Bes jyldyq beles jáne eki jylda eńserilgen eńbek

Kórsetkishter kóńil kónshitedi

Joǵarydaǵy maqsatty naqty sandarmen bederlesek, mejege deıin 4 nysanaly ındıkatordy baıqaımyz. Aıtalyq, aldymen eńbek ónimdiligin 2015 jylǵy deń­geıge qaraǵanda 22 paıyzǵa art­tyrý. Ekinshi, óńdelgen ónim eks­portynyń qundyq kóle­min alǵashqy jyldaǵydan 19 pa­ıyzǵa artyq oryndaý. Úshinshi, 2015-2019 jyldary óńdeý ónerkásibiniń negizgi kapıtalyna 4,5 trln teńge somasynda ın­vestısııa tartý. Sońǵysy, óń­deý ónerkásibiniń energııa syıym­dylyǵyn 2014 jylǵa qaraǵanda keminde 7 paıyzǵa tómendetý.

Osyndaı nátıjeni kózdegen baǵdar­lamanyń byltyrǵy jylǵy qory­tyndysyn da nazardan tys qaldyrmaǵan jón. Atalǵan 4 nysanaly ındıkator aıasynda 11 kórsetkish qarastyrylǵan bolsa, 2016 jyly 3 nysanaly ındıkator men 8 kórsetkish boıynsha jos­par oryndalypty. Investısııa­lar jáne damý mınıstrliginiń má­limeti negizinde atap aıtsaq, eks­porttyń qun kóleminiń ózgerý ındıkatoryndaǵy kórsetkish 90,2 paıyzdy quraǵan. Al bastapqy jospardyń 86 paıyz ekenin eskersek, álgi sıfr kóńil kónshitedi. Jilikteı túseıik, 2016 jyly óńdeý ónerkásibi eks­portynyń kólemi aldyńǵy jylmen salys­tyrǵanda 9,8 paıyzǵa qysqaryp, 12,7 mlrd AQSh dollaryna tús­ken. Metallýrgııa, hımııa jáne munaı óńdeý sııaqty sala­larda da álemdik baǵanyń quldyraýyna baılanysty tómendeýler bar. «Máselen, biz katodty mysty 40,3 myń tonnaǵa artyq eksporttadyq, naqty ósim – 14 paıyz. Alaıda, eksporttyń aq­shalaı túsimi 53,5 mln dollarǵa tómen­dedi. Mı­ne­ral­dy tyńaıtqyshtar eks­por­ty­nyń naqty kólemi 22,3 myń ton­naǵa ósti. Alaıda, qundyq máni 0,66 mln dollardan astamǵa tómendedi», dep atap kórsetken bolatyn Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek taıaýdaǵy Úkimet otyrysynda.

Eńbek ónimdiliginiń naqty ósim ındıkatoryna kelsek, kór­setkish 131,7 paıyz bolǵan. Al jospar – 101,3 paıyz. Byltyrǵy qorytyndy, 2015 jylmen salys­tyrǵanda, devalvasııa saldarynan aqshaǵa shaqqanda 44,4 myń dollardan 38,9 myńǵa deıin tómendedi. Bul jalpyálemdik trend ekenin aıtý kerek.

Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi ındıkatory boıynsha kórsetkish 834,1 mlrd teńgeni qurady. Jos­par­daǵydan 81 mlrd teńge shamasynda artyq. «О́ńdeý sektory­na baǵyttalǵan qarjy bir jyl buryn­ǵymen salystyrǵanda 8,8 mlrd teńgege baǵalanyp, 1,1 paıyzdyq ósim kórsetti. Naqty kórsetkish 3,3 paıyzǵa qysqardy. О́tken jyldyń 9 aıynda ǵana óńdeý óner­kásibine 2,6 mlrd dollar tikeleı shetel­dik ınvestısııa tartyldy. Bul bur­naǵy jylǵy sáıkes kezeńmen salys­tyr­ǵanda 1,3 esege artyq», deıdi mınıstr.

О́ńdeý ónerkásibindegi energııa syıymdylyǵynyń tómendeý ındıkatory boıynsha derekterdi Statıstıka komıteti qarashada jarııalaıdy eken. Sondyqtan, bul baǵyttaǵy kórsetkishti baǵa­laý ázirshe múmkin emes.

Dınamıka deńgeıi: damý men ilgerileý

Byltyrǵy nátıje kóńil kón­shite­di deýge negiz bar. О́ıtkeni, sol jylǵa josparlanǵan baǵdar­lamadaǵy 10 joba­nyń segizi oryn­dalǵan. Nátıjesinde, dás­túrli sek­torlardaǵy kásip­oryn­dar­dy jańǵyrtý esebinen tıi­mdi bazalyq ındýstrııany qurý­dy aıaqtaý boıynsha eldiń 7 aı­maǵynda qoldanystaǵy óndi­ris­terdi jańǵyrtý jáne keńeıtýde jalpy somasy 68,7 mlrd teńgege jýyq 10 joba júzege asyrylypty.

