Biraq ne ańǵa, ne adamǵa uqsamaıtyn, qııalmen qurastyrylǵan qubyjyq keıipkerlerdi kórip ósip kele jatqan jas óskinderge Jeztyrnaq vampırdeı, Aldarymyz Shrekteı áser ete ala ma? Balalarǵa arnap jazý, bala tanymyna saı sahnaǵa laıyqtaý nelikten qıyn? Halyqaralyq teatr kúni qarsańynda Almatydaǵy 80 jyldan asa tarıhy bar Qýyrshaq teatrynyń jańadan taǵaıyndalǵan dırektory Talǵat Esenálıev balalar qoıylymdary aınalasyndaǵy másele bar ekenin joqqa shyǵarǵan joq. Jasynan qazaq drama teatrynyń ystyq-sýyǵyn birdeı sezinip, keıbir dilgir máseleni túbirinen tanyp, baıypty tujyrym jasaı alatyn Talǵat qamqabaıulynyń teatr týraly tolǵamdary qulaq túrýge turarlyq.
– Siz Qýyrshaq teatrynyń dırektorlyǵyna jańadan taǵaıyndaldyńyz. Jumysyńyzdy neden bastadyńyz?
– Qýyrshaq teatryna kelisimen, árıne, jumys shyǵarmashylyqtan bastalady. Birden repertýardy qarap shyqtym. Árıne, ózge teatrlarmen salystyrǵanda, teatrdyń repertýarlyq saıasatynyń aýqymy keń. Jumys isteıtin ártister de óz mamandyǵynyń naǵyz sheberi. Teatrdyń ishki ahýal-múmkindigimen tolyqtaı tanysyp shyqqan soń ǵana dramatýrgtermen jumys isteýdi qolǵa aldym. Buryn respýblıkalyq mártebesi bolǵan Almaty Qýyrshaq teatrynyń 81 jyldyq tarıhy bar. Táýelsizdik jyldarynan keıin, Almaty qalasy mádenıet basqarmasynyń ıeligine ótkennen keıin Memlekettik qýyrshaq teatry bolyp qalǵan. Biraq Almaty qalasynyń mádenıet basqarmasyna qarasty qazynalyq kásiporyn bolǵandyqtan, qarjy jaǵy Úkimetten de qarastyrylǵan.
Repertýarda 43 spektakl júrip jatyr. Akterler eki tilde oınaı beredi. Osy spektaklderdiń 80 paıyzy orys jáne shet el dramatýrgııasynan, al 20 paıyz qazaq dramatýrgteriniń shyǵarmalarynan qurylǵan. Osy máseleni zertteı kele, «qazaq kórermeni nege az?» degen suraqtyń da jaýaby tabylǵandaı boldy. «Qýyrshaq teatry kórermenniń kóńilinen shyqpaǵandyqtan» nemese «Qazaq qalamgeriniń shyǵarmasynyń azdyǵynan» degen oıǵa kelip, bıyl biz qazaq dramatýrgııasynan birtalaı pesalar alyp, kórkemdik keńespen aqyldasa kelip, 13 pesany iriktedik. Osy pesalardyń ózin suryptaı kele, úsh pesany ekshep aldyq. Shyǵarma avtorlary men rejısserler birigip, pesamen qaıta jumys isteýdi qolǵa aldy. Bul shyǵarmalar qýyrshaq teatrynyń sahnasyna arnalyp jazylmaǵan, biraq ózegindegi balany qyzyqtyratyn dánegine bola balalar sahnasyna ıkemdep qaıta jazýdy jón dep sheshtik. Qazirdiń ózinde alǵashqy spektakldiń daıyndyǵy da bastaldy. Sáýir aıyna premerasy josparlanǵan Jaqyp Omarovtyń jańa pesasymen jas rejısser Rústem Janamanov jumys istep jatyr. Qazir belgili aqyn, dramatýrg Baqyt Bedelhanǵa tapsyrys berip, búldirshinderdiń patrıottyq, otanshyldyq rýhyn shyńdaıtyn Qazaqstan chempıondary týraly pesa jazyp berýin surap otyrmyz.
