Zamana rýhyna saı ózgerister

Endeshe, Ata Zań − memlekettik qury­lys­tyń negizin qalyptastyrýshy eń bas­­ty, asa mańyzdy qujat. KSRO qura­myn­­daǵy Qazaq KSR-iniń 1978 jylǵy Kons­tıtýsııasy táýelsiz Qazaqstanǵa qyz­met etýge jaramaıdy. Mysaly, bar­lyq máseleni Keńes sheshedi dese de, sol Konstıtýsııanyń 6-baby boıynsha bılik tek Kommýnıstik partııanyń qolynda boldy. Áıtse de, KSRO qulap, kommýnıstik partııadan bılik ketken soń, Joǵarǵy Keńes keńester bıligin, ıaǵnı dáýiri ótken eski júıeni saqtap qalýǵa tyrysty. Tipti, jaı zań emes, mártebesi joǵary ekenin kórsetý úshin tuńǵysh ret «konstıtýsııalyq zań» degen termın paıda bolyp, 1991 jyly 16 jel­toq­san­da jarııalanǵan «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń memlekettik táýel­sizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańda bılik bólý prınsıpindegi dástúrli úshtik «zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot bıligi» atap kórsetildi. 

Degenmen, onda mynadaı joldar bar edi: «Respýblıka halqynyń atynan sóıleý quqy Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi men Prezıdentine beri­ledi»; «Zań shyǵarý bıligin Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Joǵarǵy Keńesi júzege asyrady» (9-10-baptar). Bul keshegi keńes­tik júıeden qalǵan Konstıtýsııaǵa tán máner bolatyn ári ol basqarý júıesinde ekiushtylyq týdyratyn. Bul jaıt tek Qazaqstanǵa ǵana emes, sol kezdegi post­keńestik respýblıkalardyń bárine tán edi. Saldarynan keıbir TMD elde­rinde kons­tıtýsııalyq qurylys tóńire­ginde uzaq-sonar daý týyndap, sońy qarý­ly qaq­tyǵystarǵa ulasqanyn jaqsy bile­miz. Tájikstanda 1992 jyly bastalyp, bes jyldan astam ýaqytqa sozylyp, júz myńǵa jýyq adamnyń ómirin qıǵan soǵys, qantógis jaǵynan Tájikstandaǵydan qalyspaıtyn Grýzııa men Ázerbaıjandaǵy qaqtyǵystar, Reseıdegi 1993 jylǵy oqıǵalar... bári-bári óz quzyretin saqtap qalýǵa jantalasqan Joǵarǵy keńesterdiń yqpalymen júzege asqan edi.

Ol týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly» eńbeginde «Máskeýdegi oqıǵalardy jiti qadaǵalaı otyra jáne sol kezdegi Reseıde bútindeı oryn alǵan bylyq pen zańsyzdyqtarǵa uryndyrǵan atqarý bıligi men zań shyǵarý bıligi arasyndaǵy teketiresti sarap­taı kele, Qazaqstan ekonomıkany bel­sendi yryqtandyrýdy tek bir ortalyq­tan­dyrylǵan kúshti prezıdent bıligi bolǵan­da ǵana júzege asyra alatynyna meniń bútindeı kózim jetti»,– dep atap kórsetti.

Sondyqtan eldi eshqandaı búlikke uryndyrmaı, bar máseleni beıbit sheshý jolyn izdestirý kerek edi. Osyndaı asa jaýap­ty kezeńde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń erekshe biliktilik, saıası suńǵylalyq, danagóılik tanytqanyn aıtpasqa bolmaıdy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary elimizde keshegi Keńes bıliginiń ókiletti organy bolǵan Joǵarǵy Keńespen qatar, jańa qalyptasqan prezı­denttik ınstıtýt birigip jumys istedi. Bul saıası ahýaldyń shıelenisýine áke­lip soqtyrdy. О́ıtkeni, mazmuny, maq­sat-múddesi, ustanymy, tabıǵaty múldem bólek, tipti, qarama-qaıshy deýge bolarlyq eki júıeniń qatar ómir súrýi múmkin emes edi. Joǵarǵy Keńes óziniń bıliktegi ba­sym­dyǵyn saqtap qalǵysy kelse, buǵan deıin qoǵamymyzǵa beımálim, sol sebepti jumbaqtaý kórinetin prezıdenttik bılik jańadan qalyptasý satysynda, sondyqtan álsiz edi.

