Kógildir otyn úshin kúres: kóshbasshylyq kimge buıyrady?

Baltyq teńizi arqyly Ger­manııaǵa shyǵatyn «Soltústik aǵyn» gaz qubyry sátti júzege asyrylǵan soń, Reseı «Soltústik aǵyn-2» jobasyn qolǵa aldy. Ár­qaı­sysy shamamen 55 mıl­lıard tekshe metrdi quraıtyn qos joba­nyń áleýeti zor. 2016 jyly osy «Soltústik aǵyn» gaz qubyry arqyly Batysqa 43,8 mıl­lıard tekshe metr gaz jetkizilgen. «Soltústik aǵyn-2» máselesinde Berlın ázirshe Brıýsseldiń saıa­satyna kereǵar, biraq ózi úshin tıimdi saıasat júrgizip otyr. 2016  jyly reseılik gaz óndirýshi alpaýyt «Gazprom» kompanııasy Almanııaǵa 50 mlrd tekshe metr gaz jetkizdi.     

2007 jyldan beri Qara teńiz­diń astymen Bolgarııa arqyly Eý­ropaǵa tikeleı «Ońtústik aǵyn» gaz qubyryn salý jobasy (jo­banyń jalpy quny 40 mlrd AQSh dollary) saıası-zań­dyq máselelerge baılanys­ty Eýropa odaǵynyń qarsylyǵyn týǵyzyp, úlken shyǵynǵa ushyratqan jo­ba­nyń qurylys jumystary 2014 jyl sońynda toqtatylǵan edi. Eý­ropalyq odaqtyń monopolııa­ǵa qarsy zańyna («Úshinshi ener­getıkalyq paket») sáıkes Eýropa aýmaǵynda gaz óndirýshi jaq pen gaz qubyrlary ıesi bir tarap bola almaıdy. О́ıtkeni, ener­getıka salasy ekonomıkamen qatar syrtqy saıasatpen já­ne qaýipsizdikpen baılanysty bolǵandyqtan saıası daǵdarys týǵan jaǵdaıda onsyz da gaz sa­typ alýda Reseıge táýeldi bolyp kelgen Eýropalyq odaq qıyn­shylyqqa dýshar bolmas úshin osyndaı tosqaýyl qoıýdy durys dep tapty.

2014 jyldyń aıaǵynda quny 40 mlrd AQSh dollaryna jaqyn «Ońtústik aǵyn» jobasyn «Túrik aǵyny» qubyrymen almastyrý týraly Reseımen qatar, Túrkııa úshin de tıimdi sheshim qabyldandy. Bul joba boıynsha Reseı ári gaz satýshy, ári gaz jetkizýshi tarap emes, Eýropa odaǵyna kirmeıtin Túrkııa arqyly Grekııadan Eýropaǵa gaz jetkizetindikten «Úshinshi energetıkalyq paket» erejelerin aınalyp ótýge tyrysady.  2015 jyly atalǵan joba eki el mamandary tarapynan qyzý talqylanǵanymen, Reseı men Túrkııa arasynda týyndaǵan saıası daǵdarysqa baılanysty 2016 jyldyń ortasyna deıin ýaqytsha kún tártibinen shyǵaryldy.

О́tken jyldyń qazan aıynda Reseı men Túrkııa prezıdentteri «Túrik aǵyny» jobasyn júzege asyrý týraly ekijaqty kelisimge qol qoıdy. Jyl sońynda Túrkııa Parlamentinde jáne 2017 jyly Reseıdiń Federasııa keńesinde maquldanyp, 7 aqpanda Reseı prezıdenti V.Pýtın kelisimdi bekitetin qujatqa qol qoıdy. Qubyr qurylysy 2017 jyldyń ortasynda bastalyp, 2019 jyly aıaqtalady dep josparlanýda.