– Ýaqytpen birge balalar aýdıtorııasynyń qaharmandary da aýysty. Balasynyń qandaı qoıylym kóretinine birinshi ata-anasy tańdaý jasasa, ekinshi kezekte onyń endi qalyptasyp kele jatqan talǵamy aldynda qýyrshaq teatry da jaýapty. Al búgingi Qýyrshaq teatry bala talǵamy men talaby aldynda qaýqarly ma?
– О́kinishke qaraı, bala talǵamy máselesi óte názik kúıinde qalyp otyr. Búgingi urpaqtyń «kýmırin» sahnalaıtyn rejısser tapshylyǵy ótkir seziledi. Tap qýyrshaq spektaklin qoıýǵa mamandanǵan rejısser joqtyń qasy. Bul mamandyq tipti daıyndalmaıdy da. Jyl saıyn T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq О́ner akademııasy men Astanadaǵy «Shabyttan» rejısserler shoǵyry bitirip jatady. Biraq olardyń bári oqýyn támamdaı sala, drama jáne mýzykalyq drama tea-
trlaryna, televızııalyq, oıyn-saýyq shoý baǵdarlamalaryna qanat qaǵady. Al túptep kelgende, qýyrshaq rejısseri men drama rejısseriniń mindeti eki bólek. Sondaı-aq, balalardyń tilinde sóılep, kókeıindegisin dóp basatyn, balalarǵa arnap jazatyn avtorlar da saýsaqpen sanarlyq, tipti «joq» desek te bolar. Bul tek qýyrshaq teatryna ǵana qatysty emes, jalpy balalar ádebıetine baılanysty ortaq másele dep oılaımyn. «Aldaǵy ýaqytta qýyrshaq teatrlary úshin rejısser arnaıy daıyndalsa» degen usynysymyzdy О́ner akademııalaryna hat arqyly joldadyq. Al akterlerge kelsek, Qýyrshaq teatrynyń ártisterin T.Júrgenov akademııasy tórt jylda bir ret daıyndasa, J.Elebekov atyndaǵy Estrada jáne sırk kolledji jyl saıyn qujat qabyldaıdy. Drama teatrlaryndaǵy áriptesterinen ereksheligi, akterler eki tilde birdeı oınaı beredi. Qýyrshaqpen birge ózderi de jandy daýysta án salyp, janyn sala bılep, jan-tánimen is-áreket jasaıdy.
– Kishkentaı kórermender men akter baılanysy myǵym bolmasa, erteńgi kúni eseıgende olardyń teatrǵa qyzyǵýshylyǵy da tómen bolady. Teatr týraly túsinigi de joq balaqaılardy sahna ónerine qyzyqtyrýdyń joly qandaı?
– Rasynda da, balany kishkentaı kezinen qyzyqtyra almasaq, erteń olardy teatrǵa jalynyp keltire almaısyń. Ádemilikke súısinip, tazalyq álemine tıtteıinen tartylyp ósken, rýhanı irgetasy erte bastan qalanǵan bala óskende de teatrdy óz-ózinen izdep turatyn bolady. Bizdiń mentalıtetke tán kemshiliktiń biri, ózimiz kórip, kózimiz jetpeıinshe, belgili bir nársege balamyzdy ońaılyqpen daǵdylandyra qoımaımyz. Sol sebepti qazaq kórermenin tartý úshin, qazaq dramatýrgteriniń shyǵarmalaryn eresekterge arnap qoıýdy josparlap otyrmyz. Alǵashqy bastamasy retinde aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń týǵan kúnine oraı «Men dep oıla...» atty poezııa keshin uıymdastyrdyq. Akterlerdiń ózindik jumysy retinde qoıǵan qoıylymnyń ereksheligi sonda, buryn ártister perdeniń arǵy jaǵynda kórinbeı, qarańǵylyq qursaýynda turyp qýyrshaqtardy oınatsa, al munda qýyrshaqtarmen birge akterlerdiń ózderi óleń de oqyp, án de aıtyp, bı de bılep, kórermenniń aldynda turyp óner kórsetti. Bir jarym saǵattyq ózindik jumysty halyq óte jyly qabyldady. Aqynnyń týǵan kúnine oraı ótken basqa teatrlardaǵy qoıylymdardan aıyrmashylyǵy, Muqaǵalı aqynnyń alǵash ret qýyrshaq beınesinde kóringeni, jyrynyń bala tanymyna laıyqtalyp sóılegeni boldy.
