǵalymdar jıyrma jyldan astam zerttep, ár jıǵan-ter­genderin qaǵaz betine túsirip otyrdy. Jáne polıgonnan qal­ǵan ınfraqurylymdardy, iri teh­nıkalardy joıyp, iske jaram­syz etti. Radıasııalanǵan Atom kóli, Balapan alańy sııaq­ty jerlerde de ǵylymı-zertteý jumystary júrgizildi. Buǵan qolda bar «Baıkal-1» jáne IGR sııaqty keshendi reaktorlardy qol­danýǵa týra keldi.

2017 jyl – UIаO úshin mereıli jyl, ıaǵnı Ulttyq ıadrolyq ortalyq óziniń 25 jyldyǵyn atap ótedi. Osy aralyqta 40 jyl­­­dan astam qasiret ákelgen po­lıgondy joıyp qana qoımaı, El­­­basynyń tapsyrmasymen ar­naıy tájirıbeler ótkizetin or­yn­dar, qajetti múıister ja­sal­ǵan. Jáne taǵy bir aýyz toltyryp aıtar dúnıe, beıbit atomdy damytýǵa oraı kúndelikti ǵy­lymı-zertteýler júrgizip oty­­­­rý úshin keńeıtilgen zertha­na qu­rylyp, ol qajetti bar­lyq qu­ral-jabdyqtarmen qam­ta­masyz etilgen. Reaktorlardyń fı­zıkalyq jaǵdaıy, ıadrolyq teh­nologııalar, túrli mezet­ter­degi ıadrolyq suıyq otyndy sy­naý, materıaldardyń ra­dıa­sııa­ǵa tózimdiligi sııaqty ju­mys­tar­dyń barlyǵy osy jerde tá­ji­rı­beden ótkizilip keledi.

«Nevada-Semeı» antı­ıadro­lyq qozǵalysynyń vıse-pre­zıdenti, «Parasat» ordeniniń ıe­geri S.Kartoevtiń aıtýynsha, «Baı­kal-1» jáne IGR sııaqty reaktorlardy tájirıbeden ót­kizý alańdarynda 1993 jyldan bastap kúni búginge deıin ǵy­lymı-tehnıkalyq «Qazaqstan Respýblıkasynda atom energetıkasyn damytý» atty baǵdarlama qol­ǵa alynǵan. Osyǵan oraı, qazaq ǵalymdary Japonııamen birlesip, halyqaralyq eń iri jobalardy, atap aıtqanda, EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA jobalaryn júzege asyrdy.

– Qazaqstanda Fýký­sı­ma­daǵydaı apat bolmaıdy, – deı­di UIаO-nyń bas dırektory E.Batyrbekov. – О́ıtkeni, bizdiń bul saladaǵy ǵylymı je­tis­tikterimiz asa joǵary. Ár mamanymyz óz isine jaýap­ker­shi­lik­pen qaraıdy. Aýyr apattardy aldyna ala esepke alatyn zert­teýlerimizdiń ózi qanshama. Je­ńil sýtekti jáne jyldam ener­getıkalyq reaktorlardaǵy, reak­torlyq jáne reaktordan tys zertteýler júrgizý kezinde aýyr apattardy boljaýdyń jáne aldyn alýdyń joldary qa­rastyryldy.

Qazaqstannyń qazirgi óner­ká­sibindegi ózekti problema ká­siporyndarda, medısınada, ǵy­lymda jáne taǵy basqa salalarda keńinen qoldanylatyn ıondy sáýlelendirgishtiń arnaıy ampýlalaryn uzaq ári qaýipsiz saqtaý. Bul úshin «Baıkal-1» kesheni qazaqstandyq ıadroshylarǵa jańa tehnologııalar jasap, is­ke qosýǵa múmkindik berdi. Ke­shende 1995 jyldan bastap ıon­dy sáýle shyǵaratyn ampý­la­lardy saqtaıtyn arnaıy qoı­ma ashylǵan. 2010 jyly osy reaktorlyq «Baıkal-1» ke­she­ninde BN-350 reaktoryn isten shyǵarýǵa oraı arnaıy joba jú­zege asyrylǵannan keıin, MAGATE-niń kepildigimen bar­lyq qoldanylǵan ıadrolyq otyn uzaq jyldarǵa saqtaýǵa qoı­yldy.

Búginde qazaq ǵalymdary óner­kásiptik zııandy qal­dyq­tar­dy uzaq merzimge saqtap ot­y­rý­dyń jańa tehnologııalaryn da júzege asyrýda. Búginde UIаO-nyń ǵalymdary osyǵan oraı jańa jobany iske asyrmaq.

Mine, qatarynan birneshe jyl UIаO AQSh-tyń Ulttyq zerhanasynyń qoldaýymen reaktorlardy zertteý boıynsha jobalardy aıyrbastap, tájirıbe almasý baǵytynda jumystar júrgizip jatyr. Bul birlesip atqarylyp jatqan jumystyń basty maqsaty – IVG.1M jáne IGR otyn reaktorlaryn baıytýdy 90 paıyzdan 19,75 paıyzǵa deıin U-235 (Ýran-235) boıynsha tómendetý. Bul – álemdik deńgeıdegi ıadrolyq qaýipsizdik jolyndaǵy taǵy bir tyń qadam. Sondyqtan da  VOTK arnasy boıynsha tómen baıytylǵan otyn qoryn synaqtan ótkizý 2017 jyldyń ekinshi toqsanynda júzege asyrylady dep josparlanýda. Synaq jumystarynyń merzimi buryn úsh jyl ýaqytty alatyn. Endi barlyq sapasy saqtalyna otyryp, úsh jyldan eki jylǵa deıin qysqartylady, bul da bolsa mańyzdy tehnıkalyq sheshim ári ǵylymnyń damyp kele jatqandyǵynyń dáleli. 2017 jyly IGR reaktorynyń ishki júıesindegi elementterdi jáne tómen baıytylǵan otyndy jan-jaqty synaqtan ótkizý qolǵa alynady. Synaq 2019 jylǵa deıin jalǵasady. Sóıtip, synaqtan ótken soń bular UIаO-daǵy reaktorlardyń ishine qoldanysqa engiziledi.

Al halyqaralyq ǵylymı qoǵam ókilderi qazaq ǵylymy HHI ǵasyrda álemdik deńgeıge kóterildi dep biraýyzdan moıyndap otyr.

Raýshan NUǴMANBEKOVA

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Kýrchatov qalasy

Sýretti túsirgen avtor