Mustafa Shoqaı mártebesi

Mine, osyndaı uly murat jolynda basyn báıgege ti­­gip, qý janynan bezinip, eldik iske eki bilekti túrip kirisken Alash qoz­ǵalysynyń qu­rylǵanyna bıyl júz jyl tolyp otyr. Mereıli data aıasyndaǵy sharalar bastalyp ket­ti. Bul isten Syr boıyndaǵy aǵaıyn da shet qalmaq emes. Sol syıdyń eń úlkeni – Qy­zylorda qalasynyń qaq ortasynan Alashtyń jáne Túrki áleminiń ardaqtysy Mus­tafa Shoqaıǵa arnalyp eskertkish ornatyldy.

Eńseli eskertkishtiń ashylý saltanatynda Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev aımaq turǵyndaryn osynaý eleýli oqıǵamen quttyqtady.

– Mustafa Shoqaı – kez kelgen iri tarıhı qubylys sekildi birjaqty sıpattaýǵa bolmaıtyn, úırenshikti qalypqa salýǵa kelmeıtin tulǵa. Ol sol zamandaǵy asa kúrdeli ǵalamdyq tarıhı prosestiń bel ortasynda, epısentrinde júrip, Túrki áleminiń, óz ultynyń múddesin qorǵaýǵa tyrysty. Sondyqtan, Mustafa Shoqaı aq pen qyzylǵa nemese qońyrǵa jaq, ıa qarsy boldy degen qarabaıyr túsinikke syımaıdy. Ol óziniń búkil ǵumyryn, kúlli qajyr-qaıraty men aqyl-oıyn týǵan halqynyń, túbi bir tutas túrki jurtynyń birigip órkendeýine arnady,– dedi Qyrymbek Eleýuly.

Sondaı-aq, saltanatty sharada UǴA aka­de­mı­gi, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq teh­nı­kalyq ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń profes­so­ry Dosmuhambet Kishibekov, Parlament Se­na­tynyń depýtaty Murat Baqtııaruly uly tul­ǵanyń ulaǵatyn aıtty.

Eskertkish Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda me­mlekettik ýnıversıtetiniń, Qyzylorda me­dı­sınalyq kolledjiniń, I.Ábdikárimov atyn­­daǵy Qyzylorda agrarlyq tehnıkalyq kol­ledjiniń ǵımarattary shoǵyrlanǵan aýmaqta or­nalasty.  Es­kertkishti Qazaqstan Sýretshiler oda­ǵynyń mú­shesi, músinshi Kósher Baıǵazıev somdaǵan. Shoqaı eskertkishiniń jalpy bıiktigi 12 metrdi quraıdy.

Mustafa Shoqaı eskertkishiniń ashylý saltanatynan soń «Alash murasy jáne Táýelsiz Qazaqstan» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa bastaldy. Alqaly jıyndy Qyzylorda oblysynyń ákim­digi, Halyqaralyq Túrki akademııasy jáne Qor­qyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti birigip ótkizdi. Konferensııaǵa Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev, О́zbekstan men Túrkııadan kelgen já­­ne otandyq tarıhshy ǵalymdar qatysty. Ba­s­­qosýdy júrgizgen oblystyq máslıhat hatshy­sy Naýryzbaı Baıqadamov Alash qoz­ǵa­ly­synyń 100 jyldyǵyna arnalǵan sharanyń ma­ńyzyna toqtaldy.

Jıyndy ashqan aımaq basshysy Qyrymbek Kósherbaev: «Elbasy Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «О́tkendi taný, tarıhty tereń paıymdap, oǵan ádil baǵa berý parasattylyq pen jaýapkershilikti talap etedi», degen bolatyn. Syr óńiri tarıhqa taǵzym jasaý men tulǵalardy ulyqtaýda talaı ıgi bastamalarǵa uıytqy bolyp keledi. Táýelsizdik jyldarynda ómirge kelip, búginde at jalyn tartyp minýge jarap qalǵan urpaq osy taǵylymnan sýsyndap, bıiktep barady», dedi. Sondaı-aq, ol konferensııanyń «Alashtyń anasy» ataǵan qa­sıetti Syr jerinde ótýiniń sımvolıkalyq má­nine toqtaldy. Syr boıy – erte zamannan Alash jurtynyń taban tirer tiregi. Qyzylorda astana bolǵan ýaqytta ultymyz «qazaq» ataýyna qaıta ıe boldy, óner-bilim ordalarynyń negizi qalandy, ult zııalylary osy qalaǵa shoǵyrlanyp, memlekettiń bolashaq baǵdary sheshildi. Ákim Syr boıyndaǵy shahardyń búgingi keıpine de toqtaldy. Qyrymbek Eleý­uly Qyzylorda qalasynyń jańa ortalyǵy – Syr­darııa ózeniniń sol jaǵalaýyna salynatyn jańa qalada QazSIK ǵımaratynyń úl­gisimen mýzeı úıiniń ashylatynyn aıtty. Kon­­ferensııada baıandama jasaǵan Sh.Ýá­lı­ha­nov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tı­týtynyń dırektory, professor Hankeldi Áb­ja­nov Alash qozǵalysy ulttyq tarıhymyzdy ıntellektýaldyq jáne bá­se­kege qabilettilik ól­shemderi boıynsha álemdik úderisterdiń deń­geıine kótergenin atap ótti. Zamanynan ozyp tý­ǵan Alash qaıratkerleri ultyn azattyqqa je­t­-