1992 jyldyń basynda N.Á.Nazarbaev­tyń bastamasymen táýel­siz Qazaq­stan­nyń talap-tilegine, muń-múddesine saı keletin jańa Konstıtýsııanyń jobasy ja­salyp, ol 1993 jyly 28 qańtarda qabyl­dandy. Alaıda, táýelsizdik týraly Kons­tıtýsııalyq zańnyń negizinde jasal­ǵan onyń kemshilikteri az emes bolatyn. Joǵarǵy Keńestiń konservatıvtik baǵyttaǵy top músheleri eki palataly Parlament qurýǵa qarsy shyqty. Sóıtip, táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Ata Zańynda memlekettiń quqyqtyq jáne áleýmettik baǵdary anyqtalǵanmen, bas­qarý túri naqty kórsetilmedi. Onda pre­zı­denttik jáne parlamenttik respýb­lıka­nyń ekeýiniń de belgileri bar bolatyn, bul Konstıtýsııanyń negizine parlamenttik respýblıka modeli alyndy. Prezıdent atqarýshy bıliktiń basynda turdy. Joǵarǵy Keńes zań shyǵarýshy quqyqty tek óz qolyna alǵandyqtan, Prezıdent oıyndaǵysyn júzege asyra almaıtyn. Bul mindetti túrde bılik júıesindegi qarama-qaıshylyqty, alaýyzdyqtyqty týǵyzyp, eldiń órkenıetti túrde damýyna keri áserin tıgizetin edi.

Mysaly, totalıtarlyq júıege tán toqy­raý­dan arylyp, eldi órge súıreý maq­satynda Prezıdent usynǵan álemdik órke­nıetke sáıkes keler naryqtyq ekono­mıkaǵa baılanysty zańdar alynbaı, uzaq-sonar daý-damaılar týyndady. Otarlyq qamytynan qutylyp, ózgelermen terezesi teń, halyqaralyq arenada óz ornyn batyl belgiler jańa, baıandy, damyǵan, bedeldi egemen memleket qurý úshin barlyq bılik tek Prezıdentte bolýy kerek edi. Osyndaı baǵytta jańa, jetilgen Konstıtýsııa kerektigin túsingen Elbasy N.Á.Nazarbaev bastaǵan saıası elıta 1995 jyly jańa Ata Zań qabyldaýdy qolǵa aldy.

Bul Konstıtýsııa qaǵıdattaryna saı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti saıası júıeniń basty tulǵasy retinde bılik tarmaqtarynan joǵary turady. Iаǵnı, ol zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot – úsh bılikti óz baqylaýynda ustap, olardyń arasyndaǵy tepe-teńdik saqtalýyn qadaǵalaıdy. Parlamentti taratyp jibere alady, sebebi, Qazaqstan − prezıdenttik basqarý júıesindegi memleket. Sondyqtan elimizde konstıtýsııalyq-prezıdenttik ınstıtýtty engizýdiń asa mańyzdy máni bar. О́ıtkeni, Elbasy burynǵydaı Joǵarǵy Keńeske jaltaqtamaı, keıde ár mınýty altynǵa teń ýaqytty bosqa sozbaı, memleket basshysy retinde elimizdiń jan-jaqty ósip-órkendeýine áserin tıgizer Konstıtýsııalyq zań kúshi bar jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq Jarlyqtardy der kezinde shyǵara alatyn boldy. Sondaı-aq, Ortalyq Azııada tuńǵysh ret eki palataly kásibı Parlament dúnıege keldi. Degenmen, elimizdegi bul qujat tap sol kezeńde óz mindetin tolyqqandy atqaryp, ózin aqtaǵan soń damyǵan qoǵam múddesine oraı ony odan ári jetildirý kerek boldy. Sóıtip, 2007 jylǵy mamyr aıynda 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgende osy óte jaýapty mindet júktelgen ju­mys toby quramyna memlekettik qu­qyq qorǵaý organdarynyń basshylary, birneshe zańger-ǵalymdar tartyldy. Olar­dyń qatarynda men de bar edim. Bul jumys tobyn Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń ózi basqardy. Ár babyna aıryqsha kóńil bólip, zer sala taldap, saraptap, elimiz úshin óte mańyzdy ózgerister engizýge jumyla kiristik. Sonyń nátıjesinde biraz quzyretti Parlamentke berip, endigi jerde áleýmettik sala (bilim berý, densaýlyq saqtaý, t.b.) mınıstrlerin taǵaıyndarda olar mindetti túrde Parlament Májilisiniń komıtetteri synaǵynan ótýge tıis boldy. Sondaı-aq, qoǵamdyq uıymdardy memleket tarapynan qarjylandyrýǵa jol ashyldy.