«Túrik aǵyny» sátsiz aıaq­tal­ǵan «Ońtústik aǵyn» qubyr jolymen Reseıdiń Anapa jerinen bas­talyp, Túrkııanyń sý aýmaǵy ar­qyly Kyıykóı, Túrkııa-Gre­kııa shekarasyna jalǵasyp, ári qa­raı Ońtústik Eýropa elderine ba­ǵyttalýy tıis. Uzyndyǵy 910 kılometrdi quraıtyn qu­byr­dyń 660 kılometrinde buryn­ǵy «Ońtústik aǵyn» jobasy­nan qalǵan ınfraqurylym men joldar paıdalanylady. Bas­tap­qyda «Túrik aǵyny» úshin 63 mlrd tekshe metr gaz tasy­mal­daı­­tyn tórt qubyrdyń qury­ly­sy josparlanǵanymen saıası-qarjylyq aýyrtpa­lyq­tar­ǵa baılanysty qubyrlar sany eki ese qysqartylyp, bir tar­maǵy Túrkııaǵa, al ekinshisi Gre­kııa, Balqan elderin, odan ári qaraı «Poseıdon» qubyry (ITGI) arqyly Italııanyń energe­tıkalyq qajettilikterin qamta­ma­syz etý kózdelgen.

Reseı tarapy jobany júzege asyrý maqsatynda Italııanyń «Edison» jáne Grekııanyń «DEPA» kompanııalarymen kelissózder júrgizdi. Jalpy, «Gazpromnyń» strategııalarynda Grekııanyń orny men róli aıryqsha ekeni ras. Árıne, Eýropalyq odaq Grekııa men Italııa sııaqty múshe elderdiń derbes energetıkalyq saıasat júrgizgenin qalamaıdy.

Ázirshe árbiri 15,75 mlrd tekshe metr gaz ótkizetin jáne árqaısynyń quny 5-6 mlrd eýro bolatyn qatarlas qos qubyrdyń salynýy josparlanýda. 

Jýyrda «Gazprom» Shvesııanyń «Allseas» kompanııasymen birinshi kezekte «Soltústik aǵyn 2» jáne «Túrik aǵyny» jobalarynyń árqaısysy úshin eki qubyr salý týraly kelisimge qol qoıdy. Desek te, Eýropa odaǵy tarapynan «Túrik aǵyny» jobasyna qatysty qazirge deıin kepildik, ne bolmasa ruqsat berilmedi. Buǵan qaramastan Batystyń sanksııalary saldarynan ekonomıkasy zardap shekken Reseı jobanyń Túrkııaǵa baǵyttalǵan birinshi tarmaǵyn salýdy bastaı bermek. «Gazprom» qubyrdyń ekinshi tarmaǵyn Eýropa kepildik bergen soń ǵana bastamaq. Túrik saıasattanýshysy Kerım Hastyń pikirinshe, «Túrik aǵyny» Reseı turǵysynan Eýropaǵa gaz jetkizý joldaryn ártaraptandyrýda jáne Eýropa gaz naryǵyndaǵy myǵym ornyn uzaq merzimde saqtaýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı, Reseı Eýropanyń energetıka naryǵyndaǵy ustanymyn kúsheıtý jáne tranzıt elderdi aýystyrý maqsatynda osyndaı ıkemdilikke baryp otyr.

2016 jyly «Gazpromnyń» shetelge shyǵarǵan gaz eksporty 12,5 paıyzǵa ósip, 180 mlrd tekshe metrdi qurap, 2016 jyly Eýropaǵa gaz eksporty naryǵyndaǵy úlesi 33,5 paıyz boldy. Degenmen, gazdyń quny munaı baǵasyna baılanysty bolǵandyqtan kiris kólemi burynǵydaı óse qoımady. Eýropanyń gazǵa degen suranysy 2016 jyly 6 paıyzǵa ósip, 447 mlrd tekshe metrge jetken (Eurogas). Energetıkalyq damý qory dırektory Sergeı Pıkınniń oıynsha Eýropa jyl ótken saıyn gaz tutyný deńgeıin azaıtyp keledi. «Gazprom» 2030 jylǵa taman Eýropaǵa 212 mlrd tekshe metr gaz tasymaldaýdy josparlaýda. 2016 jyldyń basynda 1 myń tekshe metr Reseı gazynyń quny 200 AQSh dollary bolsa, al, jyl sońynda 180 AQSh dollaryna túsken.  Eýropa odaǵy «Gazprom» jáne taǵy basqa reseılik kompanııalarǵa qarsy sanksııalar engizý arqyly qarjy, tehnologııa jáne óndiris salalarynda birqatar shekteýler jasap keldi. О́ıtkeni, Eýropanyń birlesken energetıkalyq saıasaty Reseıden eksporttalatyn tabıǵı gazǵa shekten tys táýeldi bolýdyń aldyn alyp, keleshekte birinshi kezekte, Kaspıı aımaǵy, Taıaý Shyǵys pen Jerorta teńizinen qubyrlar jáne kemelermen jetkiziletin balama múmkindikterdi ashyq qaldyrady.