kizý­diń keshendi baǵdarlamasyn usyndy. Onda ult­tyń birligi, rýhanı kemeldigi ulyqtaldy. Professor Alash kósemderiniń HH ǵasyr ba­­sy­ndaǵy basylymdarda jaryq kórgen ma­qa­lalarynan úzin­di­ler keltirdi. Alash kó­semderiniń Qytaıdaǵy Manchjýr bıligin qu­­latqan Sýn Iаtsen, Úndistan táýelsizdigi úshin kúresken Mahatma Gandı sııaqty eldiń azat­tyǵyna ózek bolatyn ózindik talaptary bol­ǵanyn ortaǵa saldy. Alash kó­sem­de­riniń jalpyadamzattyq jáne ulttyq qun­dy­lyq­tar­dy teńdeı qasterlegenin aıtty. Professor Elbasynyń «Máńgilik el» ıdeıasy Alash ustanymymen astasyp jatqanyna toq­tal­dy.

Konferensııada «Egemen Qazaqstan» res­pýblıkalyq gazeti» AQ Basqarma tóraǵasy, ta­rıh ǵylymdarynyń doktory Darhan Qy­dy­ráli baıandama jasady. Alashtyń jáne Mus­ta­fa Shoqaıdyń taǵylymyn tereń zerttegen ǵa­lym jurtshylyqtyń kókeıinde júrgen bir­neshe máselege toqtaldy. Bıyl dúnıeni dúr silkindirgen 1917 jylǵy oqıǵalarǵa 100 jyl toldy. Jalpy, adamzat tarıhyndaǵy osy eleýli oqıǵalardyń qazaq tarıhynda qal­dyrǵan izine jańasha baǵa berilýi kerek. Alash arystaryna aqpan tóńkerisi az ǵana úmit syılasa, Qazan tóńkerisi qasiret ákeldi. Zert­teýshi ǵalym dál osy jyly Petrogradta bol­ǵan Mustafa Shoqaı qabyldaǵan sheshimge, eline táýelsizdik alýǵa jasaǵan talpynysyna baǵa berdi. «Keıbir tarıhshylar Alash pen Túr­kistandy bólip qaraıdy. Mustafa Shoqaı Alash muhtarııatyna da, Túrkistan úkimetine de qyzmet etti. Onyń ómirlik kredosy – «bir bol­ǵanda ǵana iri bolamyz» edi. Shoqaı aıtqan,  Maǵ­jan aqyn jyrǵa qosqan Túrkistannyń aýqymy keń. Mustafa bul uǵymǵa «túrik eli, jurty» degen maǵyna syıdyrdy. Búkil Ortalyq Azııany, Qytaı qorǵanynan bastap Kaspııge deıingi alqapty qosty. Tutas Túrkistan men Ortalyq  Azııanyń azattyǵyn armandady», dedi Darhan Qýandyquly.

Taǵy bir másele – Mustafa Shoqaıdyń emı­grasııaǵa ketýi. Ol emıgrasııaǵa ketpeı tu­ryp, kúrestiń barlyq satysynan ótti. Tarıh onyń syrt elge ketip qalǵanynyń durys bol­ǵanyn kórsetip otyr. M.Shoqaıdyń 12 tom­dyq eńbekteri bizge sol zamannyń aınasyn kór­setti. Sol dáýirdiń aqıqaty men tartystaryn, bul­tar­tpas shyndyǵyn osy eńbekterden bildik. Bul – Túrkistan tarıhyndaǵy eń al­ǵash­qy saıası emı­grasııa edi. Keıde Alash ar­­daqtylaryn bólip-ja­rý, olardyń bir-biri­men qarym-qatynasy tal­qylanyp jatady. Bul jaıynda Mustafa Sho­qaı eldi alapat ash­tyqtan aman alyp qalý úshin keıingi býyn jas­tar bolshevızmmen bi­ri­gip, qareket etýi kerek de­gen oıyn jazǵan. Alash­­ordashylardyń bir-birin aıyptaǵan ma­qa­lalarynyń túpki maqsaty – bir-birin saqtaý, qor­ǵaý boldy. Bulardy negizge alyp, pikir aıtý ta­rıh­tyń ádistemesin bilmestikten týyndap otyr.