– Jalpy, óner zertteýshileri, teatr synshylary tarapynan «Qýyrshaq teatry balalarǵa ne usynyp jatyr? Qalaı tynystap, ne kún kórip jatyr?» degen suraq qoıyla ma? Qoıylymdardy taldap, baǵa berip, sizderge baǵyt silteı me?
– Iá, synshylar júıeli, jıi moıyn burmaǵanymen, seksen jyldan asa tarıhy bar teatrǵa janashyr mamandar jyly kózqaras tanytyp, jaǵdaı surap turady. Qazir belgili teatr synshysy, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty Erkin Jýasbektiń bizdiń teatrymyzdyń tarıhyn synı kózben tarazylaı otyryp, saralaǵan, búgingi kúnge deıingi qoıylymdardy túgendep, akterlerdiń sheberligine baǵa bergen úlken zertteý eńbegi baspada ázirlenip jatyr. Jaqyn arada kórermen men oqyrmanǵa jol tartady dep otyrmyz. Baqyt Nurpeıis, Amangeldi Muqan syndy belgili teatr synshylary da múmkindiginshe teatrymyzǵa kelip, akterlik oıynǵa baılanysty óz pikirin aıtyp turady. Bolashaqta daıyndyq deńgeıindegi qoıylymdardy sahnaǵa shyǵarmaı turyp, synshylardy shaqyryp, talqylatamyz degen oı bar. Qalaı degenmen, o basta tek orys tilinde ǵana spektaklder qoıǵan teatrymyz búgingi kúni eki tilde, jyl saıyn 25 000-nan artyq kórermen tamashalaıtyn irgeli óner ordasy ǵoı.
– Teatr kórermenderi arasynda balalarymen birge kelip qoıylym kóretin ata-analar, jalpy, otbasylyq kórermenderińiz bar ma?
– Balalaryn ertip emes, balalaryna ilesip, qazdaı tizilip kelip spektakl kóretin otbasylar kóp bolmasa da, bar. Ár spektakldi turaqty túrde tamashalaıtyn 2-3 otbasy bar. О́te az, solaı ma? Nemerelerimen keletin ata men ájeler sany da birshama. Bizdiń kórermenderimiz eki aılyq baladan bastap, 80-ge kelgen qarııalar desek, qatelespeımiz. Qoıylym aıaqtalǵan soń kıim ilgishtiń janyna kelip eki aılyq qundaqtaýly sábıi men jeti jastaǵy balasyn kıindirip turyp, jańa ǵana kórip shyqqan erteginiń mazmunyn qyzyqty etip qaıyra bir baıandap jatqan analardy kórgende, perzenti aldyndaǵy jaýapkershiligi úshin rahmet aıtqyń keledi. Osy qazir kórip shyqsa da, oqıǵa sarynynan shyǵa almaı, oıly kózin anasyna qadaı túsip, jan dúnıesimen berile tyńdap turǵan balanyń kóńil kúı reńkine syrttaı qarap turyp-aq qyzyǵasyń. О́kinishke qaraı, olardyń bári qazekemder emes. Biz de balalarymyzdy jaqsy kóremiz, balamyz úshin bárin jasaýǵa daıarmyz, biraq balamyzben birge qoıylym kórip, birge qýanýǵa kelgende kerenaý tartamyz. Kim, ne kedergi? Bilmedim. О́z synyptastarymen birge kelip tamashalamasa, balasymen birge kelip, birge kúlip, birge muńaıyp qyzyqtaıtyn ata-ana óte az.
– Osydan on-on bes jyl burynǵy ýaqytpen salystyrǵanda teatrdyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasynyń jetilgenin baıqadyq. Qýyrshaq teatryna degen kózqarastyń kemshiligi sonda, kópshilik teatrdaǵy qýyrshaq keıipkerlerdi dúkenniń qýyrshaqtarymen salystyrady. О́ner retinde qaraýǵa óre jetińkiremeıtin sııaqty...