«Túrik aǵyny» gaz qubyrynyń ótkizý qabileti 31,5 mlrd tekshe metr ekenin eskergende, Reseıdiń shetelge gaz eksportyndaǵy úlesi shamamen 17,5-20 paıyzdy quraıtyn bolady. Túrkııanyń Reseıge energetıka salasyndaǵy táýeldiligi 28 mlrd tekshe metrdi, ıaǵnı shamamen 55 paıyzdy quraıdy. Keıbir túrik sarapshylarynyń pikirinshe, atalǵan joba nátıjesinde Túrkııanyń Reseıge energetıkalyq táýeldiligi arta túsedi. Degenmen, «Túrik aǵyny» jobasy Túrkııaǵa energetıkalyq usynystyń artyp, gaz baǵasynyń tómendeýine alyp kelýi múmkin. Reseıdiń Túrkııaǵa gaz eksporty Qara teńizdiń astynan ótetin 16 mlrd tekshe metrge deıin gaz tasymaldaýǵa qabiletti «Kógildir aǵyn» qubyry jáne 14 mlrd tekshe metr gaz tasymaldaıtyn Trans-Balqan qubyry (Ýkraına-Moldova-Rýmynııa-Bolgarııa-Túrkııa) arqyly júzege asyrylýda. Túrkııa men Reseı «Túrik aǵyny» jobasynyń ekinshi tarmaǵy úshin ruqsat alǵan jaǵdaıda atalǵan Trans-Balqan qubyryn keri baǵytta Eýropaǵa qaraı almastyrýy yqtımal. Iаǵnı, Túrkııa gazdy tikeleı Qara teńiz arqyly Reseıden alatyn bolyp, gaz baǵasy arzandaıdy. Eýropa ruqsat bermegen jaǵdaıda, qubyrdyń ekinshi tarmaǵy Túrkııanyń qosymsha energetıkalyq qajettilikterin qamtamasyz etýi múmkin.

Jalpy, Túrkııanyń energetıkalyq saıasaty soltústik, shyǵys pen ońtústikten ártúrli joldarmen tasymaldanatyn gaz ben munaı eksportyn óz aýmaǵy arqyly ótkizip, Eýropa elderine tasymaldaıtyn aımaqaralyq ortalyqqa, tranzıt pen alyp-satýdan iri paıda tabatyn halyqaralyq habqa aınalýdy kózdestiredi. Birikken Arab Ámirlikteriniń «FARAS» bolashaqty zertteý ortalyǵynyń saraptamasyna sáıkes, Túrkııa 2025 jylǵa deıin «Túrik aǵyny» jobasynan basqa 7 halyqaralyq energetıkalyq qubyr júıesi ótetin álemdik deńgeıdegi energetıkalyq ortalyq bolýdy qalaıdy. Iаǵnı, Túrkııa qarapaıym tranzıt el bolǵysy kelmeıdi.

Halyqaralyq energetıka ekonomıkalyq odaǵynyń (IAEE) basshysy Gúrkan Kýmbaroǵlý «Túrik aǵyny» jobasy Túrkııanyń ustanymy men rólin kúsheıte túsetinin alǵa tartady. Eger atalǵan joba júzege asyrylǵan jaǵdaıda Túrkııa Reseı men Eýropa odaǵy arasynda dáneker elge aınalyp, gaz baǵasyna yqpal ete alatyn el atanýy yqtımal. Keleshekte Túrkııa arqyly ótetin Ázerbaıjan, Iran, Irak, Túrikmenstan gaz eksportynyń artý múmkindigi eskerilgen jaǵdaıda Túrkııa álemdik gaz eksportaýshy elder men Eýropa arasynda iri saýdager elge aınalýy múmkin. Buǵan qosa Iran jaǵy da aldaǵy jyldarda Túrkııa arqyly Eýropaǵa jyl saıyn 35 mlrd tekshe metr gaz jetkizý nıetin bildirip otyr. Odan buryn Kaspııdiń Ázerbaıjan gazyn 2018 jyly Túrkııaǵa (6 mlrd tekshe metr) jáne 2020 jyly Eýropa odaǵyna (10 mlrd tekshe metr) jetkizýdi kózdeıtin jáne 2018 jyly salynyp bitetin «Trans-Anatolııalyq gaz qubyry» (TANAP) jobasynyń jumystary da jedel túrde júrgizilýde. Jobanyń quny 7-10 mlrd AQSh dollaryn qurap otyr.