Mine, ústimizdegi jyly Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen Ata Zańymyzǵa halqymyzdyń, qoǵa­mymyzdyń, memleketimizdiń qaryshtap alǵa basýyna yqpal eter jańa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qolǵa alynyp, osy baǵytta qurylǵan jumysshy tobynyń múshesi retinde osy uly iske óz úlesimizdi qostyq dep oılaımyn. Senim bildirgeni úshin Elbasyna erekshe alǵysymyzdy aıtqymyz keledi. Ol kisi­niń senimin aqtaǵan sııaqtymyz. Al jumys toby bir aı bel jazbaı eńbek etip, Prezıdent Ákimshiliginiń Memlekettik-quqyqtyq bólimine túsken barlyq usy­nystardy saraptap, jónge keltirip, mán-mazmunyn Elbasyna jetkizdi. Jalpy, jumys tobynyń basshysy belgili qoǵam qaıratkeri Ádilbek Jaqsybekovtiń basshy­lyǵymen birneshe otyrystar ótki­zilse, Nursultan Ábishulynyń tike­leı basshylyǵymen eki otyrys boldy. Prezı­dent jumys toby músheleriniń árqaısyna pikirimizdi aıtqyzyp, zeıin qoıa tyńdap, keıbir máselelerdi talqyǵa salyp, osy iste asqan bilgirlik tanytty.

Biz, zańgerler ol kisiniń osy saladaǵy bu­rynǵy, búgingi barlyq máselege jetik ekenin, Ata Zańymyzdyń jańa nusqasyn qa­byl­darda búkil órkenıetti elderdiń kons­tıtý­sııalaryn oqyp, saraptap, máse­lege keńi­nen qanyq bolǵanyn bilemiz. Osy joly da Elbasy ár usynysqa basa nazar aý­daryp, qoǵamǵa paıdaly tustaryn qabyl­dap, halyqtyq pikir-paıymmen qatty sanasty.

Ata Zańymyzǵa engen sońǵy ózgerister men tolyqtyrýlardy Senat Tóraǵasy Q.Toqaevtyń «kúshti Prezıdent, bedeldi Parlament, jaýapkershiligi zor Úkimet» dep sıpattaǵan bir-aq aýyz sózimen bil­dirýge bolady. Sóıtip, buryn Parla­ment ókilettigine baılanysty «fýnksııa-qyzmet» degen sóz bar edi, endi ol «bılik» dep ózgertildi. Buryn Prezıdent taǵa­ıyn­daıtyn, Úkimet quramyna kirmeıtin mem­lekettik organdar Úkimet quzyryna berildi.