– Iri salalarǵa negiz bolatyn jobalardy júzege asyrý arqyly ındýstrııa­ly órkendeýdiń jańa nysandaryn ashý aıasynda óńdeý ónerkásibiniń metallýrgııa, mu­naı óńdeý, mashına jasaý, qury­lys ındýstrııasy sııaqty negizgi 4 sektorynda jalpy somasy 154,9 mlrd teńgege 6 jańa iri óndiris quryldy. Sondaı-aq, iri jobalardy iske asyrý úshin Global-2000 josparyna engizilgen kompanııalar tiziminen 7 ınvestor tartyldy. Bıyl baǵdarlamada kórsetilgen 2 jańa iri óndiris oshaǵyn qurýdy basta­maqpyz, – deıdi Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek.

Olardyń qatarynda Pavlo­dar oblysynda ornalasqan «Prom­mash­komplekt» dep atalatyn temir jolda qoldanylatyn dońǵalaq óndirisi kesheni men Syr boıyndaǵy shyny óndirý zaýyty aldymen atalady.

Joǵary tıimdi ındýstrııalyq kásip­ker­liktiń qalyptasýyna qolaıly jaǵdaı jasaý maq­sa­tyn­da elimizdiń 13 óńirindegi 46 kásiporynǵa eńbek ónimdiligin arttyrý úshin jalpy somasy 379,9 mln teńge kóleminde mem­lekettik qoldaý kórsetildi. Osy­nyń nátıjesinde ótken jyly baǵdarlama ındıkatorlary men kórsetkishterine qol jetkizý dárejesi 84,6 paıyzdy quraǵan. Al ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń negizgi kórsetkishteri boıynsha óńir­ler bólinisinde mynadaı dınamıka baıqa­lady: óńdeý ónerkásibi óndirisiniń naq­ty ósimi 12 óńirde bar. Úz­dik­ter qatarynda 115,8 paıyz kórsetkishpen Aqtóbe oblysy, odan sál tómendeý kórsetkishtegi (115 paıyz) Qyzylorda oblysy jáne 110,9 paıyzdyq ósimge qol jetkizgen Mańǵystaý oblystary tur. Al eńbek ónimdiligi barlyq óńirlerde baıqalady. Eń kóp ósim Aqmola (1,9 esege), Mań­ǵystaý (1,7 esege), Aqtóbe jáne Jambyl (1,6 esege) oblystarynda. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 10 óńirde aıta keterlikteı, sonyń ishinde eń kóp ósim Jambyl (3,8 esege artqan), Soltústik Qazaqstan (2,9 ese), Almaty (1,2 ese) oblystarynda.

Jobalardan paıda zor

Byltyrǵy nátıjeni saralaı tússek, memlekettik organdar men uıymdardyń is-sharalar josparynyń tarmaqtaryn iske asyrý 97,6 paıyzǵa oryndalǵanyn ańǵaramyz. Baǵdarlamadaǵy bul baǵytta 87 tarmaq qarastyrylǵan bolsa, onyń 42 tarmaǵyn 2016 jyly iske asyrý kóz­delgen eken. Alaıda, «Báıterek» UBH» AQ enshisindegi 1 tarmaq oryndalmaı qalǵan.

Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbektiń málimetinshe, joba­daǵy sharalardy iske asyrýǵa mem­lekettik bıýdjetten jáne Ulttyq qordan ótken jylǵa 183,2 mlrd teńge bólin­gen. Qarajattardyń ıgeri­lýi Ulttyq qor boıynsha 100 paıyz bolsa, memlekettik bıýdjet boıynsha 99,5 paıyzdy quraǵan.

2016 jyly Indýs­trııa­landyrý kartasy aıasyn­da 878 mlrd teńgeniń 130 jo­basy iske qosyldy, 10 myń­nan asatyn turaqty jumys orny ashyldy. Birnesheýin tilge tıek etsek, Qaraǵandy oblysyndaǵy «Altaı polımetaldar» JShS «Kóktasjal» ken-baıytý kombınaty, Almaty aımaǵyndaǵy «Bapy Mining» JShS qaıta balqytylǵan shoıyn alatyn ken jáne qaıta óńdeý kesheni, Mańǵystaý óńirinde ornalasqan «Kazah­stan Paıp Treders» JShS Pre­mıým klasy­nyń gaz-germetıkalyq oıma­ly qosylǵylar zaýyty qury­lysy, Batys Qazaqstandaǵy «Kon­densat» AQ K5 ekoklasty mo­tor­lyq janar-jaǵarmaı óndirý kesheni jáne Ońtústik óńirdegi «KARLSKRONA LC JShS jalpy mashına jasaý jáne arnaıy quımalardy daıyndaıtyn zaýyt.

