Erkin teńge eksportty yntalandyrady

Qazaqstan Ulttyq Bankiniń zertteýi 2015 jylǵy tamyzǵa deıingi kezeńde teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamyn naqty belgileý rýbldiń qunsyzdanýy aıasynda RF-ǵa eksporttyq jetkizýlerdiń quldyraýyna jáne qazaqstandyq taýarlardyń úshinshi elderge básekege qabilettiliginiń tómendeýine ákelgendigin kórsetti.

«Baǵam saıasatynyń Qazaq­stan­nyń eksportynda bolyp jat­qan ózgeristerge yqpaly sı­lın­dr­­ǵa túrli núktelerden degen kóz­qa­rasqa uqsaıdy: tómennen sheńber ǵana kórinedi, búıirden tek tik tórtburysh kórinedi. Bireýler teńgeniń erkin ózgermeli bolýynan eksporttaýshylar úshin oń faktorlardy, basqalary tek teris sátterdi kóredi. Munyń bári qoǵamnyń bir­tekti emes qabyldaýyn qalyp­tas­tyrady.», – dep atap ótti Qazaq­stan Respýblıkasy Ulttyq Ban­kiniń Tólem balansy jáne valıýtalyq retteý departamentiniń bas mamany – «Teńgeniń baǵamyn túzetý talaptarymen Qazaqstan eksporty» zertteýiniń avtory Qanat Qojam­qulov.

Ulttyq Banktiń mamany óziniń jumysynda energııa resýrstary baǵasynyń jáne ekonomıkalyq ahýaldy turaqtandyrý jáne otan­dyq taýar óndirýshilerdi qor­ǵaý maqsatynda ımport tarapynan qysymnyń quldyraýy aıasynda 2015 jylǵy 20 tamyzda Qazaq­standa keıinnen teńgeniń erkin ózgermeli aıyrbastaý baǵamyna óte otyryp, valıýtalyq dálizdi joıý týraly sheshim qabyldanǵanyn atap ótti. Osy sheshimnen keıin bolǵan baǵamdy túzetý ımporttyń ósýin ǵana shektep qoıǵan joq, sondaı-aq, Qazaqstannyń eks­porttyq qurylymyna da naqty yqpal etti.

Zertteýde shoǵyrlaný toby retinde daıyn taýarlar ekspor­tynyń serpini qaralyp otyr, ol 2015 jylǵy tamyzdaǵy baǵamnyń túzetilýinen keıin 12 aıda 2,4 mlrd dollardy nemese shıkizat emes eksporttyń besten bir bóli­gin jáne Qazaqstannyń jalpy eksportynyń 6,6%-yn quraıdy. Qazaqstan eksporttaıtyn daıyn taýarlardyń ishinde eń kóp úlesti tamaq ónimderi (daıyn taýarlar eksportynyń 39,5%-y, onyń ishinde un, temeki ónimderi, balyq ónimderi, sýsyndar, kúnbaǵys maıy, kondıterlik ónimder), hımııa ónerkásibi jáne onymen baılanysty salalardyń ónimderi (23,3%), mashınalar men jabdyqtar (19,2%, onyń ishinde jeńil avtokólikter, akkýmýlıatorlar, podshıpnıkter), metaldar jáne olardan jasalǵan buıymdar (11,6%) quraıdy.

Daıyn taýarlar óndirý men eksporttaý – bul, negizinen, sha­ǵyn jáne orta bıznes (ShOB) qyz­­metiniń aıasy, ol neǵurlym damyǵan, alaıda kóbine qosymsha qun­­dardyń halyqaralyq tizbegine kirikpegenine baılanysty syrtqy faktorlardyń áseri men valıýta baǵamynyń aýytqýlaryna barynsha tez ushyraıdy.

Jyl boıy 2015 jylǵy ta­myzǵa deıingi kezeńde otandyq óndirýshiler men ShOB ekporttaý­shylary shıkizat resýrstaryna álemdik baǵalardyń túsýinen keıin bolǵan saýda áriptes elderdiń valıýtasynyń devalvasııasy saldarynan ımporttyń qysymyn qatty sezindi. Bul kezeń ishinde daıyn taýarlar eksportynyń naqty jetkizýleri ótken 12 aımen salystyrǵanda, 18% qarqynmen tómendedi, al shıkizat taýarlary 7%-ǵa, aralyq óńdelgen taýarlar 1%-ǵa tómendedi. Teńge baǵamyn tamyzdaǵy túzetý jáne teńgeniń rýblge qatysty tepe-teńdigin qalpyna keltirý daıyn taýarlar eksportynyń naqty kólemin qalpyna keltirýge múmkindik berdi.

Ulttyq Banktiń derekteri boıynsha Qazaqstannyń daıyn taýarlarynyń eksportyn ótkizý naryqtary 20-dan astam eldi qamtıdy, onyń ishinde eksporttyń jalpy kóleminiń 78%-y 10 iri ımporttaýshy elge tıesili. Baǵam túzetilgennen keıin 2015 jylǵy tamyzda 2,4 mlrd dollarǵa baǵa­lan­ǵan Qazaqstannyń daıyn taýar­larynyń eksporty negizgi ımporttaýshy elder boıynsha bylaı qa­lyptasty: Reseı (23,9%), О́zbekstan (14,1%), Aýǵanstan (12,5%), Qyr­ǵyzstan (8,2%), Qytaı (4,6%).