Konstıtýsııa − qatyp qalǵan dúnıe emes. Jas, jańa memleket bolǵandyqtan, oǵan dúrkin-dúrkin ózgerister, tolyq­tyrýlar engizilýi zańdy, tabıǵı jaǵdaı. Shyn máninde, Konstıtýsııa − bılik pen halyq arasyndaǵy kelisim. Biz zaıyrly− quqyqtyq áleýmettik memleket qurýdy maqsat tutqan elmiz. Osy jyldarda Konstıtýsııamyzǵa engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar Ata Zańymyzdyń órkenıetti túrde damýǵa qajet jańa sıpattarǵa ıe bolýyna septigin tıgizdi. Sóıtip, 1995, 1998 jáne 2007 jyldary Konst­ıtýsııaǵa eleýli ózgerister engizilse, onyń 1993 jylǵy Konstıtýsııadan aıyr­mashylyǵy mazmunynyń sapasynda edi. Munda elimizdegi azamattardyń dúnıege kelgennen bastap ómirden ótkenge deıingi barlyq quqyqtary jan-jaqty qamtyldy. Eshqandaı ulttyq, násildik, dinı, taǵy basqa da kemsitilýshilikterge ushyramaıtynyna kepildik berildi. Konstıtýsııanyń 5-babynda qamtylǵan taǵy bir jaǵymdy jańalyq – tuńǵysh ret ıdeologııalyq jáne saıası áralýandylyqqa jol ashyldy. Aqparat salasynda ókimetti synaýǵa deıin baratyn sóz bostandyǵy qamtamasyz etildi.

Konstıtýsııanyń 6-babynda bekitilgen memlekettik menshik pen jeke menshikti birdeı qorǵaý prınsıpi negizinde jeke kásipkerlik qatty damyp, buryn qulaq estip, kóz kórmegen jańa nysandar, uıymdar, kásip túrleri, taýarlar, taǵy basqalary paıda boldy. Nátıjesinde Qazaqstan az ýaqyt ishinde irgeli elderdiń birine aınaldy, aıaldamada kólik kútý nemese dúkenderde shubatylǵan kezekterge turý, kúndelikti qoldanylatyn nemese basqa da taýarlardyń qat (defısıt) bolýy bir kórgen jaǵymsyz tústeı artta qaldy. Memlekettik qana emes, jeke menshik gazet-jýrnaldar, tele, radıoarnalar, joǵary oqý oryndary, medısınalyq ortalyqtar sııaqty qyzmet kórsetý oryndary paıda boldy. Keńestik totalıtarlyq júıede munyń biri de júzege asýy múmkin emes edi.  Osylaısha der kezinde dúnıege kelgen, jyldar salyp tolyqtyrylyp, jańǵyryp otyrǵan Ata Zańymyz alǵashqy kúnnen-aq táýelsizdigimizge tıimdi qyzmet etti. Ol Qazaqstan azamattarynyń zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq quqyqtaryn qorǵaıdy, olardyń el aýmaǵynda óz qalaýynsha ómir súrýine, eńbek etýine, densaýlyǵyn kútýine, bilim alýyna, qoǵam ómirindegi barlyq is-sharalarǵa belsene atsalysýyna, arman - murattaryn júzege asyrýyna kepildik beredi. Ishki-syrtqy saıasatta da birinshi kezekte elimizdiń qaýipsizdigin saqtaýdy júzege asyratyn is-sharalarǵa uıytqy bolady, nátıjesi kóz aldaryńyzda: tynyshtyq, beıbitshilik, ózara túsinistik pen syılasymǵa negiz­delgen ultaralyq qarym-qatynas, ynty­maq-birlik... Sondyqtan da Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly» kitabynda bylaı deıdi: «Konstıtýsııa qoldanylǵan jyldardyń ishinde birde-bir saıası qaıshylyq daǵdarysqa ushyraǵan joq. Barlyq daý-damaı konstıtýsııalyq rásimder negizinde sheshilýde». Iаǵnı, Ata Zańymyz qabyldanǵan 20 jyldyń ishinde ony basshylyqqa ala otyryp, Qazaqstan tek alǵa jyljydy.