Ǵalym «Túrkistan legıonyna» qatysty tú­si­nispeýshilikter áli de kezdesetinin atap ótti. M.Shoqaı 1940 jyly jazǵan maqalasynda «Sta­lın de, Gıtler de – adamzatqa tóngen alapat» degen. Mundaı pikirde bolǵan adamdy fa­shısterdiń aman qaldyrýy ekitalaı bolatyn. Bú­ginde Mustafa Shoqaıdyń armany tolyq ory­n­daldy. Elimiz Ortalyq Azııada, túrki ále­minde ıgi bastamalarǵa uıytqy boldy. Elbasy TÚRKSOI, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń, TúrkPA-nyń negizin qalady. Odan beride túrki áleminiń birligi úshin ter tógip keledi. Nursultan Ábishulyn «Túrki áleminiń aqsaqaly» deýdiń sy­ry da osynda bolsa kerek.

Darhan Qydyráli Elbasy tapsyrmasymen Túr­ki akademııasy atqarǵan jobalardy atap ótti. Sonyń biri – túrki áleminiń ortaq tarıhy. Bul tarıh aldaǵy ýaqytta búkil túrki áleminde oqytyla bastaıdy. Ǵalym jaqynda jaryqqa shyqqan «Joıylyp bara jatqan túrki tilderi» tý­raly eńbekti, akademııa shyǵarǵan basqa da ki­tap­tardy jurtshylyqqa tanystyrdy.  

Ǵylymı-teorııalyq konferensııada Par­la­­­ment Senatynyń depýtaty, professor Mu­rat Baqtııaruly Mustafa Shoqaıdyń saıası qaı­ratkerligin, emıgrasııaǵa deıingi jáne emı­­gra­sııa kezindegi ómirine qatysty derekter kel­­­tir­di. Qaıratkerdiń saıası kózqarasynyń qa­ly­p­-

tasýyna týǵan topyraǵynyń, ósken orta­sy men shyqqan teginiń tıgizgen áseri týraly áń­gi­­meledi. Tashkent pen Peterborda oqyǵan jáne qaıratkerligi tanylǵan kezeńi jaıynda paıymdaryn ortaǵa saldy. Professor Alash tarıhyna sho­­qaıtanýshy ǵalymdar qosqan úles týraly da to­lymdy málimet usyndy.

Konferensııada Túrkııanyń Gazı ýnı­ver­sıtetiniń professory Gúljanat Qur­man­ǵalıeva Erjılasýn «Jádıdshildik jáne Alash zııalylary» taqyrybynda baıandama jasady. Ǵalymnyń aıtýynsha, dúnıe júzinde Alash zııalylary men olardyń muralaryna qyzyǵýshylyq bar. Japonııa, Koreıa, AQSh, Túrkııa jáne Eýropanyń birneshe eliniń ǵalymdary bul taqyrypta dıssertasııa qorǵaǵan. Túrkııada Qazaqstanǵa baılanysty 400-ge jýyq magıstrlik jáne doktorlyq dıssertasııa jazylǵan. Onyń 200-ge jýyǵy Alash qaıratkerleriniń shyǵarmashylyǵy men kúreskerligine arnalǵan eken. Alash tarıhyn túsiný úshin sol kezdegi basqa memleketterdiń tarıhyna da  úńilýimiz kerek. Túrkııalyq professor jádıdshildik  aǵymynyń negizin salýshy Ismaıl Gaspralynyń túrki halyqtarynyń birligi týraly oılaryna toqtaldy.

Odan ári Mırzo Ýlýgbek atyndaǵy О́zbe­k­stan Ulttyq ýnıversıtetiniń professo­ry Kah­ramon Radjabov Alash qozǵalysy men Túrk­is­tan aımaǵyndaǵy keńestik rejimge qarsy qa­rý­­ly qaqtyǵystar jaıynda, Memleket tarıhy ıns­­tıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Kúlpash Ilııasova Alash avtonomııasy týrasyndaǵy saıası ustanymdar týraly, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzyl­or­da memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Ǵabıt Tuıaq­baev Syr súleıleri shyǵarmashylyǵyndaǵy alash ıdeıasy haqynda baıandamalar jasady. Osy­laısha, Syr topyraǵynda Alash qozǵalysy men Mustafa Shoqaıdyń ómirine arnalǵan keńes óz máresine jetti.

Erjan BAITILES,

«Egemen Qazaqstan»