Osylaısha, Eýropa 2020 jylǵa taman alǵashqy Kaspıı gazynyń paıdasyn kóretin bolady. Ázerbaıjan Túrkııa, Grekııa jáne basqa Eýropa elderimen birge «Ońtústik Kavkaz gaz qubyry», TANAP jáne ári qaraı TAP («Nabucco» jobasynyń ornyna usynylǵan «Trans-Adrıatıkalyq gaz qubyry» jobasy) úlken jobalaryna qarajat salyp, «Ońtústik gaz qubyrlary» júıesin júzege asyryp otyr. TANAP jobasy arqyly 2020 jylǵa taman 31 mlrd tekshe metr gaz tasymaldap, onyń 25 mlrd tekshe metrin Eýropaǵa jetkizý strategııasy Ázerbaıjannyń álemdik gaz naryǵyndaǵy rólin arttyra túsedi.

Jalpy quny 45 mlrd AQSh dollaryna jaqyn TAP jobasy 2018-2019 jyldarda salyna bastaıdy jáne Ázerbaıjan gazyn Eýropaǵa jetkizý maqsatynda júzege asyrylýda. Eýropa bul qubyr arqyly aldaǵy kezeńde Túrikmen jáne Irak gazyn da ımporttaýǵa qarsy emes. «Túrik aǵyny» jobasy jáne Ońtústik gaz dáliziniń jalǵasy esepteletin «Trans-Adrıatıkalyq gaz qubyry» (TAP) jobasy Túrkııa men Grekııa shekarasyna jaqyn aımaqtan ótý múmkindigi eki jobanyń baǵyty turǵysynan básekelestigi týraly áńgimeler týdyrǵany ras. Eki joba Eýropaǵa gaz jetkizý kólemi jaǵynan qazirgi tańda básekeles emes dep topshylaýǵa bolady.

Ázerbaıjan TANAP jobasyn damytý arqyly Eýropa naryǵyna shyǵa alatyn Kaspıı aımaǵynyń jalǵyz gaz eksporttaýshysy bolmaq. Ázerbaıjan saıasattanýshysy Ilgar Gýrbanov Ázerbaıjannyń maqsaty 2025 jylǵa deıin Eýropaǵa baǵyttalǵan gaz qubyrlaryn salý jumystaryn tezirek aıaqtaý ekenin aıtady. Qalaı desek te, 2020 jyldan keıin Eýropa naryǵyna ártúrli jobalar sheńberinde gaz usynystarynyń kóbeıetini anyq. Tipti álemdik gaz naryqtarynan alysta ornalasqan Mysyr, Izraıl jáne О́zbekstan sııaqty elder de keleshekte Eýropaǵa gaz satýdan dámeli bolyp otyr. Usynystardyń artýy Eýropa jáne álemdik naryqtardaǵy gaz baǵasynyń arzandaýyna alyp kelýi múmkin.

Árıne, TANAP jáne «Túrik aǵyny» jobalarynyń jaqyn naryqtardy kózdeýi, aldaǵy kezeńderde energetıkalyq usynystardyń artý múmkindikteri Ankaranyń qazirden bastap uqypty energetıkalyq dıplomatııa júrgizip, barlyq taraptardyń múddeleri men talaptaryn eskerýin qajet etedi. «Túrik aǵyny» jobasy Reseı men Túrkııanyń saıası qarym-qatynastaryn turaqtandyrýmen qatar qos tarapty jaqyndastyryp, aldaǵy jyldarda ekijaqty yntymaqtastyqqa mindetteıdi. Desek te, «Túrik aǵyny» jobasynyń keleshegi Eýropa odaǵy men Reseıdiń qarym-qatynastarynyń rettelýine tikeleı baılanysty ekenin esten shyǵarmaǵan jón.

Janat MOMYNQULOV

saıasattanýshy