Sonymen, ústimizdegi jylǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdaǵy barlyq erejeler elimizdegi Ata Zańnyń mán-maǵynasyna, rýhyna, ıdeıasyna, normalary men qaǵıdattaryna tolyqqandy túrde úılesedi. Bul zań­nyń kúlli erejeleri Negizgi Zańdy jetil­dirýge jáne jańǵyrtýǵa ǵana emes, son­daı-aq memlekettik basqarý júıe­lerin, adam men azamattyń bostan­dyǵy men quqyqtaryn qorǵaý tetik­terin ońtaı­landyrýǵa baǵyttalǵan; memle­­ketimiz, qoǵamymyz jáne jekele­gen tulǵalar úshin strategııalyq mańyzdy mán-mánisi bar qoǵamdyq qarym-qatynastardy konstı­týsııalyq-quqyqtyq negizde retteý aıasy keńeıtildi. Buǵan qosa, mundaǵy birqatar ereje Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damý úderisinde obektıvti túrde, ýaqyt tynysyna saı, ishki-syrtqy sıpattaǵy faktorlarǵa baılanysty týyndaǵan, tek Konstıtýsııa deńgeıinde ǵana óziniń rettelýin talap etetin qoǵamnyń tynys-tirshiligindegi jekelegen salalardy konstıtýsııalyq-quqyqtyq retteýdegi olqylyqtardyń ornyn toltyrýǵa múmkindik berdi. Bulardyń qatarynda halyqaralyq kelisimsharttardyń basym­dylyǵyn retteý (4-b.,3-t.), azamattyq ınstıtýtty jetildirý (10-b.,2-t.), t.b. máselelerdi aıtýǵa bolady. Osylaı­sha, zańdaǵy búkil erejeler onyń rólin arttyrýǵa ári Qazaqstandaǵy demo­kratııa­lyq ınstıtýttardy odan ári dam­y­týǵa baǵyttalyp otyr. Mundaǵy birde-bir ereje Ata Zańymyzdyń 91-babynyń 2-tar­maǵynda atap kórsetilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń birtutas qurylysyna, aýmaqtyq tutastyǵyna, prezıdenttik bılik túrine qaıshy kelmeıdi. Tipti, «osy asa mańyzdy qaǵıdattarǵa 91-baptyń 2-tarmaǵyna «táýelsizdik» bizdiń memle­kettiligimiz úshin «qasıettilerdiń qasıettisi» – onyń egemendigin qorǵaýdyń konstıtýsııalyq kepildigi bolyp tabylatyny aıqyn kórsetilgen anyqtama qosyldy. Qazaqstan EAEO quramyna kirgen, qoǵamymyzda keıde biryńǵaı ekonomıkalyq aımaq qurylýyna baılanysty egemendigimizdiń belgili bir bóliginen bas tartý jáne konfederasııa qurý múmkindigi týraly eldi ala taıdaı búldiretin keleńsiz oı-pikirler aıtylyp jatqan kezde mundaı sharttylyqty engizý der kezinde ári erekshe ózekti ekeni daýsyz.

Osy turǵydan alǵanda, 91-baptaǵy 3-tarmaq ta asa mańyzdy, oǵan sáıkes keleshekte aýmaqtyq tutastyqty, birtutas­tyqty, bılik túrin, táýelsizdikti, res­pýblıka tynys-tirshiliginiń negizin qalaıtyn qaǵıdattardy jón-josyqsyz ózgertýden konstıtýsııalyq jolmen qorǵaıtyn konstıtýsııalyq baqylaý organy retinde Konstıtýsııalyq Keńestiń róli kúsheıedi, sebebi, Ata Zańymyzdaǵy kez kelgen ózgeris Konstıtýsııalyq Keńes elimizdiń osy 91-baptyń 2-tarmaǵynyń talaptaryna sáıkestigin rastap qorytyndy shyǵarǵanda ǵana júzege asady. Zańnyń erejelerine jasalǵan taldaý olardyń birde-biri Konstıtýsııanyń adam, onyń ómiri, quqyqtary jáne bostandyǵy bolyp tabylatyn joǵary qundylyqtaryna qol suqpaıtynyn bekitýge negiz bolady. Kerisinshe, 44-baptyń 10-1-tarmaqshasyna oraı adam men azamattyń quqyqtary men bostandyǵyn qorǵaý, ulttyq qaýipsizdikti, memleketimizdiń birtutastyǵyn, egemen­digin qamtamasyz etý maqsatynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti kúshine engen zań men quqyqtyq aktiniń respýb­lıka konstıtýsııasyna sáıkestigin qaraý, sondaı jaǵdaıda Konstıtýsııanyń 91-babynyń, 3-tarmaǵynda kórsetilgen qaǵıdatqa úılesetindigi jóninde qorytyn­dy shyǵaryp berý týraly Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish joldaıdy. Sóıtip, 44-bap­tyń 2-tarmaǵyna saı, Memleket basshysyna adam men azamattyń quqyqtary men bostandyǵynyń myzǵymastaı beriktiginiń kepildigin qamtamasyz etý máselelerinde óziniń quqyqtyq mártebesin iske asyrýdyń yqpaldy tetikteri beriledi.