– Respýblıkalyq qýyrshaq teatrynyń alǵashqy qýyrshaqtaryn jasap, mehanıkalyq tetikterin qurastyrǵan býtaforshylar A.Pape, M.Lızagýb, Iý.Terzeman, E.Ivanov, G.Lalota, V.Shmonına, N.Vınogradova, Sh.Kaverınalardyń tynymsyz izdenisteri, adal eńbekteri óz aldyna bir tóbe. Bular teatrǵa qyryq jyldan astam qyzmet etti. Joqtan bar jasap, qolǵa túskendi uqsatyp, qıyndyqtardan shyǵýdyń jolyn taba bildi. Bul, sóz joq, jalań tyrashtaný emes, óz isine degen eren súıispenshiliktiń ǵajaıyp kórinisi edi. Máskeýdiń belgili sýretshisi S.Tropanı «Men kóptegen qýyrshaq mamandaryn bilemin. Alaıda myna sýretshilerdiń sheberligi meni múldem qaıran qaldyrdy. Bulardyń óneri bizdiń Máskeý teatryndaǵy eń áıgili sheberlerden birde-bir kem emes!» dep kórkemdik keńestik otyrysynda aǵynan jarylǵanyn áli kúnge ańyz qylyp aıtady. Al qazirgi zamanda qýyrshaq teatry óte kúrdeli. Ony kóp salaly, múmkindigi keń dınamıkalyq aǵza dese de bolǵandaı. О́ıtkeni, mundaǵy qoıylymda bı de, pantomımo da, sırktik nómirler, balet elementteri jıi qoldanylady. Búginde Almaty memlekettik qýyrshaq teatrynda qýyrshaqtyń barlyq túrleri – qarapaıym taıaq qýyrshaqtan bastap, kúrdeli marıonetkalarǵa deıin bar. Munyń bárin tek kelip kórý kerek.
– Almaty qýyrshaq teatry aýrýhanalarǵa, jetimder úıine baryp, qamkóńil sábılerge qýanysh syılap tura ma?
– Bul mindetti teatrymyzdyń negizgi jumysynyń ajyramaıtyn bir bólshegi dep bilemiz. Bıylǵy Jańa jylda ata-ananyń meıirimi men qamqorlyǵyna zárý balalar men múmkindigi shekteýli kishkentaı búldirshinder úshin arnaıy merekelik shara uıymdastyrdyq. Olardyń árqaısysyna teatrdyń atynan syılyǵymyzdy tabystap, qamkóńil búldirshinderge qolymyzdan kelgen kómegimiz ben qýanysh syılaýǵa tyrystyq. Ataýly merekeni kútpeı-aq, sáti kelgende sábıler shoǵyrlanǵan nysandardy aralap, ertegi keıipkerleri arqyly kóńilin ósirip, shattyqqa bóleý teatrdyń qasıetti paryzy sanalady.
Gastroldik saparlardy qaıta jandandyrýdy qolǵa alyp, alys-jaqyn shet elderde ótetin teatr festıvaldaryna qatysyp, shyǵarmashylyq qarymymyzdy salmaqtap kórý de josparymyzda qarastyrylǵan. Mamyr aıynda Qyrǵyzstanda halyqaralyq qýyrshaq teatrlarynyń festıvali ótedi. Qazir soǵan daıyndalyp jatyrmyz. Sondaı-aq, Tatarstanda «Naýryz» festıvali ótedi. Ol jaqtan da shaqyrtý aldyq. Qarajat máselesi sheshilgen, qos festıvalǵa qatysýdyń qamyn jasap jatyrmyz. Jumys degen qaınap tur. Qýyrshaq teatry – eshqashan qartaımaıtyn, máńgi jas óner ordasy. Balshyryn balǵyn kórermender barda, teatrdyń qartaıýy múmkin emes. Kishkentaı kórermenderdiń shat-shadyman, aqjarma kúlkisi teatrǵa máńgilik jas ǵumyr syılaı bermek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