Statıstıka daıyn taýarlar eksportynyń jartysynan astamy TMD elderine (56,8%) jáne tórtinshi bóligi derlik Reseı Fede­rasııasynyń naryǵyna tıe­sili ekendigin qórsetip otyr. Bul rette TMD elderi valıýtalary baǵamynyń serpini kóbinese Reseı rýbli baǵamynyń ózgerýimen aıqyndalady.

Zertteý barysynda júrgizilgen daıyn taýarlar eksportynyń kólemderin jáne Reseı rýbliniń Qazaqstan teńgesine qatysty nomınaldy baǵamyn salystyrý eksport kóleminiń tómendeýi reseılik rýbldiń devalvasııasy aıasynda teńgeniń dollarǵa qatysty nomınaldy baǵamy naqty tirkelgen kezeńderde bolǵanyn kórsetti. Bul rette osy kezeńderde jekelegen osyndaı Reseı taýarlary Qazaqstan eksportynyń osyǵan uqsas taýarlarymen salystyrǵanda ishki naryqta ǵana emes, úshinshi elderdiń naryqtarynda da ana­ǵurlym básekege qabiletti bola bastady. «Iаǵnı dástúrli ótki­zý naryqtarynda otandyq eksport­taýshy­lardyń logıstıkalyq basym­dyqtary bolmaǵan kezde Reseı rýbli Qazaqstan taýar­larynyń ishki, sondaı-aq syrt­qy básekege qabi­lettiligin aıqyn­daıdy», – dep tujyrymdady eńbek­tiń avtory.

О́ńdelgen taýarlar ekspor­tynyń teńge rýblge qatysty baǵa­myna táýeldiligi azyq-túlik­tiń negizgi túrleri boıynsha baı­qalady. Teńgeniń rýblge tepe-teńdiginiń saqtalýy syrtqy na­ryqta otandyq taýarlardyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, eksport jetkizilimderiniń naqty kólemin qalpyna keltirýge jáne ulǵaıtýǵa múmkindik beredi, bul 2015 jyldyń ekinshi jartysynan bastap baıqalady.

Teńge baǵamy ózgerýiniń óń­delgen taýarlardyń eksportyna áser etýin baǵalaý maqsatynda eksporttyń aı saıynǵy derekteri nomınaldyq jáne naqty aıyrbastaý baǵamdarynyń ındeks­terimen salystyryldy. Taldaý nátıjeleri eksporttyń naqty jetkizilimderiniń teńge baǵamynyń qubylýymen ózara baılanysty ekenin dáleldedi. Atap aıtqanda, teńgeniń 2014 jylǵy aqpandaǵy devalvasııasynyń áseri baı­qalady, ol daıyn taýarlardyń eks­porttyq jetkizilimderiniń bar kólemin saqtap qalýǵa múm­kindik berdi. Degenmen, 2015 jylǵy tamyzdaǵy valıýtalyq dálizdi alyp tastaý aldyndaǵy kezeńde rýbldiń devalvasııasy men teńgeniń nyǵaıýy saldarynan eksporttyń kúrt tómendeýi baıqalady. О́z kezeginde teńgeniń erkin ózgermeli baǵamy rejimi engizilgennen keıin teńgeniń rýblge tepe-teńdiginiń qalpyna kelýi jáne naqty jetkizilimderdiń ósýi baıqalady.

Daıyn taýarlar eksporty naqty kóleminiń serpini kóbine teńgeniń rýblge nomınaldyq (túzetý koeffısıenti - 0,75) jáne naqty baǵamdarynyń ın­deksimen túsindiriledi. Bul rette 2015 jylǵy tamyzǵa deıingi jáne keıingi kezeńderde túzetý 0,84-ke jetti. Zertteý bar­lyq qaralatyn kezeńderde (2013 jylǵy qyrkúıekten bastap 2016 jylǵy tamyzǵa deıin) daıyn taýarlar eksportynyń naqty jetkizilimderi ındeksiniń teńgeniń rýblge qatysty nomınaldy baǵamy ındeksine túzetý koeffısıenti dollarǵa qaraǵanda joǵary bolǵanyn kórsetti. Máse­len, teńgeniń rýblge qatysty aıyrbastaý baǵamy nyǵaıǵan kezde qazaqstandyq ónimniń qymbattaǵany jáne daıyn taýarlar eksportynyń tómendegeni, al teńgeniń rýblge tepe-teńdigi qalpyna kelgen kezde olardyń eksportynyń ósýi baıqalady. Sonymen birge, daıyn taýarlar eksporty qunynyń ındeksi dollarmen neǵurlym tyǵyz baılanysty bolady, bul ásirese 2015 jylǵy tamyzdan keıin baıqalady. Bul eksporttyń qunyn baǵalaý kezinde baǵalardyń dollar balamasynda kórsetilýimen túsindiriledi.

«Joǵaryda jazylǵandardy qorytyndylaı kele, qazirgi teńge baǵamynyń rýblge tepe-teńdigi jaǵdaıynda daıyn ta­ýarlar eksportynyń oń úrdisi baıqa­latyndyǵyn atap kór­setýge bolady. Memleket tara­pynan shıkizatqa jatpaıtyn eksportty qoldaý qolaıly makroekonomıkalyq jaǵ­daıdy jáne syrtqy naryqtarda otan­dyq taýarlardyń básekege qabi­lettiligin qoldaı alatyn jáne Qazaqstannyń eksporttyq pozısııalaryn ártaraptandyrýǵa múmkindik beretin saralanǵan valıýta saıasatyn qalyptastyrý kezinde eń joǵary tıimdilikti beretin bolady», – dep tujyrymdady Qanat Qojamqulov.