Bul ereje adam men azamat quqyqtaryn qorǵaý aıasynda zańdylyqty buzýdyń kez kelgen túrine shynaıy quqyqtyq kedergi bola bilýi tıis. Al 10-baptyń 2-tarmaǵy, soǵan sáıkes, 39-baptyń 3-tarmaǵyna kelsek, munda áńgime azamattyń quqyǵy men bostandyǵyna qysym kórsetý jaıynda emes, qylmystyq is-áreketteri azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna, qoǵam men memleketke túzeýge kelmes­teı zııan keltiretin jandardan memleket múddesin obektıvti túrde qorǵaý máselesi tur. Sondyqtan «Respýblıkanyń azamatyn azamattyǵynan, óziniń azamattyǵyn ózgertý quqyǵynan aıyrýǵa, sondaı-aq ony Qazaqstannan tys jerlerge alastaýǵa bolmaıdy. Azamattyqtan aıyrýǵa ter­rorıstik qylmystar jasaǵany, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ómirlik mańyzy bar múddelerine ózge de aýyr zııan keltirgeni úshin sottyń sheshimimen ǵana jol beriledi» degen tujyrymdama negizgi konstıtýsııalyq qundylyqtarǵa qol suqpaıdy, kerisinshe, olardy qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Atalǵan qorytyndy sottan basqa birde-bir organ nemese laýazymdy tulǵa adamdy azamattyǵynan aıyrý jóninde sheshim qabyldaı almaıtynyn kórsetedi, bul quqyqtyq memleket qurý qaǵıdattaryna tolyqtaı úılesedi.

Onyń ústine, «azamattyq» uǵymy kelesi elementterden turatynyn umytpaý kerek: 1). Adamnyń memleketpen baılanysy ýaqytsha emes, turaqty, nyq bolýy tıis; 2). Azamattyń memleketpen baılanysy saıası-quqyqtyq sıpatta órbıdi; 3). Memleket pen azamattyń arasynda ózara quqyqtar men mindetter ornyǵady. Endeshe, azamattyń memleket aldyndaǵy mindetterin buzýy ony azamattyqtan aıyrýǵa negiz bola alady. Munyń bári zańnyń respýblıkamyzdyń qyzmet qaǵıdattaryn damyta, naqtylaı túsetinin bildiredi. Onyń 1-babynyń 3-tarmaǵy barsha halqymyzdyń ıgiligi úshin ekonomıkalyq damytý qaǵıdattaryn aıqyndaıdy, óıtkeni, Astana qalasy tóńireginde qarjy salasynda erekshe quqyqtyq júıeni ornyqtyrý sheteldik ınvestısııa úshin qolaıly jaǵdaılar týǵyzady, munyń elimizdiń ekonomıkasyn damytýǵa oń áserin tıgizetini daýsyz.