«Iske qosylǵan jobalardan ótken jyly 2,2 trln teńge­den asatyn ónim ón­dirildi. So­ny­men qatar, óńdeý óner­kási­bi jalpy kóleminiń 18,5 paıy­zy óndirilgenin de atap ótý qa­jet. Sala boıynsha saralasaq, metal­lýrgııanyń 22 paıyzy In­dýs­trııa­landyrý kartasynyń jo­balary esebinen alyndy, bul kór­setkish qurylys ındýs­trııasynda – 33 paıyz, hımııa ónerkásibinde – 30 paıyz, far­masevtıkada – 38 paıyz. In­dýstrııalandyrý saıasatyn iske asyrý boıynsha júrgizilip otyr­ǵan jumystyń, sondaı-aq baǵ­darlama aıasynda óńdeý salalaryn qoldaýdyń arqasynda óńdeý salasyndaǵy daǵdarys pen ken óndirý salasynyń tómendeýi jaǵdaıynda turaqty ósim baıqalyp otyr», deıdi In­ves­tısııalar jáne damý mınıstri.

Taǵy bir atap aıtarlyǵy, ındýstrııa­landyrý baǵdarlamasy qolǵa alynǵaly beri jalpy quny 4,7 trln teńge bolatyn 1028 joba jasaqtalyp, iske qo­sy­lyp­­ty. Osynyń oń nátıjesinde 97 myń turaqty jumys orny ashyl­dy. Jal­py, memlekettik baǵ­darlamanyń nátıjeli júr­gi­zilip, naqty jemisin bergen kezeń retinde ótken jyldy aıta ketken oryndy. Bul ret­tegi aýyz toltyryp aıtýǵa turar­lyq kórsetkishterdi óńdeý ónerkásibi salasynan baıqaýǵa bolady. Mysalǵa, 2016 jyly Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda 878 mlrd teńgeniń 130 jobasy iske qosylǵan bolatyn. Bul degenińiz 10 myńnan asa tu­raqty ju­mys ornynyń quryl­ǵandyǵyn aıǵaq­taıdy. Osy iske qosylǵan jobalar boıynsha jyl ishinde jalpy somasy 2,2 trln teńgeden asatyn ónim óndirildi. Onyń ishinde óńdeý ónerkásibi eksportynyń kólemi 12,7 mlrd AQSh dollaryn qurady. Jal­py, eksporttyq ónimniń qun­dyq kólemi memlekettik baǵdar­lama­nyń negizi basymdyq berilip otyr­ǵan 8 baǵyty boıynsha joǵa­ry­lady. Atap aıtqanda, ken ma­shına jasaý salasynda 2,2 ese, avtomobıl jasaýda 2,1 ese, qu­rylys materıaldary nary­ǵynda 1,4 esege ósim baıqaldy.

Osy jerde 2010-2016 jyldary aralyǵynda iske qosylǵan 1028 jobanyń ótken jyldyń 1 qazanyndaǵy jumys júktemesi jaıynda az sóz aıtý kerek shyǵar. Ásirese, baǵdarlama bo­ıyn­sha bastalǵan 72 jobanyń tómen­gi júktememen jumys jasaýy nemese ýaqytsha toqtap qalýy­na qatysty túsinik bergen jón. Máselen, atalǵan 72 jo­ba­­nyń 57 jobasy tómengi júk­­­te­­me­men jumys istese, 15 joba toq­ta­tylýǵa májbúr boldy. Mu­nyń negizi sebepterine tal­­daý jasaý barysynda úsh túrli jaǵdaı anyqtalyp otyr: birin­­shi­­den, tapsyrystyń, shıki­zat­tyń azdyǵy, ekinshiden, ult­tyq valıýta baǵamynyń turaq­syz­dy­ǵyna baılanysty kásip­oryn­nyń tıimsizdigi, úshin­shi­den, óndiristegi qural-jabdyq­tar­dy jań­ǵyr­týǵa baılanysty ki­diris nemese qu­qyqtyq-qu­jat­tyq turǵydaǵy she­shi­min tap­paǵan jaǵdaılar. Al osy In­dýs­­trııa­landyrý kartasy boıyn­sha toqtap turǵan nemese az júk­tememen jumys istegen 72 jo­ba­nyń 23 jo­ba­sy dál qazirgi kúıi tolyq qýatynda jumys is­tep tur. Naryqtaǵy maýsymdyq su­ra­nysqa baılanysty tómengi júk­te­memen jumys jasap turǵan nysan­dar men ýaqytsha toqtap qalǵan jobalarǵa da jan bite bastaıdy.

Túıin

Joǵarydaǵy dáıekter men derekterden el ekonomıkasyndaǵy qaıta óńdeý sektorynyń úlesi ulǵaıǵa­nyn baı­qaý qıyn emes. 2016 jyly óń­deý ónerkásibiniń ishki jalpy ónimdegi úlesi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 10,7 paıyzǵa, ónerkásipte 41,5 pa­ıyzǵa ósip­ti. Mejege jetkenshe úsh jyl bar, osy ilgerileý men ilkimdi ister qar­qy­nyn joǵaltpasa, qaryshty qadamyń jalǵasatynyna senim zor.

Qalmahanbet MUQAMETQALI,

Ashat RAIQUL,

«Egemen Qazaqstan»