39-baptyń 2-tarmaǵy qoǵamdyq kelisim men saıası turaqtylyq qaǵıdattaryn damytýǵa baǵyttalǵan, sóıtip, ultaralyq qana emes, konfessııaaralyq kelisimdi buzýǵa yqpal etetin kez kelgen is-áreketke konstıtýsııalyq tyıym salynady; al 57-baptyń 6-tarmaǵy memleket tynys-tirshiliginiń eń mańyzdy máselelerin demokratııalyq tásildermen sheshý qaǵıdattaryn damytýdy kózdeıdi. Bul turǵydan alǵanda 91-baptyń 2-tarmaǵy – «...táýelsiz Qazaqstannyń negizin salýshy, Tuńǵysh Prezıdent negizin salǵan res­pýblıka qyzmetiniń negizgi qaǵıdattary, Elbasy mártebesi ózgertýge jatpaıdy» degen qaǵıdatpen úılesim tabýy óte mańyzdy, ol respýblıka qyzmetiniń negizgi qaǵıdattarynyń baıandylyǵyna, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń mártebesin jón-josyqsyz ózgertýge tyrysqan kez kelgen áreketten qorǵaýǵa qajet kepildikti bekitedi. Onyń ústine, el Prezıdentiniń mártebesi Qazaqstan Respýb­lıkasynyń 2000 jylǵy 20 shilde­degi «Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy týraly» №83-II Konstıtýsııalyq zańynda bekitilgen, sondyqtan onyń ózgertýge jatpaıtyny elimizdiń Negizgi Zańynyń 91-babynyń 2-tarmaǵynda bekitilýi óte qısyndy.

Joǵaryda aıtylǵan máselelerge tereń taldaý jasalǵanda zańnyń barlyq erejeleri derlik álemdegi kóptegen da­my­­ǵan elderdiń konstıtýsııalyq zań­daryn­da bekitilgenin jáne júzege asyp jatqanyn kórsetti. Mysaly, Birik­ken Arab Ámirlikterinde (Dýbaı) halyq­aralyq qarjy ortalyǵy (DIFC) jumys isteıdi, ol BAÁ aýmaǵyndaǵy zańdarǵa uqsamaıtyn, ózindik azamattyq normalary ári kommersııalyq quqyqtary bar aǵylshyn úlgisindegi quqyqtar qaǵıdattaryna negizdelgen ózindik sot qaraýyna (ıýrısdıksııa) jatatyndyǵymen erekshelenedi. Bul BAÁ-niń Federaldy konstıtýsııasyna túzetý engizý arqyly júzege asty. Nátıjesinde BAÁ-niń aǵymdaǵy zańnamasy Dýbaıǵa sheteldik ınvestısııalardy kóptep tartýǵa óte qolaıly jaǵdaılar týǵyzdy, sebebi, aǵyl­shyn úlgisindegi quqyq ony qoldaný­daǵy qarapaıymdylyqpen ǵana erekshelenbeıdi, sondaı-aq ol halyqaralyq qarjy daý­laryn sheshýdegi jedeldigi jáne tıim­diligimen de daralanady. Sondyqtan joǵarydaǵy zańnyń osy úlgini engizgen 4-babyndaǵy 3-tarmaǵynyń mazmuny óte oryndy, tereń negizi bar dep oılaımyn.

10-baptyń 2-tarmaǵyndaǵy azamat­tyqtan aıyrý múmkindigin eskertetin qaǵıdat ta sheteldik zańdarda bekitilgen ári is júzinde qoldanylýda. Mysaly, Uly­brıtanııada «azamattyq − quqyqty emes, je­ńildikti bildiredi» degen usynym bar. 2013 jyly ıslamshyldar jaǵynda soǵy­sý úshin Sırııaǵa ketken 20 adam Brıta­nııa azamattyǵynan aıyryldy. Bul − mem­leket­tiń, birinshi kezekte, óz jerin qor­ǵaýǵa degen umtylysynan týyndap otyrǵan jaıt.

Sonymen, «Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııasyna ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» Zańda kórinis tapqan barlyq erejeler qandaı da bir túrde álemdegi damyǵan elderdiń kóbiniń konstıtýsııalyq zańdarynda bekitilgen jáne bul memleketterde óte tabysty túrde júzege asýda. Ár memleket, ár aza­mat úshin óziniń beıbit ómir súrýine, mem­lekettik nemese adamı quqyqtaryn qor­ǵaýǵa kepildik beretin Ata Zańnyń orny bólek. Endeshe, elimizdiń eń basty, qu­qyq­tyq qujaty − Konstıtýsııanyń qadir-qasıetin jete sezinetin sanaly azamattar oǵan engen sońǵy ózgerister men tolyq­tyrýlardy da qýana quptaıtyny kúmánsiz.

О́miráli JALAIRI,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor, D.A.Qonaev atyndaǵy Eýrazııalyq

zań akademııasynyń rektory

ALMATY